કસ્ય પુત્રાઃ પ્રિયા ભાર્યા કસ્ય સ્વજનબાંધવાઃ । હૃતં ન ચૈવ કસ્યાપિ નૈવ દત્તં ત્વયા પુનઃ
કોઈના પુત્ર કોણ છે, પ્રિય પત્ની કોણની છે, સગાં-વહાલા કોણના છે? તમે કોઈનું કંઈ લીધું નથી, કે કોઈને કંઈ આપ્યું નથી.
કથં હિ ધનમાયાતિ વિસ્મયં વ્રજ માધવ । પ્રાપ્તવ્યમેવ યત્રૈવ ભવેદ્દ્રવ્યં દ્વિજોત્તમ
હે માધવ, ધન ક્યાંથી આવે છે? આશ્ચર્ય ન કર. જે ધન મળવાનું લખાયું છે, એ તો ચોક્કસ મળે છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.
અનાયાસેન હસ્તે હિ તસ્યૈવ પરિજાયતે । યત્નેન મહતા ચૈવ દ્રવ્યં રક્ષતિ માનવઃ
જેને માટે ધન લખાયું હોય, તેને તે સહેલાઈથી મળે છે; પણ માણસે પોતાનું ધન બચાવવા માટે ઘણો પ્રયત્ન કરવો પડે છે.
વ્રજમાનો વ્રજત્યેવ ધનં તત્રૈવ તિષ્ઠતિ । એવં જ્ઞાત્વા શમં ગચ્છ જહિ ચિંતામનર્થકીમ્
માણસ જ્યાં જાય છે, ધન પણ ત્યાં જાય છે; એ ત્યાં જ રહે છે. આ સમજીને મનમાં શાંતિ રાખ અને વ્યર્થ ચિંતા છોડ.
કસ્ય પુત્રાઃ પ્રિયા ભાર્યા કસ્ય સ્વજનબાંધવાઃ । કઃ કસ્ય નાસ્તિ સંસારે અસંબંધાદ્દ્વિજોત્તમ
કોઈના પુત્ર કોણ છે, પ્રિય પત્ની કોણની છે, સગાં-વહાલા કોણના છે? હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, આ સંસારમાં વાસ્તવમાં કોઈનું કોઈ સાથે સાચું સંબંધ નથી.
મહામોહેન સંમૂઢા માનવાઃ પાપચેતસઃ । ઇદં ગૃહમયં પુત્ર ઇમા નાર્યો મમૈવ હિ
મોટા મોહમાં ફસાયેલા અને પાપી મનવાળા લોકો કહે છે: 'આ ઘર મારું છે, આ પુત્ર મારો છે, આ સ્ત્રીઓ ફક્ત મારી છે.'
અનૃતં દૃશ્યતે કાંત સંસારસ્ય હિ બંધનમ્ । એવં સંબોધિતો દેવ્યા ભાર્યયા પ્રિયયા તદા
પ્રિયે, સંસારનું બંધન ખોટું જ દેખાય છે. આવી રીતે જ્યારે પ્રિય પત્ની દેવીએ એમને સમજાવ્યા,
પુનઃ પ્રાહ પ્રિયાં ભાર્યાં સુમનાં જ્ઞાનવાદિનીમ્ । સોમશર્મોવાચ- સત્યમુક્તં ત્વયા ભદ્રે સર્વસંદેહનાશનમ્
પછી તેમણે પોતાની પ્રિય પત્ની સુમનાને, જેઓ જ્ઞાનની વાતો કરતી હતી, ફરી કહ્યું. સોમશર્માએ કહ્યું: 'ભદ્રે, તમે સાચું કહ્યું, જે બધા સંશય દૂર કરે છે.'
તથાપિ વંશમિચ્છંતિ સાધવઃ સત્યપંડિતાઃ । યથા પુત્રસ્ય મે ચિંતા ધનસ્ય ચ તથા પ્રિયે
છતાં પણ સારા અને સાચા પંડિતો વંશની ઇચ્છા રાખે છે; જેમ મને પુત્રની ચિંતા છે, તેમ ધનની પણ ચિંતા છે, પ્રિયે.
યેનકેનાપ્યુપાયેન પુત્રમુત્પાદયામ્યહમ્ । સુમનોવાચ- પુત્રેણ લોકાઞ્જયતિ પુત્રસ્તારયતે કુલમ્
જે રીતે પણ બને, હું પુત્ર પેદા કરીશ. સુમનાએ કહ્યું: 'પુત્રથી લોક જીતાય છે, પુત્ર વંશને ઉંચો કરે છે.'
સત્પુત્રેણ મહાભાગ પિતા માતા ચ જંતવઃ । એકઃ પુત્રો વરો વિદ્વાન્બહુભિર્નિર્ગુણૈસ્તુ કિમ્
હે ભાગ્યશાળી, સારા પુત્રથી પિતા, માતા અને બધા જીવ ઉન્નત થાય છે. અનેક ગુણહીન પુત્ર કરતાં એક જ વિદ્વાન પુત્ર શ્રેષ્ઠ છે.
એકસ્તારયતે વંશમન્યે સંતાપકારકાઃ । પૂર્વમેવ મયા પ્રોક્તમન્યે સંબંધગામિનઃ
એક જ પુત્ર વંશને ઉંચો કરે છે, બીજા તો દુઃખ જ આપે છે. મેં પહેલેથી જ કહ્યું છે કે, બીજા તો ફક્ત સંબંધ વધારતા જાય છે.
પુણ્યેન પ્રાપ્યતે પુત્રઃ પુણ્યેન પ્રાપ્યતે કુલમ્ । સુગર્ભઃ પ્રાપ્યતે પુણ્યૈસ્તસ્માત્પુણ્યં સમાચર
પુણ્યથી પુત્ર મળે છે, પુણ્યથી વંશ મળે છે. સારા ગર્ભ પણ પુણ્યથી મળે છે, તેથી સારા કર્મો કર.
જાતસ્ય મૃતિરેવાસ્તિ જન્મ એવ મૃતસ્ય ચ । સુજન્મ પ્રાપ્યતે પુણ્યૈર્મરણં તુ તથૈવ ચ
જે જન્મે છે, તેનું મરણ નિશ્ચિત છે; અને જે મરે છે, તેનું જન્મ પણ નિશ્ચિત છે. સારો જન્મ પણ પુણ્યથી મળે છે અને મરણ પણ એ જ રીતે આવે છે.
સુખં ધનચયઃ કાંત ભુજ્યતે પુણ્યકર્મભિઃ । સોમશર્મોવાચ- પુણ્યસ્યાચરણં બ્રૂહિ તથા જન્માન્યપિ પ્રિયે
પ્રિયે, સુખ અને ધનનો સંગ્રહ સારા કર્મો કરનારા લોકોને જ મળે છે. સોમશર્માએ કહ્યું: મને કહો કે પુણ્ય કેવી રીતે કરવું અને એના પરિણામે કયા જન્મ મળે છે.
સુપુણ્યઃ કીદૃશો ભદ્રે વદ પુણ્યસ્ય લક્ષણમ્ । સુમનોવાચ- આદૌ પુણ્યં પ્રવક્ષ્યામિ યથા પુણ્યં શ્રુતં મયા
સુમના બોલી: બહેન, સારા પુણ્ય શું છે? પુણ્યના લક્ષણો શું છે, એ મને કહો. હવે હું પહેલા કહું છું કે પુણ્ય શું છે, જેમ મેં સાંભળ્યું છે.
પુરુષો વાથવા નારી યથા નિત્યં ચ વર્તતે । યથા પુણ્યૈઃ સમાપ્નોતિ કીર્તિં પુત્રાન્પ્રિયાન્ધનમ્
પુરૂષ હોય કે સ્ત્રી, રોજિંદા જીવનમાં જે પુણ્ય કરે છે, તેને નામ, પ્રિય સંતાનો અને ધન મળે છે.
પુણ્યસ્ય લક્ષણં કાંત સર્વમેવ વદામ્યહમ્ । બ્રહ્મચર્યેણ સત્યેન મખપંચકવર્તનૈઃ
પ્રિયે, હવે હું તને પુણ્યના બધા લક્ષણો કહું છું: બ્રહ્મચર્ય, સત્ય અને પાંચ યજ્ઞોનું પાલન કરવું.
દાનેન નિયમૈશ્ચાપિ ક્ષમાશૌચેન વલ્લભ । અહિંસયા સુશક્ત્યા ચ અસ્તેયેનાપિ વર્તનૈઃ
દાન, નિયમો, ક્ષમા, શુદ્ધિ, અહિંસા, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે શ્રેષ્ઠ વર્તન અને ચોરી ન કરવી—આ બધાથી પુણ્ય થાય છે, પ્રિયે.
એતૈર્દશભિરંગૈસ્તુ ધર્મમેવં પ્રપૂરયેત્ । સંપૂર્ણો જાયતે ધર્મો ગ્રાસૈર્ભોગો યથોદરે
આ દસ ગુણોથી ધર્મ પૂર્ણ થાય છે; જેમ પેટ ભોજનથી ભરાય છે, તેમ ધર્મ પણ સંપૂર્ણ બને છે.
ધર્મં સૃજતિ ધર્માત્મા ત્રિવિધેનૈવ કર્મણા । તસ્ય ધર્મઃ પ્રસન્નાત્મા પુણ્યમેવં તુ પ્રાપયેત્
ધર્માત્મા માણસ ત્રણ પ્રકારના કર્મોથી ધર્મ પેદા કરે છે; એનો ધર્મ, શુદ્ધ મનથી, એને પુણ્ય તરફ લઈ જાય છે.
યં યં ચિંતયતે પ્રાજ્ઞસ્તં તં પ્રાપ્નોતિ દુર્લભમ્ । સોમશર્મોવાચ- કીદૃઙ્મૂર્તિસ્તુ ધર્મસ્ય કાન્યંગાનિ ચ ભામિનિ
જ્ઞાની માણસ જે વિચારે છે, તે—even જો દુર્લભ હોય—મેળવે છે. સોમશર્માએ કહ્યું: ધર્મનું સ્વરૂપ શું છે અને તેના અંગો કયા છે, સુંદરે?
પ્રીત્યા કથય મે કાંતે શ્રોતું શ્રદ્ધા પ્રવર્તતે । સુમનોવાચ- લોકે ધર્મસ્ય વૈ મૂર્તિઃ કૈર્દૃષ્ટા ન દ્વિજોત્તમ
પ્રિયે, પ્રેમથી મને કહો, કેમ કે શ્રદ્ધાથી સાંભળવા મન થાય છે. સુમના બોલી: દુનિયામાં કોઈએ ધર્મનું સ્વરૂપ જોયું નથી, દ્વિજશ્રેષ્ઠ.
અદૃશ્યવર્ત્મા સત્યાત્મા ન દૃષ્ટો દેવદાનવૈઃ । અત્રિવંશે સમુત્પન્નો અનસૂયાત્મજો દ્વિજઃ
એનો માર્ગ અજાણ્યો છે, એનું સ્વરૂપ સત્ય છે; દેવો કે દાનવો પણ એને જોઈ શક્યા નથી. અત્રિ વંશમાં અનસૂયાના પુત્ર રૂપે એક દ્વિજ જન્મ્યા.
તેન દૃષ્ટો મહાધર્મો દત્તાત્રેયેણ વૈ સદા । દ્વાવેતૌ તુ મહાત્માનૌ કુર્વાણૌ તપ ઉત્તમમ્
એમણે મહાધર્મને જોયો—દત્તાત્રેયે હંમેશા; એ બે મહાત્માઓએ ઉત્તમ તપ કર્યું.
ધર્મેણ વર્તમાનૌ તૌ તપસા ચ બલેન ચ । ઇંદ્રાધિકેન રૂપેણ પ્રશસ્તેન ભવિષ્યતઃ
એ બંને ધર્મ, તપ અને બળથી જીવતા હતા; ઇન્દ્ર કરતાં પણ તેજસ્વી રૂપથી પ્રસિદ્ધ થયા.
દશવર્ષસહસ્રં તૌ યાવત્તુ વનસંસ્થિતૌ । વાયુભક્ષૌ નિરાહારૌ સંજાતૌ શુભદર્શનૌ
દસ હજાર વર્ષ સુધી એ બંને જંગલમાં રહ્યા; હવા ખાઈને, અનાજ વિના, સુંદર દેખાવ ધરાવતા બન્યા.
દશવર્ષસહસ્રં તુ તાવત્કાલં તપોર્જિતમ્ । સુસાધ્યમાનયોશ્ચૈવ તત્ર ધર્મઃ પ્રદૃશ્યતે
દસ હજાર વર્ષ સુધી, એ સમય દરમિયાન, એમણે તપસ્યા મેળવી; અને એણે સરળતાથી સાધી, ત્યાં ધર્મ પ્રગટ થયો.
પંચાગ્નિઃ સાધ્યતે દ્વાભ્યાં તાવત્કાલં દ્વિજોત્તમ । ત્રિકાલં સાધિતં તાવન્નિરાહારં કૃતં તથા
પાંચ અગ્નિ યજ્ઞ એ બંનેએ એટલા સમય સુધી કર્યા, દ્વિજશ્રેષ્ઠ; દિવસમાં ત્રણ વાર સાધના કરી અને અનાજ વિના રહ્યા.
જલમધ્યે સ્થિતૌ તાવદ્દત્તાત્રેયો યતિસ્તથા । દુર્વાસાસ્તુ મુનિશ્રેષ્ઠસ્તપસા ચૈવ કર્ષિતઃ
પાણીમાં ઊભા રહીને એ બંને, દત્તાત્રેય યતિ સાથે, અને દુર્વાસા મહર્ષિ પણ, તપથી થાકી ગયા.