ગ્રાસમાત્રં તથા દેયં ક્ષુધાર્તાય ન સંશયઃ । દત્તે સતિ મહત્પુણ્યમમૃતં સોશ્નુતે સદા
ભૂખ્યા માણસને એક ગ્રાસ પણ નિશ્ચયપૂર્વક આપવો જોઈએ; દાન આપવાથી મોટું પુણ્ય મળે અને અમૃતનો આનંદ મળે છે.
દિનેદિને પ્રદાતવ્યં યથાવિભવસંભવમ્ । તૃણં શય્યાં ચ વચનં ગૃહચ્છાયાં સુશીતલામ્
દરરોજ પોતાની ક્ષમતા પ્રમાણે દાન આપવું: ઘાસ, શય્યા, સારા શબ્દો કે ઘરની ઠંડક છાંય પણ આપી શકાય.
ભૂમિમાપસ્તથા ચાન્નં પ્રિયવાક્યમનુત્તમમ્ । આસનં વચનાલાપં કૌટિલ્યેન વિવર્જિતમ્
ભૂમિ, પાણી, અન્ન, ઉત્તમ અને મીઠા શબ્દો, આસન અને નિષ્કપટ વાતચીત પણ આપવી.
આત્મનો જીવનાર્થાય નિત્યમેવ કરોતિ યઃ । દેવાન્પિતૄન્સમભ્યર્ચ્ય એવં દાનં દદાતિ યઃ
જે પોતાનું જીવન જાળવવા હંમેશાં કાર્ય કરે છે, દેવ અને પિતૃઓની પૂજા કરે છે અને એ રીતે દાન આપે છે,
ઇહૈવ મોદતે સો વૈ પરત્ર હિ તથૈવ ચ । અવંધ્યં દિવસં યો વૈ દાનાધ્યયનકર્મભિઃ
તે અહીં અને પરલોકમાં આનંદ પામે છે; જે દાન, અધ્યયન અને સદકર્મમાં વ્યસ્ત રહે છે, તેનું દિવસ વ્યર્થ નથી જતું.
પ્રકુર્યાન્માનુષો ભૂત્વા સ દેવો નાત્ર સંશયઃ । નિયમં ચ પ્રવક્ષ્યામિ ધર્મસાધનમુત્તમમ્
માણસ બનીને જે આ રીતે વર્તે છે, તે દેવ બની જાય છે—કોઈ સંશય નથી. હવે શ્રેષ્ઠ ધર્મસાધન, નિયમ વિશે કહું છું.
દેવાનાં બ્રાહ્મણાનાં ચ પૂજાસ્વભિરતો હિ યઃ । નિત્યં નિયમસંયુક્તો દાનવ્રતેષુ સુવ્રત
જે દેવો અને બ્રાહ્મણોની પૂજામાં આનંદ પામે છે, હંમેશાં નિયમિત રહે છે, દાનના વ્રતમાં સ્થિર રહે છે,
ઉપકારેષુ પુણ્યેષુ નિયમોઽયં પ્રકીર્તિતઃ । ક્ષમારૂપં પ્રવક્ષ્યામિ શ્રૂયતાં દ્વિજસત્તમ
પારોપકારી અને પુણ્યકર્મમાં આ નિયમ કહેવાય છે; હવે ક્ષમાના સ્વરૂપ વિશે કહું છું, શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, સાંભળ.
પરાક્રોશં હિ સંશ્રુત્ય તાડિતે સતિ કેનચિત્ । ક્રોધં ન ચૈવ ગચ્છેત્તુ તાડિતો ન હિ તાડયેત્
કોઈની ગાળ સાંભળીને કે માર પડતાં પણ, ક્રોધ ન કરે, અને માર પડતાં પાછો માર ન આપે.
સહિષ્ણુઃ સ્યાત્સ ધર્માત્મા નહિ રાગં પ્રયાતિ ચ । સમશ્નાતિ પરં સૌખ્યમિહ ચામુત્ર વાપિ ચ
જે સહનશીલ છે, તે ધર્મમય છે અને રાગમાં ફસાતો નથી; તે અહીં અને પરલોકમાં ઉત્તમ સુખ પામે છે.
એવં ક્ષમા સમાખ્યાતા શૌચમેવં વદામ્યહમ્ । સબાહ્યાભ્યંતરે યો વૈ શુદ્ધો રાગવિવર્જિતઃ
ક્ષમાનું વર્ણન કર્યું છે; હવે શૌચ વિશે કહું છું: જે અંદર અને બહારથી શુદ્ધ છે, રાગથી મુક્ત છે,
સ્નાનાચમનકૈરેવ વ્યવહારેણ વર્તતે । શૌચમેવં સમાખ્યાતમહિંસાં તુ વદામ્યહમ્
સ્નાન, આચમન અને સદાચારથી વર્તે છે; શૌચનું વર્ણન કર્યું છે, હવે અહિંસા વિશે કહું છું.
તૃણમપિ વિના કાર્યઞ્છેત્તવ્યં ન વિજાનતા । અહિંસાનિરતો ભૂયાદ્યથાત્મનિ તથાપરે
જે વ્યક્તિ જાણ્યા વિના—even ઘાસનું પાંદડું—even કંઈ કામ ન કરે, એ હિંસા ન કરે, પોતે જેમ ઈચ્છે છે તેમ બીજા માટે પણ હિંસા ટાળે.
શાંતિમેવ પ્રક્ષ્યામિ શાંત્યા સુખં સમશ્નુતે । શાંતિરેવ પ્રકર્તવ્યા ક્લેશાન્નૈવ પરિત્યજેત્
હું શાંતિ વિશે જ કહું છું; શાંતિથી સાચું સુખ મળે છે. શાંતિ જ રાખવી જોઈએ; દુઃખમાં પણ એ છોડવી નહીં.
ભૂતવૈરં વિસૃજ્યૈવ મન એવં પ્રકારયેત્ । એવં શાંતિઃ સમાખ્યાતા અસ્તેયં તુ વદામ્યહમ્
જીવોથી દુશ્મનાઈ છોડીને, મનને આ રીતે સ્થિર કરવું જોઈએ. આ રીતે શાંતિ સમજાવી છે; હવે હું ચોરી ન કરવા વિશે કહું છું.
પરસ્વં નૈવ હર્તવ્યં પરજાયા તથૈવ ચ । મનોભિર્વચનૈઃ કાયૈર્મન એવં પ્રકારયેત્
બીજાનું માલ કે બીજાની પત્ની ક્યારેય લેવી નહીં; મન, બોલ અને શરીરથી એ નક્કી કરવું જોઈએ.
દમમેવ પ્રવક્ષ્યામિ તવાગ્રે દ્વિજસત્તમ । દમનાદિંદ્રિયાણાં વૈ મનસોપિ વિકારિણઃ
હવે હું તને આત્મસંયમ સમજાવું છું, ó શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ; આત્મસંયમ એટલે ઇન્દ્રિયોને અને ચંચળ મનને કાબૂમાં રાખવું.
ઔદ્ધત્યં નાશયેત્તેષાં સ ચૈતન્યો વશી તદા । શુશ્રૂષાં તુ પ્રવક્ષ્યામિ ધર્મશાસ્ત્રેષુ યાદૃશી
એમાં ઉદ્ધતાઈ દૂર કરવી જોઈએ; પછી ચેતન મન કાબૂમાં આવે છે. હવે હું સેવા સમજાવું છું, જે ધર્મશાસ્ત્રોમાં બતાવવામાં આવી છે.
પૂર્વાચાર્યૈર્યથા પ્રોક્તા તામેવં પ્રવદામ્યહમ્ । વાચા દેહેન મનસા ગુરુકાર્યં પ્રસાધયેત્
પૂર્વના આચાર્યોએ જે રીતે કહ્યું છે, એ જ રીતે હું પણ કહું છું: બોલ, શરીર અને મનથી ગુરુનું કામ કરવું જોઈએ.
જાયતેઽનુગ્રહો યત્ર શુશ્રૂષા સા નિગદ્યતે । સાંગો ધર્મઃ સમાખ્યાતસ્તવાગ્રે દ્વિજસત્તમ
જ્યાં કૃપા થાય, એ સેવા કહેવાય છે; ó શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, આ રીતે સંપૂર્ણ ધર્મ તને સમજાવ્યો છે.
અન્યચ્ચ તે પ્રવક્ષ્યામિ શ્રોતુમિચ્છસિ યત્પતે । ઈદૃશે ચાપિ ધર્મે તુ વર્તતે યો નરઃ સદા
હવે હું તને વધુ કહું છું, ó સ્વામી, જે તું સાંભળવા ઈચ્છે છે; જે માણસ હંમેશા આવા ધર્મમાં રહે છે—
સંસારે તસ્ય સંભૂતિઃ પુનરેવ ન જાયતે । સ્વર્ગં ગચ્છતિ ધર્મેણ સત્યંસત્યં વદામ્યહમ્
એનું પુનર્જનમ આ સંસારમાં ફરીથી થતું નથી; ધર્મથી એ સ્વર્ગમાં જાય છે—હું સાચું, સાચું કહું છું.
એવં જ્ઞાત્વા મહાપ્રાજ્ઞ ધર્મમેવ વ્રજસ્વ હિ । સર્વં હિ પ્રાપ્યતે કાંત યદસાધ્યં મહીતલે
આ રીતે જાણીને, ó મહા વિદ્વાન, તું ધર્મ પકડી રાખ; ó પ્રિય, એથી બધું મળે છે—even જે પૃથ્વી પર અપ્રાપ્ય છે.
ધર્મપ્રસાદતસ્તસ્માત્કુરુ વાક્યં મમૈવ હિ । ભાર્યાયાસ્તુવચઃ શ્રુત્વા સોમશર્મા સુબુદ્ધિમાન્
ધર્મની કૃપાથી, મારા શબ્દોનું પાલન કર; પત્નીનું વચન સાંભળીને, સોમશર્મા, બુદ્ધિમાન—
પુનઃ પ્રોવાચ તાં ભાર્યાં સુમનાં ધર્મવાદિનીમ્
પછી ફરીથી પોતાની ધર્મવંતી પત્ની સુમનાને, જે ધર્મની વાત કરતી હતી, સંબોધી.
સોમશર્મોવાચ- એવંવિધં મહાપુણ્યં ધર્મવ્યાખ્યાનમુત્તમમ્ । કથં જાનાસિ ભદ્રે ત્વં કસ્માચ્ચૈવ ત્વયા શ્રુતમ્
સોમશર્માએ કહ્યું: આ જે મહાપુણ્ય અને શ્રેષ્ઠ ધર્મનું વર્ણન છે, ó સારા સ્ત્રી, તું આ કેવી રીતે જાણે છે? અને કોની પાસેથી સાંભળ્યું છે?
સુમનોવાચ-। ભાર્ગવાણાં કુલે જાતઃ પિતા મમ મહામતે । ચ્યવનો નામ વિખ્યાતઃ સર્વજ્ઞાનવિશારદઃ
સુમનાએ કહ્યું: ó મહા બુદ્ધિ, મારા પિતા ભાર્ગવ કુળમાં જન્મ્યા છે; તેમનું નામ ચ્યવન છે, જે સર્વ જ્ઞાનમાં નિપુણ અને પ્રસિદ્ધ છે.
તસ્યાહં પ્રિય કન્યા વૈ પ્રાણાદપિ ચ વલ્લભા । યત્રયત્ર વ્રજત્યેષ તીર્થારામેષુ સુવ્રત
હું તેમની પ્રિય દિકરી છું, પ્રાણથી પણ વધુ વહાલી; ó સદ્ગુણવંત, જ્યાં જ્યાં તેઓ તીર્થ અને વનમાં જાય છે—
સભાસુ ચ મુનીનાં તુ દેવતાયતનેષુ ચ । તેન સાર્દ્ધં વ્રજામ્યેકા ક્રીડમાના સદૈવ હિ
મુનિઓની સભામાં અને દેવતાઓના મંદિરમાં પણ, હું હંમેશા એકલી એમની સાથે જાઉં છું, રમતી રહેતી.
કૌશિકાન્વયસંભૂતો વેદશર્મા મહામતિઃ । પિતુર્મમ સખા દૈવાદટમાનઃ સમાગતઃ
કૌશિક વંશમાં જન્મેલો, મહા બુદ્ધિશાળી વેદશર્મા, મારા પિતાનો મિત્ર, ભાગ્યથી ભટકતો ભટકતો મળ્યો.