વ્યાઘ્રો ભવતિ દુષ્ટાત્મા રાસભીં યાતિ વૈ પુનઃ । માર્જાર શૂકરીં યોનિં સર્પયોનિં તથૈવ ચ
દુષ્ટ આત્મા ક્યારેક વાઘ બને છે, પછી ફરી ગધેડી, બિલાડી, ડુક્કર અને સાપની યોનિમાં જાય છે.
નાનાભેદાસુ સર્વાસુ તિર્યક્ષુ ચ પુનઃ પુનઃ । પાપપક્ષિષુ સંયાતિ અન્યાસુ મહતીષુ ચ
પછી તે વારંવાર અનેક પ્રકારના નીચ જન્મોમાં, પાપી પક્ષીઓમાં અને અન્ય મોટા જીવોમાં જન્મે છે.
ચાંડાલ ભિલ્લયોનિં ચ પુલિંદીં યાતિ પાપકૃત્ । એતત્તે સર્વમાખ્યાતં પાપિનાં જન્મ ચૈવ હિ
પાપી મનુષ્ય ચાંડાળ, ભીલ અને પુલિંદ જેવા જાતિમાં જન્મે છે; હે, મેં તને પાપીઓના જન્મ વિશે બધું કહી દીધું છે.
મરણે શૃણુ કાંત ત્વં ચેષ્ટાં તેષાં સુદારુણામ્ । પાપપુણ્યસમાચારસ્તવાગ્રે કથિતો મયા
મરણ સમયે, હે પ્રિયે, તું તેમનો અત્યંત ભયાનક અવસ્થાનો સાંભળ; મેં તને પાપ અને પુણ્યના કાર્યો વિગતે સમજાવ્યા છે.
અન્યદેવં પ્રવક્ષ્યામિ યદિ પૃચ્છસિ માનદ
હવે હું તને બીજું પણ કહું છું, જો તું પૂછે, હે માન આપનાર.
સોમશર્મોવાચ- સર્વં દેવિ સમાખ્યાતં ધર્મસંસ્થાનમુત્તમમ્ । કથં પુત્રમહં વિંદ્યાં સર્વજ્ઞં ગુણસંયુતમ્
સોમશર્માએ કહ્યું: હે દેવી, તમે મને સર્વ શ્રેષ્ઠ ધર્મની વાતો કહી; હવે મને કહો, હું કેવી રીતે સર્વજ્ઞ અને ગુણોથી ભરપૂર પુત્ર મેળવી શકું?
વદ ત્વં મે મહાભાગે યદિ જાનાસિ સુવ્રતે । દાનધર્માદિકં ભદ્રે પરત્રેહ ન સંશયઃ
હે મહાભાગ્યવતી, જો તને ખબર હોય તો મને કહો; દાન અને ધર્મ વગેરે વિષયમાં અહીં કે પરલોકમાં કોઈ સંશય નથી.
સુમનોવાચ- વસિષ્ઠં ગચ્છ ધર્મજ્ઞં તં પ્રાર્થય મહામુનિમ્ । તસ્માત્પ્રાપ્સ્યસિ વૈ પુત્રં ધર્મજ્ઞં ધર્મવત્સલમ્
સુમનાએ કહ્યું: તું ધર્મને જાણનારા વશિષ્ઠ પાસે જા અને એ મહામુનિ પાસે પ્રાર્થના કર; એથી તને ધર્મને જાણતો અને ધર્મપ્રેમી પુત્ર મળશે.
સૂત ઉવાચ- એવમુક્તે તયા વાક્યે સોમશર્મા દ્વિજોત્તમઃ । એવં કરિષ્યે કલ્યાણિ તવ વાક્યં ન સંશયઃ
સૂતે કહ્યું: એ સ્ત્રીના વચન સાંભળી સોમશર્મા, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, બોલ્યો: 'હું એવું જ કરીશ, હે કલ્યાણી, તારા વચનમાં કોઈ શંકા નથી.'
એવમુક્ત્વા જગામાશુ સોમશર્મા દ્વિજોત્તમઃ । વસિષ્ઠં સર્વવેત્તારં દિવ્યં તં તપતાં વરમ્
આ રીતે કહીને સોમશર્મા, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તરત જ સર્વજ્ઞ, દિવ્ય અને શ્રેષ્ઠ તપસ્વી એવા વશિષ્ઠ પાસે ગયો.
ગંગાતીરે સ્થિતં પુણ્યમાશ્રમસ્થં દ્વિજોત્તમમ્ । તેજોજ્વાલાસમાકીર્ણં દ્વિતીયમિવ ભાસ્કરમ્
ગંગાના કિનારે એક પવિત્ર આશ્રમમાં રહેતા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ મહાત્મા ઊભા હતા, જેમની આસપાસ તેજસ્વી પ્રકાશ ફેલાયો હતો, જાણે બીજો સૂર્ય જ હોય.
રાજમાનં મહાત્માનં બ્રહ્મણ્યં ચ દ્વિજોત્તમમ્ । ભક્ત્યા પ્રણમ્ય વિપ્રેશં દંડવચ્ચ પુનઃ પુનઃ
એ મહાન આત્માવાળા, તેજસ્વી અને ધર્મપ્રેમી બ્રાહ્મણને જોઈને રાજાએ ભક્તિપૂર્વક વારંવાર દંડવત્ પ્રણામ કર્યો.
તમુવાચ મહાતેજા બ્રહ્મસૂનુરકલ્મષઃ । ઉપાવિશાસને પુણ્યે સુખેન સુમહામતે
પવિત્ર અને મહાતેજસ્વી બ્રહ્મપુત્રે નિર્દોષતાથી કહ્યું: 'હે મહામતિ, આ શુભ આસન પર આરામથી બેસો.'
એવમુક્ત્વા સ યોગીંદ્રઃ પુનઃ પ્રાહ તપોધનમ્ । ગૃહે પુત્રેષુ તે વત્સ દારભૃત્યેષુ સર્વદા
આ રીતે કહ્યા પછી, યોગીઓના સ્વામીએ ફરી તપસ્વીને પુછ્યું: 'બાળક, તમારા ઘરમાં, પુત્રોમાં, પત્નીમાં અને સેવકોમાં બધું સુખ-શાંતિથી છે ને?'
ક્ષેમમસ્તિ મહાભાગ પુણ્યકર્મસુ ચાગ્નિષુ । નિરામયોસિ ચાંગેષુ ધર્મં પાલયસે સદા
'હે ભાગ્યશાળી, તમારા પુણ્યકર્મો અને અગ્નિમાં બધું સુખદ છે ને? શરીરમાં કોઈ રોગ તો નથી ને? તમે હંમેશા ધર્મનું પાલન કરો છો ને?'
એવમુક્ત્વા મહાપ્રાજ્ઞઃ પુનઃ પ્રાહ સુશર્મણમ્ । કિં કરોમિ પ્રિયં કાર્યં સુપ્રિયં તે દ્વિજોત્તમ
આ રીતે કહ્યા પછી, વિદ્વાન મહાત્માએ સુશર્માને પુછ્યું: 'હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, હું તમારા માટે કયું પ્રિય કે અત્યંત મનગમતું કાર્ય કરું?'
એવં સંભાષિતં વિપ્રં વિરરામ સ કુંભજઃ । તસ્મિન્નુક્તે મહાભાગે વસિષ્ઠે મુનિપુંગવે
આ રીતે વાતચીત થયા પછી, કુંભજ મુનિએ બ્રાહ્મણ સાથે વાત બંધ કરી; અને જ્યારે મહાન અને વિખ્યાત વશિષ્ઠ, મુનિમાં શ્રેષ્ઠ, આ રીતે સંબોધાયા—
સ હોવાચ મહાત્માનં વસિષ્ઠં તપતાં વરમ્ । ભગવઞ્છ્રૂયતાં વાક્યં સુપ્રસન્નેન ચેતસા
ત્યારે તેણે મહાત્મા, તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા વશિષ્ઠને કહ્યું: 'હે ભગવંત, કૃપા કરીને શાંત મનથી મારા વચન સાંભળો.'
યદિ મે સુપ્રિયં કાર્યં ત્વયૈવ મુનિપુંગવ । મમ પ્રશ્નાર્થસંદેહં વિચ્છેદય દ્વિજોત્તમ
'હે મુનિશ્રેષ્ઠ, જો તમે ખરેખર મને સૌથી વધુ આનંદ આપતું કાર્ય કરવા માંગતા હો, તો હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, મારા પ્રશ્ન અને સંશયનો નિવેડો કરો.'
દારિદ્ર્યં કેન પાપેન પુત્રસૌખ્યં કથં નહિ । એતન્મે સંશયં તાત કસ્માત્પાપાદ્વદસ્વ મે
'કયા પાપથી દારિદ્ર્ય આવે છે અને પુત્રોમાં સુખ કેમ નથી? હે પિતા, મારા આ સંશયનું કારણ કયા પાપ છે, તે મને કહો.'
મહામોહેન સંમુગ્ધઃ પ્રિયયા બોધિતો દ્વિજ । તયાહં પ્રેષિતસ્તાત તવ પાર્શ્વં સમાતુરઃ
'મોટા મોહથી ભ્રમિત થઈ, મારી પ્રિય પત્નીએ મને સમજાવ્યો; તેના કહ્યા પ્રમાણે, હે પિતા, હું દુઃખી થઈને તમારી પાસે આવ્યો છું.'
તત્સર્વં હિ સમાચક્ષ્વ સર્વસંદેહનાશકમ્ । મુક્તિદાતા ભવસ્વ ત્વં મમસંસારબંધનાત્
'મારા બધા સંશય દૂર થાય તેવું બધું કહો; અને મને સંસારના બંધનમાંથી મુક્તિ આપનાર બનો.'
વસિષ્ઠ ઉવાચ- પુત્રા મિત્રાણ્યથ ભ્રાતા અન્યે સ્વજનબાંધવાઃ । પંચભેદાસ્તુ સંભેદાત્પુરુષસ્ય ભવંતિ તે
વશિષ્ઠ બોલ્યા: 'પુત્ર, મિત્ર, ભાઈ અને બીજા સ્વજનો—આ પાંચ પ્રકારના સંબંધો માણસને સંગથી મળે છે.'
તે તે સુમનયા પ્રોક્તાઃ પૂર્વમેવ તવાગ્રતઃ । ઋણસંબંધિનઃ સર્વે તે કુપુત્રા દ્વિજોત્તમ
'આ બધા, જે પહેલાં આનંદથી તમને સમજાવ્યા હતા, ઋણના સંબંધથી બંધાયેલા છે; એ બધા ખરાબ પુત્ર છે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.'
પુત્રસ્ય લક્ષણં પુણ્યં તવાગ્રે પ્રવદામ્યહમ્ । પુણ્યપ્રસક્તો યસ્યાત્મા સત્યધર્મરતઃ સદા
'હવે હું તમારી સામે પુણ્યવાન પુત્રના લક્ષણો કહું છું: જેનું મન હંમેશા પુણ્યમાં લાગેલું હોય, સત્ય અને ધર્મમાં આનંદ પામતો હોય.'
શુદ્ધિવિજ્ઞાનસંપન્નસ્તપસ્વી વાગ્વિદાં વરઃ । સર્વકર્મસુસંધીરો વેદાધ્યયનતત્પરઃ
'જે શુદ્ધિ અને જ્ઞાનથી પરિપૂર્ણ હોય, તપસ્વી હોય, વાણીમાં શ્રેષ્ઠ હોય, દરેક કાર્યમાં સ્થિર હોય અને વેદના અભ્યાસમાં તત્પર રહે.'
સ સર્વશાસ્ત્રવેત્તા ચ દેવબ્રાહ્મણપૂજકઃ । યાજકઃ સર્વયજ્ઞાનાં દાતા ત્યાગી પ્રિયંવદઃ
'જે બધા શાસ્ત્રો જાણે છે, દેવતાઓ અને બ્રાહ્મણોની પૂજા કરે છે, બધા યજ્ઞો કરે છે, દાનશીલ છે, ત્યાગી છે અને સૌમ્ય વાણી બોલે છે.'
વિષ્ણુધ્યાનપરો નિત્યં શાંતો દાંતઃ સુહૃત્સદા । પિતૃમાતૃપરોનિત્યં સર્વસ્વજનવત્સલઃ
'જે હંમેશા વિષ્ણુના ધ્યાનમાં તત્પર રહે છે, શાંત અને દમિત છે, હંમેશા સૌનો મિત્ર છે, પિતા-માતાના ભક્ત છે અને બધા સ્વજનોને પ્રેમ કરે છે.'
કુલસ્ય તારકો વિદ્વાન્કુલસ્ય પરિપોષકઃ । એવં ગુણૈશ્ચ સંયુક્તઃ સપુત્રઃ સુખદાયકઃ
વિદ્વાન માણસ પોતાનાં કુટુંબને બચાવે છે, કુળને પોષે છે; આવા ગુણોથી ભરપૂર અને પુત્રો સાથે, એ સૌને સુખ આપે છે.
અન્યે સંબંધસંયુક્તાઃ શોકસંતાપદાયકાઃ । એતાદૃશેન કિં કાર્યં ફલહીનેન તેન ચ
બીજા તો ફક્ત સંબંધથી જોડાયેલા હોય છે, પણ દુઃખ અને પીડા જ આપે છે; એવા નિષ્ફળ માણસનો શું ઉપયોગ?