ધર્મં સૃજતિ ધર્માત્મા ત્રિવિધેનૈવ કર્મણા । તસ્ય ધર્મઃ પ્રસન્નાત્મા પુણ્યમેવં તુ પ્રાપયેત્
ધર્માત્મા માણસ ત્રણ પ્રકારના કર્મોથી ધર્મ પેદા કરે છે; એનો ધર્મ, શુદ્ધ મનથી, એને પુણ્ય તરફ લઈ જાય છે.
યં યં ચિંતયતે પ્રાજ્ઞસ્તં તં પ્રાપ્નોતિ દુર્લભમ્ । સોમશર્મોવાચ- કીદૃઙ્મૂર્તિસ્તુ ધર્મસ્ય કાન્યંગાનિ ચ ભામિનિ
જ્ઞાની માણસ જે વિચારે છે, તે—even જો દુર્લભ હોય—મેળવે છે. સોમશર્માએ કહ્યું: ધર્મનું સ્વરૂપ શું છે અને તેના અંગો કયા છે, સુંદરે?
પ્રીત્યા કથય મે કાંતે શ્રોતું શ્રદ્ધા પ્રવર્તતે । સુમનોવાચ- લોકે ધર્મસ્ય વૈ મૂર્તિઃ કૈર્દૃષ્ટા ન દ્વિજોત્તમ
પ્રિયે, પ્રેમથી મને કહો, કેમ કે શ્રદ્ધાથી સાંભળવા મન થાય છે. સુમના બોલી: દુનિયામાં કોઈએ ધર્મનું સ્વરૂપ જોયું નથી, દ્વિજશ્રેષ્ઠ.
અદૃશ્યવર્ત્મા સત્યાત્મા ન દૃષ્ટો દેવદાનવૈઃ । અત્રિવંશે સમુત્પન્નો અનસૂયાત્મજો દ્વિજઃ
એનો માર્ગ અજાણ્યો છે, એનું સ્વરૂપ સત્ય છે; દેવો કે દાનવો પણ એને જોઈ શક્યા નથી. અત્રિ વંશમાં અનસૂયાના પુત્ર રૂપે એક દ્વિજ જન્મ્યા.
તેન દૃષ્ટો મહાધર્મો દત્તાત્રેયેણ વૈ સદા । દ્વાવેતૌ તુ મહાત્માનૌ કુર્વાણૌ તપ ઉત્તમમ્
એમણે મહાધર્મને જોયો—દત્તાત્રેયે હંમેશા; એ બે મહાત્માઓએ ઉત્તમ તપ કર્યું.
ધર્મેણ વર્તમાનૌ તૌ તપસા ચ બલેન ચ । ઇંદ્રાધિકેન રૂપેણ પ્રશસ્તેન ભવિષ્યતઃ
એ બંને ધર્મ, તપ અને બળથી જીવતા હતા; ઇન્દ્ર કરતાં પણ તેજસ્વી રૂપથી પ્રસિદ્ધ થયા.
દશવર્ષસહસ્રં તૌ યાવત્તુ વનસંસ્થિતૌ । વાયુભક્ષૌ નિરાહારૌ સંજાતૌ શુભદર્શનૌ
દસ હજાર વર્ષ સુધી એ બંને જંગલમાં રહ્યા; હવા ખાઈને, અનાજ વિના, સુંદર દેખાવ ધરાવતા બન્યા.
દશવર્ષસહસ્રં તુ તાવત્કાલં તપોર્જિતમ્ । સુસાધ્યમાનયોશ્ચૈવ તત્ર ધર્મઃ પ્રદૃશ્યતે
દસ હજાર વર્ષ સુધી, એ સમય દરમિયાન, એમણે તપસ્યા મેળવી; અને એણે સરળતાથી સાધી, ત્યાં ધર્મ પ્રગટ થયો.
પંચાગ્નિઃ સાધ્યતે દ્વાભ્યાં તાવત્કાલં દ્વિજોત્તમ । ત્રિકાલં સાધિતં તાવન્નિરાહારં કૃતં તથા
પાંચ અગ્નિ યજ્ઞ એ બંનેએ એટલા સમય સુધી કર્યા, દ્વિજશ્રેષ્ઠ; દિવસમાં ત્રણ વાર સાધના કરી અને અનાજ વિના રહ્યા.
જલમધ્યે સ્થિતૌ તાવદ્દત્તાત્રેયો યતિસ્તથા । દુર્વાસાસ્તુ મુનિશ્રેષ્ઠસ્તપસા ચૈવ કર્ષિતઃ
પાણીમાં ઊભા રહીને એ બંને, દત્તાત્રેય યતિ સાથે, અને દુર્વાસા મહર્ષિ પણ, તપથી થાકી ગયા.
ધર્મં પ્રતિ સ ધર્માત્મા ચુક્રોધ મુનિપુંગવઃ । ક્રુદ્ધે સતિ મહાભાગ તસ્મિન્મુનિવરે તદા
એ ધર્માત્મા મહર્ષિ ધર્મ સામે ગુસ્સે થયા; જ્યારે એ મહાન અને શ્રેષ્ઠ ઋષિ ક્રોધિત થયા.
અથ ધર્મઃ સમાયાતઃ સ્વરૂપેણ ચ વૈ તદા । બ્રહ્મચર્યાદિભિર્યુક્તસ્તપોભિશ્ચ સ બુદ્ધિમાન્
પછી ધર્મ પોતાનાં સ્વરૂપે ત્યાં આવ્યો; બ્રહ્મચર્ય અને બીજા ગુણો સાથે, તપસ્યા અને બુદ્ધિથી યુક્ત.
સત્યં બ્રાહ્મણરૂપેણ બ્રહ્મચર્યં તથૈવ ચ । તપસ્તુ દ્વિજવર્યોસ્તિ દમઃ પ્રાજ્ઞો દ્વિજોત્તમઃ
સત્ય બ્રાહ્મણ રૂપે છે, અને બ્રહ્મચર્ય પણ એ જ રીતે છે. શ્રેષ્ઠ દ્વિજોમાં તપ એ છે, અને જ્ઞાનવાન માટે દમ (સ્વયંસંયમ) એ ઓળખ છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.
નિયમસ્તુ મહાપ્રાજ્ઞો દાનમેવ તથૈવ ચ । અગ્નિહોત્રિસ્વરૂપેણ હ્યાત્રેયં હિ સમાગતાઃ
નિયમ મહા વિદ્વાન રૂપે છે, અને દાન પણ એ જ રીતે છે. અગ્નિહોત્ર કરનારના રૂપે, આ બધું અહીં એકઠું થયું છે, હે આત્રીય.
ક્ષમા શાંતિસ્તથા લજ્જા ચાહિંસા ચ હ્યકલ્પના । એતાઃ સર્વાઃ સમાયાતાઃ સ્ત્રીરૂપાસ્તુ દ્વિજોત્તમ
ક્ષમા, શાંતિ, લાજ, અહિંસા અને કપટનો અભાવ—આ બધું સ્ત્રી રૂપે અહીં આવી ગયું છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.
બુદ્ધિઃ પ્રજ્ઞા દયા શ્રદ્ધા મેધા સત્કૃતિ શાંતયઃ । પંચયજ્ઞાસ્તથા પુણ્યાઃ સાંગા વેદાસ્તુ તે તદા
બુદ્ધિ, પ્રજ્ઞા, દયા, શ્રદ્ધા, મেধા, સદ્ગુણ, શાંતિ, પાંચ યજ્ઞો અને પુણ્યવંત વેદો તથા તેના અંગો—આ બધું અહીં હાજર છે.
સ્વસ્વરૂપધરાશ્ચૈવ તે સર્વે સિદ્ધિમાગતાઃ । અગ્ન્યાધાનાદયઃ પુણ્યા અશ્વમેધાદયસ્તથા
આ બધાએ પોતપોતાના સ્વરૂપ ધારણ કરીને સિદ્ધિ પામી છે; અગ્નિ સ્થાપનથી શરૂ થતા પુણ્ય કર્મો અને અશ્વમેઘ જેવા મહાયજ્ઞો પણ અહીં છે.
રૂપલાવણ્યસંયુક્તાઃ સર્વાભરણભૂષિતાઃ । દિવ્યમાલ્યાંબરધરા દિવ્યગંધાનુલેપનાઃ
સૌંદર્ય અને આકર્ષણથી યુક્ત, સર્વે આભૂષણોથી શોભિત, દૈવી હાર અને વસ્ત્ર ધારણ કરેલા, દૈવી સુગંધથી અંકિત છે.
કિરીટકુંડલોપેતા દિવ્યાભરણભૂષિતાઃ । દીપ્તિમંતઃ સુરૂપાસ્તે તેજોજ્વાલાભિરાવૃતાઃ
મુકુટ અને કુંડળોથી શોભિત, દૈવી આભૂષણોથી અલંકૃત, તેજસ્વી અને સુંદર, અને તેજની જ્વાળાથી ઘેરાયેલા છે.
એવં ધર્મઃ સમાયાતઃ પરિવારસમન્વિતઃ । યત્ર તિષ્ઠતિ દુર્વાસાઃ ક્રોધનઃ કાલવત્તથા
આ રીતે ધર્મ પોતાનું આખું પરિવાર લઈને ત્યાં પહોંચ્યો છે, જ્યાં દુર્વાસા, ક્રોધી અને સમય જેવી શક્તિ ધરાવતા, નિવાસ કરે છે.
ધર્મ ઉવાચ- કસ્માત્કોપઃ કૃતો વિપ્ર ભવાંસ્તપસ્સમન્વિતઃ । ક્રોધો હિ નાશયેચ્છ્રેયસ્તપ એવ ન સંશયઃ
ધર્મે કહ્યું: હે મહર્ષિ, તમે તપસ્વી હોવા છતાં ક્રોધ શા માટે કર્યો? કારણ કે ક્રોધ પુણ્યને નાશ કરે છે, અને તપ પણ—આમાં કોઈ શંકા નથી.
સર્વનાશકરસ્તસ્માત્ક્રોધં તત્ર વિવર્જયેત્ । સ્વસ્થો ભવ દ્વિજશ્રેષ્ઠ ઉત્કૃષ્ટં તપસઃ ફલમ્
ક્રોધ સર્વનાશક છે, તેથી તેને ત્યાગવો જોઈએ; હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, મન સ્થિર રાખો, કારણ કે તપનું શ્રેષ્ઠ ફળ એ છે.
દુર્વાસા ઉવાચ- ભવાન્કો હિ સમાયાત એતૈર્દ્વિજવરૈઃ સહ । સપ્ત નાર્યઃ પ્રતિષ્ઠંતિ સુરૂપાઃ સમલંકૃતાઃ
દુર્વાસાએ કહ્યું: તમે કોણ છો, જે આ શ્રેષ્ઠ દ્વિજો સાથે અહીં આવ્યા છો? અહીં સાત સુંદર અને અલંકૃત સ્ત્રીઓ ઉભી છે.
કથયસ્વ મમાગ્રે ત્વં વિસ્તરેણ મહામતે । ધર્મ ઉવાચ- અયં બ્રાહ્મણરૂપેણ સર્વતેજઃ સમન્વિતઃ
મારે સામે તમે વિગતે કહો, હે મહામતિ. ધર્મે કહ્યું: આ બ્રાહ્મણ રૂપે સર્વે તેજથી યુક્ત છે.
દંડહસ્તઃ સુપ્રસન્નઃ કમંડલુધરસ્તથા । તવાગ્રે બ્રહ્મચર્યોયં સોયં પશ્ય સમાગતઃ
હાથમાં દંડ ધરાવનાર, પ્રસન્ન ચહેરાવાળો અને કમંડલુ ધારણ કરનાર, તમારા સામે બ્રહ્મચર્ય ઊભું છે—જુઓ, એ અહીં આવી ગયું છે.
અન્યં પશ્યસ્વ વૈ ત્વં ચ દીપ્તિમંતં દ્વિજોત્તમ । કપિલં પિંગલાક્ષં ચ સત્યમેનં દ્વિજોત્તમ
બીજાને પણ જુઓ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તેજસ્વી, કપિલ અને પીળા આંખોવાળો—આ સત્ય છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.
તાદૃશં પશ્ય ધર્માત્મન્વૈશ્વદેવસમપ્રભમ્ । યત્તપો હિ ત્વયા વિપ્ર સર્વદેવસમાશ્રિતમ્
આવો ધર્મનિષ્ઠ, વૈશ્વદેવ યજ્ઞ જેવું તેજ ધરાવનાર જુઓ; જે તપ તમે કર્યો છે, હે મહર્ષિ, તે સર્વ દેવતાઓએ સ્વીકાર્યું છે.
એતં પશ્ય મહાભાગ તવ પાર્શ્વસમાગતમ્ । પ્રસન્નવાગ્દીપ્તિયુક્તઃ સર્વજીવદયાપરઃ
આને જુઓ, હે મહાભાગ્યશાળી, જે તમારા બાજુએ આવ્યો છે; મૃદુ વાણી અને તેજથી યુક્ત, સર્વ જીવો પર દયા ધરાવનાર છે.
દમ એવ તથાયં તે યઃ પોષયતિ સર્વદા । જટિલઃ કર્કશઃ પિંગો હ્યતિતીવ્રો મહાપ્રભુઃ
આ દમ છે, જે હંમેશાં તમને પોષે છે; જટાવાળું, કઠોર, પીળું, અત્યંત તીવ્ર અને મહાશક્તિશાળી છે.
નાશકો હિ સ પાપાનાં ખડ્ગહસ્તો દ્વિજોત્તમ । અભિશાંતો મહાપુણ્યો નિત્યક્રિયાસમન્વિતઃ
પાપોનો નાશક, હાથમાં ખડગ ધરાવનાર, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ; અત્યંત શાંત, મહાપુણ્યવાન અને સદા શુભ કર્મોમાં તત્પર છે.