ગંગાતીરે સ્થિતં પુણ્યમાશ્રમસ્થં દ્વિજોત્તમમ્ । તેજોજ્વાલાસમાકીર્ણં દ્વિતીયમિવ ભાસ્કરમ્
ગંગાના કિનારે એક પવિત્ર આશ્રમમાં રહેતા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ મહાત્મા ઊભા હતા, જેમની આસપાસ તેજસ્વી પ્રકાશ ફેલાયો હતો, જાણે બીજો સૂર્ય જ હોય.
રાજમાનં મહાત્માનં બ્રહ્મણ્યં ચ દ્વિજોત્તમમ્ । ભક્ત્યા પ્રણમ્ય વિપ્રેશં દંડવચ્ચ પુનઃ પુનઃ
એ મહાન આત્માવાળા, તેજસ્વી અને ધર્મપ્રેમી બ્રાહ્મણને જોઈને રાજાએ ભક્તિપૂર્વક વારંવાર દંડવત્ પ્રણામ કર્યો.
તમુવાચ મહાતેજા બ્રહ્મસૂનુરકલ્મષઃ । ઉપાવિશાસને પુણ્યે સુખેન સુમહામતે
પવિત્ર અને મહાતેજસ્વી બ્રહ્મપુત્રે નિર્દોષતાથી કહ્યું: 'હે મહામતિ, આ શુભ આસન પર આરામથી બેસો.'
એવમુક્ત્વા સ યોગીંદ્રઃ પુનઃ પ્રાહ તપોધનમ્ । ગૃહે પુત્રેષુ તે વત્સ દારભૃત્યેષુ સર્વદા
આ રીતે કહ્યા પછી, યોગીઓના સ્વામીએ ફરી તપસ્વીને પુછ્યું: 'બાળક, તમારા ઘરમાં, પુત્રોમાં, પત્નીમાં અને સેવકોમાં બધું સુખ-શાંતિથી છે ને?'
ક્ષેમમસ્તિ મહાભાગ પુણ્યકર્મસુ ચાગ્નિષુ । નિરામયોસિ ચાંગેષુ ધર્મં પાલયસે સદા
'હે ભાગ્યશાળી, તમારા પુણ્યકર્મો અને અગ્નિમાં બધું સુખદ છે ને? શરીરમાં કોઈ રોગ તો નથી ને? તમે હંમેશા ધર્મનું પાલન કરો છો ને?'
એવમુક્ત્વા મહાપ્રાજ્ઞઃ પુનઃ પ્રાહ સુશર્મણમ્ । કિં કરોમિ પ્રિયં કાર્યં સુપ્રિયં તે દ્વિજોત્તમ
આ રીતે કહ્યા પછી, વિદ્વાન મહાત્માએ સુશર્માને પુછ્યું: 'હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, હું તમારા માટે કયું પ્રિય કે અત્યંત મનગમતું કાર્ય કરું?'
એવં સંભાષિતં વિપ્રં વિરરામ સ કુંભજઃ । તસ્મિન્નુક્તે મહાભાગે વસિષ્ઠે મુનિપુંગવે
આ રીતે વાતચીત થયા પછી, કુંભજ મુનિએ બ્રાહ્મણ સાથે વાત બંધ કરી; અને જ્યારે મહાન અને વિખ્યાત વશિષ્ઠ, મુનિમાં શ્રેષ્ઠ, આ રીતે સંબોધાયા—
સ હોવાચ મહાત્માનં વસિષ્ઠં તપતાં વરમ્ । ભગવઞ્છ્રૂયતાં વાક્યં સુપ્રસન્નેન ચેતસા
ત્યારે તેણે મહાત્મા, તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા વશિષ્ઠને કહ્યું: 'હે ભગવંત, કૃપા કરીને શાંત મનથી મારા વચન સાંભળો.'
યદિ મે સુપ્રિયં કાર્યં ત્વયૈવ મુનિપુંગવ । મમ પ્રશ્નાર્થસંદેહં વિચ્છેદય દ્વિજોત્તમ
'હે મુનિશ્રેષ્ઠ, જો તમે ખરેખર મને સૌથી વધુ આનંદ આપતું કાર્ય કરવા માંગતા હો, તો હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, મારા પ્રશ્ન અને સંશયનો નિવેડો કરો.'
દારિદ્ર્યં કેન પાપેન પુત્રસૌખ્યં કથં નહિ । એતન્મે સંશયં તાત કસ્માત્પાપાદ્વદસ્વ મે
'કયા પાપથી દારિદ્ર્ય આવે છે અને પુત્રોમાં સુખ કેમ નથી? હે પિતા, મારા આ સંશયનું કારણ કયા પાપ છે, તે મને કહો.'
મહામોહેન સંમુગ્ધઃ પ્રિયયા બોધિતો દ્વિજ । તયાહં પ્રેષિતસ્તાત તવ પાર્શ્વં સમાતુરઃ
'મોટા મોહથી ભ્રમિત થઈ, મારી પ્રિય પત્નીએ મને સમજાવ્યો; તેના કહ્યા પ્રમાણે, હે પિતા, હું દુઃખી થઈને તમારી પાસે આવ્યો છું.'
તત્સર્વં હિ સમાચક્ષ્વ સર્વસંદેહનાશકમ્ । મુક્તિદાતા ભવસ્વ ત્વં મમસંસારબંધનાત્
'મારા બધા સંશય દૂર થાય તેવું બધું કહો; અને મને સંસારના બંધનમાંથી મુક્તિ આપનાર બનો.'
વસિષ્ઠ ઉવાચ- પુત્રા મિત્રાણ્યથ ભ્રાતા અન્યે સ્વજનબાંધવાઃ । પંચભેદાસ્તુ સંભેદાત્પુરુષસ્ય ભવંતિ તે
વશિષ્ઠ બોલ્યા: 'પુત્ર, મિત્ર, ભાઈ અને બીજા સ્વજનો—આ પાંચ પ્રકારના સંબંધો માણસને સંગથી મળે છે.'
તે તે સુમનયા પ્રોક્તાઃ પૂર્વમેવ તવાગ્રતઃ । ઋણસંબંધિનઃ સર્વે તે કુપુત્રા દ્વિજોત્તમ
'આ બધા, જે પહેલાં આનંદથી તમને સમજાવ્યા હતા, ઋણના સંબંધથી બંધાયેલા છે; એ બધા ખરાબ પુત્ર છે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.'
પુત્રસ્ય લક્ષણં પુણ્યં તવાગ્રે પ્રવદામ્યહમ્ । પુણ્યપ્રસક્તો યસ્યાત્મા સત્યધર્મરતઃ સદા
'હવે હું તમારી સામે પુણ્યવાન પુત્રના લક્ષણો કહું છું: જેનું મન હંમેશા પુણ્યમાં લાગેલું હોય, સત્ય અને ધર્મમાં આનંદ પામતો હોય.'
શુદ્ધિવિજ્ઞાનસંપન્નસ્તપસ્વી વાગ્વિદાં વરઃ । સર્વકર્મસુસંધીરો વેદાધ્યયનતત્પરઃ
'જે શુદ્ધિ અને જ્ઞાનથી પરિપૂર્ણ હોય, તપસ્વી હોય, વાણીમાં શ્રેષ્ઠ હોય, દરેક કાર્યમાં સ્થિર હોય અને વેદના અભ્યાસમાં તત્પર રહે.'
સ સર્વશાસ્ત્રવેત્તા ચ દેવબ્રાહ્મણપૂજકઃ । યાજકઃ સર્વયજ્ઞાનાં દાતા ત્યાગી પ્રિયંવદઃ
'જે બધા શાસ્ત્રો જાણે છે, દેવતાઓ અને બ્રાહ્મણોની પૂજા કરે છે, બધા યજ્ઞો કરે છે, દાનશીલ છે, ત્યાગી છે અને સૌમ્ય વાણી બોલે છે.'
વિષ્ણુધ્યાનપરો નિત્યં શાંતો દાંતઃ સુહૃત્સદા । પિતૃમાતૃપરોનિત્યં સર્વસ્વજનવત્સલઃ
'જે હંમેશા વિષ્ણુના ધ્યાનમાં તત્પર રહે છે, શાંત અને દમિત છે, હંમેશા સૌનો મિત્ર છે, પિતા-માતાના ભક્ત છે અને બધા સ્વજનોને પ્રેમ કરે છે.'
કુલસ્ય તારકો વિદ્વાન્કુલસ્ય પરિપોષકઃ । એવં ગુણૈશ્ચ સંયુક્તઃ સપુત્રઃ સુખદાયકઃ
વિદ્વાન માણસ પોતાનાં કુટુંબને બચાવે છે, કુળને પોષે છે; આવા ગુણોથી ભરપૂર અને પુત્રો સાથે, એ સૌને સુખ આપે છે.
અન્યે સંબંધસંયુક્તાઃ શોકસંતાપદાયકાઃ । એતાદૃશેન કિં કાર્યં ફલહીનેન તેન ચ
બીજા તો ફક્ત સંબંધથી જોડાયેલા હોય છે, પણ દુઃખ અને પીડા જ આપે છે; એવા નિષ્ફળ માણસનો શું ઉપયોગ?
આયાંતિ યાંતિ તે સર્વે તાપં દત્વા સુદારુણમ્ । પુત્રરૂપેણ તે સર્વે સંસારે દ્વિજસત્તમ
એ બધા આવે છે અને જાય છે, પણ ભારે દુઃખ આપી જાય છે; એ બધા પુત્રના રૂપમાં, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, જગતમાં રહે છે.
પૂર્વજન્મકૃતં પુણ્યં યત્ત્વયા પરિપાલિતમ્ । તત્સર્વં હિ પ્રવક્ષ્યામિ શ્રૂયતામદ્ભુતં પુનઃ
તારે પૂર્વજન્મમાં જે પુણ્ય કમાયું અને સાચવ્યું છે, એ બધું હું હવે ફરીથી કહું છું—આ અદ્ભુત વાત ધ્યાનથી સાંભળ.
વસિષ્ઠ ઉવાચ- ભવાઞ્છૂદ્રો મહાપ્રાજ્ઞ પૂર્વજન્મનિ નાન્યથા । કૃષિકર્ત્તા જ્ઞાનહીનો મહાલોભેન સંયુતઃ
વશિષ્ઠ કહે છે: હે મહાપ્રજ્ઞ, તું પૂર્વજન્મમાં શૂદ્ર હતો, બીજું કંઈ નહોતું; ખેતી કરતો, જ્ઞાન વગર અને ભારે લોભી હતો.
એકભાર્યા સદા દ્વેષી બહુપુત્રો હ્યદત્તવાન્ । ધર્મં નૈવ વિજાનાસિ સત્યં નૈવ પરિશ્રુતમ્
એક જ પત્ની હતી, હંમેશા વેર રાખતો, ઘણા પુત્રો હતા પણ કદી કંઈ આપ્યું નહીં; ધર્મ જાણતો નહોતો, સત્યનું નામ પણ સાંભળ્યું નહોતું.
દાનં નૈવ ત્વયા દત્તં શાસ્ત્રં નૈવ પ્રતિશ્રુતમ્ । કૃતા નૈવ ત્વયા તીર્થે યાત્રા ચૈવ મહામતે
તું કદી દાન આપ્યું નહીં, શાસ્ત્ર પણ કદી શીખ્યું નહીં; તીર્થયાત્રા પણ કદી કરી નહીં, હે મહામતિ.
એવં કૃતં ત્વયા વિપ્ર કૃષિમાર્ગં પુનઃ પુનઃ । પશૂનાં પાલનં સર્વ ગવાં ચૈવ દ્વિજોત્તમ
હે વિદ્વાન, તું વારંવાર ખેતીના કામમાં લાગેલો, અને બધા પશુઓ તથા ગાયોની સંભાળ રાખતો.
મહિષીણાં તથાઽશ્વાનાં પાલનં ચ પુનઃ પુનઃ । એવં પૂ ર્વંકૃતં કર્મ ત્વયૈવ દ્વિજસત્તમ
એ જ રીતે, તું વારંવાર ભેંસ અને ઘોડા પણ પાળતો; હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, એ જ કામ તું પહેલાં કરતો હતો.
વિપુલં ચ ધનં તદ્વલ્લોભેન પરિસંચિતમ્ । તસ્ય વ્યયં સુપુણ્યેન ન કૃતં તુ ત્વયા કદા
તમે મોટું ધન લોભથી એકઠું કર્યું, પણ એ કદી પુણ્યના કામમાં ખર્ચ્યું નહીં.
પાત્રે દાનં ન દત્તં તુ દૃષ્ટ્વા દુર્બલમેવ ચ । કૃપાં કૃત્વા ન દત્તં તુ ભવતા ધનમેવ ચ
તમે યોગ્યને દાન આપ્યું નહીં, નબળા માણસને જોઈને પણ દયા કરીને કદી કંઈ આપ્યું નહીં; ધન ફક્ત જમા જ કરેલું.
ગોમહિષ્યાદિકં સર્વં પશૂનાં સંચિતં ત્વયા । વિક્રીય ચ ધનં વિપ્ર સંચિતં વિપુલં ત્વયા
ગાય, ભેંસ અને બીજા બધા પશુઓ તું એકઠા કરતો, અને એ બધાને વેચીને, હે વિદ્વાન, તું મોટું ધન ભેગું કરતો.