તસ્ય પ્રાણાન ગચ્છંતિ બહુપીડાસમાકુલાઃ । પતતે કંપતે ચૈવ મૂર્ચ્છતે ચ પુનઃપુનઃ
એના પ્રાણો ઘણી પીડાથી વ્યાકુળ થઈને બહાર જાય છે; એ વારંવાર પડી જાય છે, ધ્રુજી જાય છે અને બેભાન થાય છે.
એવં પીડાસમાયુક્તો દુઃખં ભુંક્તેતિ મોહિતઃ । તસ્ય પ્રાણાઃ સુદુઃખેન મહાકષ્ટૈઃ પ્રચાલિતાઃ
આ રીતે પીડામાં ફસાઈને એ મોહિત થઈ દુઃખ ભોગવે છે; એના પ્રાણો ભારે દુઃખ અને મહા કષ્ટથી હલાવી ઊઠે છે.
અપાનમાર્ગમાશ્રિત્ય શૃણુ કાંત પ્રયાંતિ તે । એવં પ્રાણી મહામુગ્ધો લોભમોહસમન્વિતઃ
પ્રિયે, સાંભળો, એના પ્રાણો નીચેના માર્ગે જાય છે; એવો જીવ લોભ અને મોહથી ખૂબ મોહિત થઈ જાય છે.
નીયતે યમદૂતૈસ્તુ તસ્ય દુઃખં વદામ્યહમ્
યમના દૂતોએ એને ખેંચી લઈ જાય છે; હવે એના દુઃખ વિશે હું કહું છું.
સુમનોવાચ- અંગારસંચયે માર્ગે ઘૃષ્યમાણો હિ નીયતે । દહ્યમાનઃ સ દુષ્ટાત્મા ચેષ્ટમાનઃ પુનઃ પુનઃ
સુમના બોલી: અંગાર છવાયેલા રસ્તા પર ઘસડાતો એ દુષ્ટ આત્મા વારંવાર બળે છે અને તડપતો જાય છે.
યત્રાતપો મહાતીવ્રો દ્વાદશાદિત્યતાપિતઃ । નીયતે તેન માર્ગેણ સંતપ્તઃ સૂર્યરશ્મિભિઃ
જ્યાં અગ્નિનો તીવ્ર તાપ હોય, બાર સૂર્યની ગરમીથી દાઝાય છે, ત્યાં એ રસ્તે સૂર્યકિરણોથી પીડાતો લઈ જવાય છે.
પર્વતેષ્વેવ દુર્ગેષુ છાયાહીનેષુ દુર્મતિઃ । નીયતે તેન માર્ગેણ ક્ષુધાતૃષ્ણાપ્રપીડિતઃ
પર્વતો પર, જ્યાં છાંય પણ નથી અને રસ્તો અઘરો છે, ત્યાં એ દુર્મતિ ભૂખ અને તરસથી પીડાતો લઈ જવાય છે.
સ દૂતૈર્હન્યમાનસ્તુ ગદાખડ્ગૈઃ પરશ્વધૈઃ । કશાભિસ્તાડ્યમાનસ્તુ નિંદ્યમાનસ્તુ દૂતકૈઃ
ત્યાં દૂતોએ એને ગદા, તલવાર અને કુહાડીથી માર્યો, ચાબુકથી પીટ્યો અને અપમાન કર્યો.
તતઃ શીતમયે માર્ગે વાયુના સેવ્યતે પુનઃ । તેન શીતેન દુઃખી સ ભૂત્વા યાતિ ન સંશયઃ
પછી ઠંડા ભરેલા રસ્તા પર પવનથી ફરી પીડાય છે; એ ઠંડાથી એ નિશ્ચયે દુઃખી થાય છે.
આકૃષ્યમાણો દૂતૈસ્તુ નાનાદુર્ગેષુ નીયતે । એવં પાપી સ દુષ્ટાત્મા દેવબ્રાહ્મણનિંદકઃ
દૂતોએ ખેંચી ખેંચી એને અનેક અઘરા રસ્તાઓ પર લઈ જાય છે; એવો પાપી, દેવ અને બ્રાહ્મણની નિંદા કરનાર દુષ્ટ આત્મા છે.
સર્વપાપસમાચારો નીયતે યમકિંકરૈઃ । યમં પશ્યતિ દુષ્ટાત્મા કૃષ્ણાંજનચયોપમમ્
જે સર્વ પ્રકારના પાપમાં રત છે, એને યમના દૂતોએ લઈ જાય છે; એ દુષ્ટ આત્મા યમને કાળો અંજણ જેવો કાળો જોઈ છે.
તમુગ્રં દારુણં ભીમં ભીમદૂતૈઃ સમાવૃતમ્ । સર્વવ્યાધિસમાકીર્ણં ચિત્રગુપ્તસમન્વિતમ્
એ ભયાનક, ભયાવહ અને ભયાનુ યમને જુએ છે, જે ભયંકર દૂતોથી ઘેરાયેલો છે, સર્વ રોગોથી ભરેલો છે અને ચિત્રગુપ્ત સાથે છે.
આરૂઢં મહિષં દેવં ધર્મરાજં દ્વિજોત્તમ । દંષ્ટ્રાકરાલમત્યુગ્રં તસ્યાસ્યં કાલસંનિભમ્
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તે ધર્મરાજને મહિષ પર આરૂઢ જોઈ રહ્યો છે, જેના મુખ પર ભયાનક દાંત છે અને જે મૃત્યુ જેવું ભયાવહ દેખાય છે.
પીતવાસં ગદાહસ્તં રક્તગંધાનુલેપનમ્ । રક્તમાલ્યકૃતાભૂષં ગદાહસ્તં ભયંકરમ્
તે પીળાં વસ્ત્ર પહેરેલા છે, હાથમાં ગદા છે, શરીરે લાલ ચંદન લગાવેલું છે, લાલ ફૂલોની માળાથી શોભાયમાન છે અને હાથમાં ગદા લઈને ભયાનક દેખાય છે.
એવંવિધં મહાકાયં યમં પશ્યતિ દુર્મતિઃ । તં દૃષ્ટ્વા સમનુપ્રાપ્તં સર્વધર્મબહિષ્કૃતમ્
આ રીતે મહાકાય યમરાજને તે દુષ્ટ મનુષ્ય જુએ છે; તેને નજીક આવતો જોઈ, તે સર્વ ધર્મથી વિમુખ થઈ જાય છે.
યમઃ પશ્યતિ તં દુષ્ટં પાપિષ્ઠં ધર્મકંટકમ્ । શાસયેત્તુ મહાદુઃખૈઃ પીડાભિર્દારુમુદ્ગલૈઃ
યમરાજ એ દુષ્ટ, અત્યંત પાપી અને ધર્મના દુશ્મનને જુએ છે અને તેને ભારે દુઃખ, પીડા અને ક્રૂર લાકડીઓથી દંડ આપે છે.
યાવદ્યુગસહસ્રાંતં તાવત્કાલં પ્રપચ્યતે । નાનાવિધે ચ નરકે પચ્યતે ચ પુનઃ પુનઃ
એ પાપી યુક્તિઓના હજાર વર્ષ જેટલો સમય નરકમાં તપાવાય છે અને વિવિધ પ્રકારના નરકમાં વારંવાર પીડાય છે.
નારકીં યાતિ વૈ યોનિં કૃમિકોટિષુ પાપકૃત્ । અમેધ્યે પચ્યતે નિત્યં હાહાભૂતો વિચેતનઃ
પાપી મનુષ્ય કરોડો કીડીઓમાં જન્મે છે, ગંદકીમાં સતત તપાવાય છે, દુઃખથી ચીસો પાડી ઉંઘી જાય છે અને તેને શાન્તિ મળતી નથી.
મરણં ચ સ પાપાત્મા એવં યાતિ સુનિશ્ચિતમ્ । એવં પાપસ્ય સંયોગં ભુંક્તે ચૈવ સુ દુર્મતિઃ
એવો પાપી આત્મા નિશ્ચિતપણે એવો જ મૃત્યુ પામે છે; આ રીતે દુષ્ટ મનુષ્ય પોતાના પાપના ફળ ભોગવે છે.
પુનર્જન્મ પ્રવક્ષ્યામિ યાસુ યોનિષુ યાતિ ચ । શુનાં યોનિશતં પ્રાપ્ય ભુંક્તે વૈ પાતકં પુનઃ
હવે હું તને કહું છું કે તે કયા કયા જન્મમાં જાય છે; તે શ્વાન તરીકે સો વાર જન્મ લઈને ફરી પાપ ભોગવે છે.
વ્યાઘ્રો ભવતિ દુષ્ટાત્મા રાસભીં યાતિ વૈ પુનઃ । માર્જાર શૂકરીં યોનિં સર્પયોનિં તથૈવ ચ
દુષ્ટ આત્મા ક્યારેક વાઘ બને છે, પછી ફરી ગધેડી, બિલાડી, ડુક્કર અને સાપની યોનિમાં જાય છે.
નાનાભેદાસુ સર્વાસુ તિર્યક્ષુ ચ પુનઃ પુનઃ । પાપપક્ષિષુ સંયાતિ અન્યાસુ મહતીષુ ચ
પછી તે વારંવાર અનેક પ્રકારના નીચ જન્મોમાં, પાપી પક્ષીઓમાં અને અન્ય મોટા જીવોમાં જન્મે છે.
ચાંડાલ ભિલ્લયોનિં ચ પુલિંદીં યાતિ પાપકૃત્ । એતત્તે સર્વમાખ્યાતં પાપિનાં જન્મ ચૈવ હિ
પાપી મનુષ્ય ચાંડાળ, ભીલ અને પુલિંદ જેવા જાતિમાં જન્મે છે; હે, મેં તને પાપીઓના જન્મ વિશે બધું કહી દીધું છે.
મરણે શૃણુ કાંત ત્વં ચેષ્ટાં તેષાં સુદારુણામ્ । પાપપુણ્યસમાચારસ્તવાગ્રે કથિતો મયા
મરણ સમયે, હે પ્રિયે, તું તેમનો અત્યંત ભયાનક અવસ્થાનો સાંભળ; મેં તને પાપ અને પુણ્યના કાર્યો વિગતે સમજાવ્યા છે.
અન્યદેવં પ્રવક્ષ્યામિ યદિ પૃચ્છસિ માનદ
હવે હું તને બીજું પણ કહું છું, જો તું પૂછે, હે માન આપનાર.
સોમશર્મોવાચ- સર્વં દેવિ સમાખ્યાતં ધર્મસંસ્થાનમુત્તમમ્ । કથં પુત્રમહં વિંદ્યાં સર્વજ્ઞં ગુણસંયુતમ્
સોમશર્માએ કહ્યું: હે દેવી, તમે મને સર્વ શ્રેષ્ઠ ધર્મની વાતો કહી; હવે મને કહો, હું કેવી રીતે સર્વજ્ઞ અને ગુણોથી ભરપૂર પુત્ર મેળવી શકું?
વદ ત્વં મે મહાભાગે યદિ જાનાસિ સુવ્રતે । દાનધર્માદિકં ભદ્રે પરત્રેહ ન સંશયઃ
હે મહાભાગ્યવતી, જો તને ખબર હોય તો મને કહો; દાન અને ધર્મ વગેરે વિષયમાં અહીં કે પરલોકમાં કોઈ સંશય નથી.
સુમનોવાચ- વસિષ્ઠં ગચ્છ ધર્મજ્ઞં તં પ્રાર્થય મહામુનિમ્ । તસ્માત્પ્રાપ્સ્યસિ વૈ પુત્રં ધર્મજ્ઞં ધર્મવત્સલમ્
સુમનાએ કહ્યું: તું ધર્મને જાણનારા વશિષ્ઠ પાસે જા અને એ મહામુનિ પાસે પ્રાર્થના કર; એથી તને ધર્મને જાણતો અને ધર્મપ્રેમી પુત્ર મળશે.
સૂત ઉવાચ- એવમુક્તે તયા વાક્યે સોમશર્મા દ્વિજોત્તમઃ । એવં કરિષ્યે કલ્યાણિ તવ વાક્યં ન સંશયઃ
સૂતે કહ્યું: એ સ્ત્રીના વચન સાંભળી સોમશર્મા, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, બોલ્યો: 'હું એવું જ કરીશ, હે કલ્યાણી, તારા વચનમાં કોઈ શંકા નથી.'
એવમુક્ત્વા જગામાશુ સોમશર્મા દ્વિજોત્તમઃ । વસિષ્ઠં સર્વવેત્તારં દિવ્યં તં તપતાં વરમ્
આ રીતે કહીને સોમશર્મા, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તરત જ સર્વજ્ઞ, દિવ્ય અને શ્રેષ્ઠ તપસ્વી એવા વશિષ્ઠ પાસે ગયો.