નિજધર્મપ્રસાદાત્સ કુલં પુણ્યં પ્રયાતિ વૈ । બ્રાહ્મણસ્ય સુપુણ્યસ્ય ક્ષત્રિયસ્ય તથૈવ ચ
પોતાના ધર્મના પ્રસાદથી તે પુણ્યશાળી કુળમાં જન્મે છે; એ બ્રાહ્મણ હોય કે મહાપુણ્યવાન ક્ષત્રિય હોય.
ધનાઢ્યસ્ય સુપુણ્યસ્ય વૈશ્યસ્યૈવ મહામતે । ધર્મેણ મોદતે તત્ર પુનઃ પુણ્યં કરોતિ સઃ
અથવા ધનવાન અને પુણ્યશાળી વૈશ્ય હોય, જે બુદ્ધિશાળી હોય; ત્યાં તે ધર્મમાં આનંદ માણે છે અને ફરી પુણ્યકર્મ કરે છે.
સોમશર્મોવાચ- પાપિનાં મરણં ભદ્રે કીદૃશૈર્લક્ષણૈર્યુતમ્ । તન્મે ત્વં વિસ્તરાદ્બ્રૂહિ યદિ જાનાસિ ભામિનિ
સોમશર્મણે કહ્યું: સુપ્રિયે, પાપીઓના મૃત્યુ સમયે કયા લક્ષણો દેખાય છે? જો તમને ખબર હોય તો કૃપા કરીને તે વિગતે કહો, સૌંદર્યવતી.
સુમનોવાચ- શ્રૂયતામભિધાસ્યામિ તસ્માત્સિદ્ધાચ્છ્રુતં મયા । પાપિનાં મરણે કાંત યાદૃશં લિંગમેવ ચ
સુમનાએ કહ્યું: સાંભળો, મેં સિદ્ધજન પાસેથી જે સાંભળ્યું છે તે હું વર્ણવીશ; પાપીઓના મૃત્યુ અને તેના લક્ષણો વિશે, પ્રિય.
મહાપાતકિનાં ચૈવ સ્થાનં ચેષ્ટાં વદામ્યહમ્ । વિણ્મૂત્રામેધ્યસંયુક્તાં ભૂમિં પાપસમન્વિતામ્
હું મહાપાતકી લોકોનું સ્થાન અને તેમની ક્રિયાઓ કહું છું: જ્યાં જમીન વિટ અને મૂત્રથી અને અશુદ્ધિથી ભરેલી હોય, પાપથી ભરપૂર હોય.
સતાં પ્રાપ્ય સુદુષ્ટાત્મા પ્રાણાન્દુઃખેન મુંચતિ । ચાંડાલભૂમિં સંપ્રાપ્ય મરણં યાતિ દુઃસ્થિતઃ
જ્યારે દુષ્ટ આત્માવાળો વ્યક્તિ ચંડાળની જમીન પર પહોંચે છે, ત્યારે તે ભારે દુઃખથી પ્રાણ છોડે છે અને દુઃખભર્યા અવસ્થામાં મૃત્યુ પામે છે.
ગર્દભાચરિતાં ભૂમિં વેશ્યાગેહં સમાશ્રિતઃ । કલ્પપાલગૃહં ગત્વા નિધનાયોપગચ્છતિ
જે જમીન ગધેડાંઓ ફરતા હોય, અથવા વેશ્યાના ઘરમાં રહેતો હોય; અથવા કચરાવાળાના ઘરમાં જઈને મૃત્યુ પામે છે.
અસ્થિચર્મનખૈઃ પૂર્ણમાશ્રિતં પાપકિલ્બિષૈઃ । તાં પ્રાપ્ય ચ સ દુષ્ટાત્મા મૃત્યું યાતિ સુનિશ્ચિતમ્
જ્યાં હાડકાં, ચામડી અને નખોથી ભરેલું હોય, પાપ અને અપરાધથી દૂષિત હોય; ત્યાં પહોંચીને એ દુષ્ટ આત્માવાળો નિશ્ચિતપણે મૃત્યુ પામે છે.
અન્યાં પાપસમાચારાં પ્રાપ્ય મૃત્યું સ ગચ્છતિ । અથ ચેષ્ટાં પ્રવક્ષ્યામિ દૂતાનાં તુ તમિચ્છતામ્
બીજી કોઈ પાપભરેલી જગ્યા પર પહોંચીને પણ તે મૃત્યુ પામે છે; હવે હું એ દૂતોની ક્રિયાઓ કહું છું, જે તેને લેવા ઈચ્છે છે.
ભૈરવાન્દારુણાન્ઘોરાનતિકૃષ્ણાન્મહોદરાન્ । પિંગાક્ષાન્પીતનીલાંશ્ચ અતિશ્વેતાન્મહોદરાન્
ભયાનક, ભયાવહ, અત્યંત કાળો રંગ, મોટા પેટવાળા; પીળા આંખો, પીળા અને વાદળી રંગના, બહુ જ સફેદ અને મોટા પેટવાળા.
અત્યુચ્ચાન્વિકરાલાંશ્ચ શુષ્કમાંસવસોપમાન્ । રૌદ્રદંષ્ટ્રાન્કરાલાંશ્ચ સિંહાસ્યાન્સર્પહસ્તકાન્
અતિ ઊંચા અને વિકરાળ, સુકાઈ ગયેલા માંસ જેવા દેખાતા; ભયાનક દાંતવાળા, ભયાનક ચહેરાવાળા, સિંહ જેવા મોઢા અને સાપ જેવા હાથવાળા.
સતાન્દૃષ્ટ્વા પ્રકંપેત ખિદ્યતે ચ મુહુર્મુહુઃ । શિવાસંનાદવદ્ઘોરાન્મહારાવાન્મહામતે
તેમને જોઈને તે કાંપે છે અને વારંવાર દુઃખી થાય છે; તેઓ ભયાનક અને ભયાવહ ગર્જના કરે છે, હે બુદ્ધિશાળી.
મુંચંતિ દૂતકાઃ સર્વે કર્ણમૂલે તુ તસ્ય હિ । ગલે પાશૈઃ પ્રબદ્ધ્વા તે કટિં બદ્ધ્વા તથોદરે
બધા દૂતો તેને કાનની મૂળે પકડી લે છે; અને ગળે, કમરે તથા પેટે દોરડાંથી બાંધે છે.
સમાધૃષ્ય નિપાત્યંતે હાહેતિ વદતે મુહુઃ । મ્રિયમાણસ્ય યા ચેષ્ટા તામેવં પ્રવદામ્યહમ્
તેમને પકડીને નીચે ફેંકી દે છે અને વારંવાર 'હાય હાય' કહે છે; આવું મૃત્યુ પામનારની જે ક્રિયા છે, તે હવે હું કહું છું.
પરદ્રવ્યાપહરણં પરભાર્યાવિડંબનમ્ । ઋણં પરસ્ય સર્વસ્વં ગૃહીતં યત્તુ પાપિભિઃ
બીજાના ધન ચોરવાં, બીજાની પત્ની સાથે દુર્વ્યવહાર કરવો અને બીજાનું બધું જ માલ માવજત તરીકે લઈ જવું—આ બધું પાપી લોકો કરે છે.
પુનર્નૈવ પ્રદત્તં હિ લોભાસ્વાદવિમોહતઃ । અન્યદેવં મહાપાપં કુપ્રતિગ્રહમેવ ચ
પછી લોભ, સ્વાદ કે મોહના કારણે એ પાછું ન આપવું, અને ખોટા રીતે દાન સ્વીકારવું—આ બધું મોટાં પાપ છે.
કંઠમાયાંતિ તે સર્વે મ્રિયમાણસ્ય તસ્ય ચ । યાનિકાનિ ચ પાપાનિ પૂર્વમેવ કૃતાનિ ચ
મરણ પામતા એ વ્યક્તિના ગળા સુધી આ બધા પાપો આવી પહોંચે છે, સાથે એણે અગાઉ જે પણ પાપ કર્યા હોય એ પણ.
આયાંતિ કંઠમૂલં તે મહાપાપસ્ય નાન્યથા । દુઃખમુત્પાદયંત્યેતે કફબંધેન દારુણમ્
મોટા પાપી માણસના ગળાના મૂળ સુધી આ પાપો ચોક્કસ પહોંચે છે અને કફ અટકવાથી ભારે દુઃખ આપે છે.
પીડાભિર્દારુણાભિસ્તુ કંઠો ઘુરઘુરાયતે । રોદતે કંપતેઽત્યર્થં માતરં પિતરં પુનઃ
ભયાનક પીડાથી એનું ગળું ઘૂઘરાટ કરે છે, એ રડે છે, બહુ ધ્રુજી જાય છે અને વારંવાર માતા-પિતાને બોલાવે છે.
સ્મરતે ભ્રાતરં તત્ર ભાર્યાં પુત્રાન્પુનઃપુનઃ । પુનર્વિસ્મરણં યાતિ મહાપાપેન મોહિતઃ
એ સમયે એ ભાઈ, પત્ની અને પુત્રોને વારંવાર યાદ કરે છે; પછી મોટાં પાપના મોહથી ફરી ભૂલી જાય છે.
તસ્ય પ્રાણાન ગચ્છંતિ બહુપીડાસમાકુલાઃ । પતતે કંપતે ચૈવ મૂર્ચ્છતે ચ પુનઃપુનઃ
એના પ્રાણો ઘણી પીડાથી વ્યાકુળ થઈને બહાર જાય છે; એ વારંવાર પડી જાય છે, ધ્રુજી જાય છે અને બેભાન થાય છે.
એવં પીડાસમાયુક્તો દુઃખં ભુંક્તેતિ મોહિતઃ । તસ્ય પ્રાણાઃ સુદુઃખેન મહાકષ્ટૈઃ પ્રચાલિતાઃ
આ રીતે પીડામાં ફસાઈને એ મોહિત થઈ દુઃખ ભોગવે છે; એના પ્રાણો ભારે દુઃખ અને મહા કષ્ટથી હલાવી ઊઠે છે.
અપાનમાર્ગમાશ્રિત્ય શૃણુ કાંત પ્રયાંતિ તે । એવં પ્રાણી મહામુગ્ધો લોભમોહસમન્વિતઃ
પ્રિયે, સાંભળો, એના પ્રાણો નીચેના માર્ગે જાય છે; એવો જીવ લોભ અને મોહથી ખૂબ મોહિત થઈ જાય છે.
નીયતે યમદૂતૈસ્તુ તસ્ય દુઃખં વદામ્યહમ્
યમના દૂતોએ એને ખેંચી લઈ જાય છે; હવે એના દુઃખ વિશે હું કહું છું.
સુમનોવાચ- અંગારસંચયે માર્ગે ઘૃષ્યમાણો હિ નીયતે । દહ્યમાનઃ સ દુષ્ટાત્મા ચેષ્ટમાનઃ પુનઃ પુનઃ
સુમના બોલી: અંગાર છવાયેલા રસ્તા પર ઘસડાતો એ દુષ્ટ આત્મા વારંવાર બળે છે અને તડપતો જાય છે.
યત્રાતપો મહાતીવ્રો દ્વાદશાદિત્યતાપિતઃ । નીયતે તેન માર્ગેણ સંતપ્તઃ સૂર્યરશ્મિભિઃ
જ્યાં અગ્નિનો તીવ્ર તાપ હોય, બાર સૂર્યની ગરમીથી દાઝાય છે, ત્યાં એ રસ્તે સૂર્યકિરણોથી પીડાતો લઈ જવાય છે.
પર્વતેષ્વેવ દુર્ગેષુ છાયાહીનેષુ દુર્મતિઃ । નીયતે તેન માર્ગેણ ક્ષુધાતૃષ્ણાપ્રપીડિતઃ
પર્વતો પર, જ્યાં છાંય પણ નથી અને રસ્તો અઘરો છે, ત્યાં એ દુર્મતિ ભૂખ અને તરસથી પીડાતો લઈ જવાય છે.
સ દૂતૈર્હન્યમાનસ્તુ ગદાખડ્ગૈઃ પરશ્વધૈઃ । કશાભિસ્તાડ્યમાનસ્તુ નિંદ્યમાનસ્તુ દૂતકૈઃ
ત્યાં દૂતોએ એને ગદા, તલવાર અને કુહાડીથી માર્યો, ચાબુકથી પીટ્યો અને અપમાન કર્યો.
તતઃ શીતમયે માર્ગે વાયુના સેવ્યતે પુનઃ । તેન શીતેન દુઃખી સ ભૂત્વા યાતિ ન સંશયઃ
પછી ઠંડા ભરેલા રસ્તા પર પવનથી ફરી પીડાય છે; એ ઠંડાથી એ નિશ્ચયે દુઃખી થાય છે.
આકૃષ્યમાણો દૂતૈસ્તુ નાનાદુર્ગેષુ નીયતે । એવં પાપી સ દુષ્ટાત્મા દેવબ્રાહ્મણનિંદકઃ
દૂતોએ ખેંચી ખેંચી એને અનેક અઘરા રસ્તાઓ પર લઈ જાય છે; એવો પાપી, દેવ અને બ્રાહ્મણની નિંદા કરનાર દુષ્ટ આત્મા છે.