ઇતિ શ્રીપાદ્મેમહાપુરાણે પંચપંચાશત્સસહસ્રસંહિતાયામુત્તરખંડે કાર્તિકમાહાત્મ્યે। દ્વાવિંશત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મ મહાપુરાણના ઉત્તરખંડમાં કાર્તિક મહિમા વિભાગના પચાવન હજાર શ્લોકોથી બનેલા સંહિતાના એકસો બાવીસમા અધ્યાયનો અંત થાય છે.
કાર્તવીર્ય ઉવાચ। હેતુના કેન વિપ્રર્ષે માઘસ્નાને મહાદ્ભુતઃ । પ્રભાવો વર્ણ્યતે નૂનં તન્મે કથય સુવ્રત
કાર્તવીર્યએ કહ્યું: હે વિદ્વાન ઋષિ, માઘ મહિનાના સ્નાનમાં આવો અદ્ભુત પ્રભાવ કયા કારણથી કહેવાયો છે? હે સુવ્રત, કૃપા કરીને મને કહો.
ગતપાપો યદેકેન દ્વિતીયેન દિવં ગતઃ । વૈશ્યોઽસૌ માઘપુણ્યેન બ્રૂહિ મે તત્કુતૂહલમ્
એક કર્મથી પાપમુક્ત અને બીજા કર્મથી સ્વર્ગપ્રાપ્ત તે વૈશ્યને માઘ માસના પુણ્યથી આવું ફળ કેવી રીતે મળ્યું? મને એ જિજ્ઞાસા છે, કૃપા કરીને કહો.
દત્તાત્રેય ઉવાચ। નિસર્ગાત્સલિલં મેધ્યં નિર્મલં શુચિપાંડુરમ્ । મલહં પુરુષવ્યાઘ્ર દ્રાવકં દાહનાશનમ્ । તારકં સર્વભૂતાનાં પોષણં જીવનં ચ યત્
દત્તાત્રેયે કહ્યું: પાણી સ્વભાવથી શુદ્ધ, નિર્મળ અને પવિત્ર છે; તે મલ દૂર કરે છે, દાહ નાશે છે, સર્વ જીવોને બચાવે છે, પોષણ આપે છે અને જીવન આપે છે.
આપો નારાયણોદેવઃ સર્વવેદેષુ પઠ્યતે । ગ્રહાણાં ચ યથા સૂર્યો નક્ષત્રાણાં યથા શશી । માસાનાં ચ તથા માઘઃ શ્રેષ્ઠઃ સર્વેષુ કર્મસુ
પાણીનું નામ સર્વ વેદોમાં નારાયણ કહેવાયું છે; જેમ ગ્રહોમાં સૂર્ય, તારાઓમાં ચંદ્ર, તેમ બધાં મહિનામાં માઘ શ્રેષ્ઠ છે અને સર્વ કર્મોમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.
મકરસ્થે રવૌ માઘે પ્રાતઃ કાલે તથાઽમલે । ગોષ્પદેઽપિ જલે સ્નાનં સ્વર્ગદં પાપિનામપિ
જ્યારે સૂર્ય મકર રાશિમાં અને માઘ મહિનામાં હોય, ત્યારે વહેલી સવારે ગાયના ખુરના નિશાન જેટલા પાણીમાં પણ સ્નાન કરવાથી પાપી પણ સ્વર્ગ પામે છે.
યોગોઽયં દુર્લભો રાજંસ્ત્રૈલોક્યે સચરાચરે । અસ્મિન્યોગે ત્વશક્તોઽપિ સ્નાયાદ્યદિ દિનત્રયમ્
રાજા, આ યોગ ત્રણેય લોકમાં જીવંત અને અજડ બધામાં દુર્લભ છે; જો કોઈ આ યોગ કરવા અસમર્થ હોય, તો પણ જો તે ત્રણ દિવસ માઘમાં સ્નાન કરે,
દદ્યાત્કિંચિદશક્તોઽપિ દરિદ્રાભાવવાંચ્છયા । ત્રિસ્નાનેનાપિ માઘસ્ય ધનિનો દીર્ઘજીવિનઃ
અથવા, જો કોઈ ગરીબી દૂર કરવાની ઇચ્છાથી થોડુંક દાન આપે, તો માઘમાં ત્રણ વખત સ્નાન કરવાથી ધનવાન અને દીર્ઘાયુ વ્યક્તિઓને પણ લાભ મળે છે.
પંચ વા સપ્ત વાહાનિ ચંદ્રવદ્વર્ધતે ફલમ્ । સંપ્રાપ્તે મકરાદિત્યે પુણ્યે પુણ્યપ્રદે નૃણામ્
પાંચ કે સાત દિવસ સુધી સ્નાન કરવાથી ફળ ચાંદની જેમ વધે છે; મકર રાશિમાં સૂર્ય પ્રવેશે ત્યારે એ પુણ્ય આપે છે અને લોકોમાં સદગુણો વધે છે.
સત્કાર્યાસ્તિથયઃ સર્વા સ્નાનદાનાદિ કર્મસુ । કર્તારં દાપયંતીહ હ્યક્ષયં શાશ્વતં પદમ્
સારા કાર્યો અને મહેમાનો, જેમ કે સ્નાન અને દાન વગેરેમાં, કરનારને અહીં અવિનાશી અને શાશ્વત સ્થાન આપે છે.
તસ્માન્માઘે બહિઃ સ્નાયાદાત્મનો હિતકામ્યયા । અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ માઘસ્નાનવિધિં પરમ્
માઘ મહિનામાં પોતાના કલ્યાણ માટે બહાર સ્નાન કરવું જોઈએ; હવે હું તને શ્રેષ્ઠ માઘસ્નાનની વિધિ સમજાવું છું.
કર્તવ્યો નિયમઃ કશ્ચિદ્વ્રતરૂપી નરોત્તમૈઃ । ફલાતિશયહેતોર્વૈ કિંચિદ્ભોજ્યં ત્યજેદ્બુધઃ
શ્રેષ્ઠ મનુષ્યોએ કોઈક નિયમ અથવા વ્રત લેવું જોઈએ; વધારે ફળ માટે બુદ્ધિમાન માણસે થોડુંક ખોરાક ત્યાગવું જોઈએ.
ભૂમૌ શયીત હોતવ્યમાજ્યં તિલવિમિશ્રિતમ્ । ત્રિકાલં ચાર્ચયેદ્વિષ્ણું વાસુદેવં સનાતનમ્
પૃથ્વી પર સુવું, તિલમિશ્રિત ઘીથી હોળી કરવી અને દિવસમાં ત્રણ વખત વિષ્ણુ, વાસુદેવ, સનાતન ભગવાનની પૂજા કરવી.
દાતવ્યો દીપકોઽખંડો દેવમુદ્દિશ્ય માધવમ્ । ઇંધનં કંબલં વસ્ત્રમુપાનત્કુંકુમં ઘૃતમ્
માધવ ભગવાનને ઉદ્દેશીને અખંડ દીવો આપવો, સાથે ઈંધણ, કમ્બળ, વસ્ત્ર, પાદુકા, કુંકુમ અને ઘી પણ દાન આપવું.
તૈલં કાર્પાસકોષ્ઠં ચ તૂલીં તૂલવટીં પટીમ્ । અન્નં ચૈવ યથાશક્તિ દેયં માઘે નરાધિપ
તેલ, કપાસ, વત્તી, તુલિયા, કપડાં અને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે અન્ન પણ માઘમાં દાન આપવું, રાજા.
સુવર્ણં રત્તિકામાત્રં દદ્યાદ્વેદવિદે તથા । તદ્દાનમક્ષયં રાજન્સમુદ્ર ઇવ સર્વદા
જેટલું એક જવારના દાણાને બરાબર થાય એટલું સોનુ પણ વેદજ્ઞને આપવું; એ દાન, રાજા, દરિયાની જેમ કદી નાશ પામતું નથી.
પરસ્યાગ્નિં ન સેવેત ત્યજેચ્ચૈવ પ્રતિગ્રહમ્ । માઘાંતે ભોજયેદ્વિપ્રાન્યથાશક્તિ નરાધિપ
બીજાના અગ્નિનો ઉપયોગ ન કરવો અને દાન પણ ન લેવું; માઘના અંતે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું.
દેયા ચ દક્ષિણા તેભ્ય આત્મનઃ શ્રેય ઇચ્છતા । એકાદશીવિધાનેન માઘસ્યોદ્યાપનં તથા
જેને પોતાના કલ્યાણની ઇચ્છા હોય એએ તેમને દક્ષિણ પણ આપવી; અને માઘના ઉદ્યાપન માટે એકાદશી જેવી વિધિ કરવી.
કર્તવ્યં શ્રદ્દધાનેન હ્યક્ષય્ય સ્વર્ગવાંછયા । અનંતપુણ્યાવાપ્ત્યર્થં વિષ્ણુસંપ્રીતિહેતવે
જે શ્રદ્ધાળુ હોય એએ અક્ષય સ્વર્ગની ઈચ્છાથી, અનંત પુણ્ય મેળવવા અને વિષ્ણુને પ્રસન્ન કરવા માટે આ કરવું જોઈએ.
મકરસ્થે રવૌ માઘે ગોવિંદાચ્યુતમાધવ । સ્નાનેનાનેન ભો દેવ યથોક્તફલદો ભવ
માઘમાં સૂર્ય મકર રાશિમાં હોય ત્યારે, હે દેવ, ગોવિંદ, અચ્યૂત, માધવ, આ સ્નાનથી જે ફળ કહેવામાં આવ્યું છે, એ આપ.
ઇતિ મંત્રં સમુચ્ચાર્ય સ્નાયાન્મૌની સમાહિતઃ । વાસુદેવં હરિં કૃષ્ણં માધવં ચ સ્મરેત્પુનઃ
આ મંત્ર બોલીને, મૌન અને એકાગ્રતાથી સ્નાન કરવું અને પછી ફરીથી વાસુદેવ, હરિ, કૃષ્ણ અને માધવનું સ્મરણ કરવું.
ગૃહેઽપિ સજલં કુંભં વાયુના નિશિપીડિતમ્ । તત્સ્નાનં તીર્થસદૃશં સર્વકામફલપ્રદમ્
ઘરે પણ, પાણીથી ભરેલું કુંભ રાત્રે પવનથી ઠંડુ થયેલું હોય, એ પાણીથી સ્નાન કરવું એ તીર્થસ્નાન જેવું છે અને સર્વ ઇચ્છિત ફળ આપે છે.
તત્ર વ્રતેન દાતવ્યં સાન્નં ચોપસ્કરાન્વિતમ્ । તત્સ્નાનસ્ય પ્રભાવેણ નરો ન નિરયં વ્રજેત્
ત્યાં વ્રતપૂર્વક ભોજન અને સાથેની વસ્તુઓ આપવી; એ સ્નાનના પ્રભાવથી મનુષ્ય કદી નરકમાં જતો નથી.
તપ્તેન વારિણા સ્નાનં યદ્ગૃહે ક્રિયતે નરૈઃ । ષડબ્દફલદં તદ્ધિ મકરસ્થે દિવાકરે
મકર રાશિમાં સૂર્ય હોય ત્યારે ઘરમાં ગરમ પાણીથી સ્નાન કરવું, એ સ્નાનનું ફળ છ વર્ષ સુધી રહે છે.
બહિઃ સ્નાનં તુ વાપ્યાદૌ દ્વાદશાબ્દફલં સ્મૃતમ્ । તડાગે દ્વિગુણં રાજન્નદ્યાં ચૈવ ચતુર્ગુણમ્
બહારના તળાવમાં સ્નાન કરવાથી બાર વર્ષનું ફળ મળે છે; કુંડમાં સ્નાન કરવાથી એ ફળ દુગણું થાય છે અને નદીમાં સ્નાન કરવાથી એ ફળ ચારગણું મળે છે.
શતધા દેવખાતેષુ શતધા તુ મહાનદે । શતં ચતુર્ગુણં રાજન્મહાનદ્યાશ્ચ સંગમે
દેવલોકના તળાવમાં સ્નાન કરવાથી ફળ સો ગણી વધી જાય છે; મહાનદીમાં પણ એ ફળ સો ગણી થાય છે અને મહાનદીઓના સંગમમાં સ્નાન કરવાથી એ ફળ ચારસો ગણી મળે છે.
સહસ્રગુણિતં સર્વં તત્ફલં મકરે રવૌ । ગંગાયાં સ્નાનમાત્રેણ લભતે માનવો નૃપ
મકર રાશીમાં સૂર્ય હોય ત્યારે એ બધું ફળ હજાર ગણી વધી જાય છે અને ગંગામાં માત્ર સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય એ ફળ પામે છે.
ગંગાયાં યેઽવગાહંતિ માઘમાસે નૃપોત્તમ । ચતુર્યુગસહસ્રં તુ ન પતંતિ સુરાલયાત્
માઘ મહિનામાં જે શ્રેષ્ઠ મનુષ્યો ગંગામાં ડૂબકી મારે છે, તેઓ ચાર હજાર યુગ સુધી દેવલોકમાંથી કદી નીચે પડતા નથી.
દિનેદિને સહસ્રં તુ સુવર્ણાનાં વિશાંપતે । તેન દત્તં તુ ગંગાયાં યો માઘે સ્નાતિ માનવઃ
હે રાજા, જે મનુષ્ય માઘ મહિનામાં ગંગામાં સ્નાન કરે છે, એણે રોજે રોજ હજાર સોનાના દાન આપ્યા હોય એવું ફળ મળે છે.
શતેન ગુણિતં માઘે સહસ્રં રાજસત્તમ । નિર્દિષ્ટમૃષિભિઃ સ્નાનં ગંગાયામુનસંગમે
માઘ મહિનામાં ગંગા-યમુના સંગમમાં સ્નાન કરવાથી, મહારાજા, તે ફળ હજારોને પણ સો ગણી વધી જાય છે — આવું ઋષિોએ કહ્યું છે.