એવં ન્યાસં સમુદ્ધર્તુઃ પુત્રાઃ કાંત ભવંતિ વૈ । સંસારે દુઃખબહુલા દૃશ્યંતે યત્રતત્ર ચ
હે પ્રિય, આ રીતે amanat લઈ જનાર પુત્રો સંસારમાં જ્યાં ત્યાં જોવા મળે છે, જ્યાં દુઃખ જ દુઃખ ભરેલું છે.
ઋણસંબંધિનઃ પુત્રાન્પ્રવક્ષ્યામિ તવાગ્રતઃ
હવે હું તને ઋણ સંબંધિત પુત્રોની વાત સંભળાવીશ.
સુમનોવાચ- ઋણસંબંધિનં પુત્રં પ્રવક્ષ્યામિ તવાગ્રતઃ । ઋણં યસ્ય ગૃહીત્વા યઃ પ્રયાતિ મરણં કિલ
સુમનાએ કહ્યું: હવે હું તને ઋણ સંબંધિત પુત્ર વિશે કહું છું—જે ઋણ લઈને મૃત્યુ પામે છે.
અર્થદાતા સુતો ભૂત્વા ભ્રાતા ચાથ પિતા પ્રિયા । મિત્રરૂપેણ વર્ત્તેત અતિદુષ્ટઃ સદૈવ સઃ
પુત્ર, ભાઈ, પિતા કે મિત્ર બનીને પણ, એ હંમેશા અતિ દુષ્ટ રીતે વર્તે છે.
ગુણં નૈવ પ્રપશ્યેત સ ક્રૂરો નિષ્ઠુરાકૃતિઃ । જલ્પતે નિષ્ઠુરં વાક્યં સદૈવ સ્વજનેષુ ચ
એ કદી ગુણને ઓળખતો નથી; ક્રૂર છે, કઠોર દેખાવ ધરાવે છે અને પોતાના જ લોકો સાથે હંમેશા કઠોર વાણી બોલે છે.
મિષ્ટંમિષ્ટં સમશ્નાતિ ભોગાન્ભુંજતિ નિત્યશઃ । દ્યૂતકર્મરતો નિત્યં ચૌરકર્મણિ સસ્પૃહઃ
મીઠું કે નમકીન જે મળે તે ખાય છે, હંમેશા ભોગ ભોગવે છે, જુગાર રમવામાં મગ્ન રહે છે અને ચોરીમાં પણ ઇચ્છા રાખે છે.
ગૃહદ્રવ્યં બલાદ્ભુંક્તે વાર્યમાણઃ સ કુપ્યતિ । પિતરં માતરં ચૈવ કુત્સતે ચ દિનેદિને
ઘરનું ધન જોરથી ખાય છે, અને કોઈ રોકે તો ગુસ્સે થાય છે; પિતા-માતાને રોજ અપમાન કરે છે.
દ્રાવકસ્ત્રાસકશ્ચૈવ બહુનિષ્ઠુરજલ્પકઃ । એવં ભુક્ત્વાથ તદ્દ્રવ્યં સુખેન પરિતિષ્ઠતિ
એ લૂંટારુ છે, ડરાવનાર છે અને ઘણી વખત કઠોર વાણી બોલે છે; આવું કરીને એ ધન ભોગવીને આરામથી રહે છે.
જાતકર્માદિભિર્બાલ્યે દ્રવ્યં ગૃહ્ણાતિ દારુણઃ । પુનર્વિવાહસંબંધાન્નાનાભેદૈરનેકધા
બાળપણમાં જન્મ સંસ્કાર વગેરે બહાને, એ ક્રૂર વ્યક્તિ ધન લઈ જાય છે; પછી પુનર્વિવાહ અને બીજા સંબંધોથી, અનેક રીતે એ ધન વહેંચાઈ જાય છે.
એવં સંજાયતે દ્રવ્યમેવમેતદ્દદાત્યપિ । ગૃહક્ષેત્રાદિકં સર્વં મમૈવ હિ ન સંશયઃ
આ રીતે ધન મળે છે અને એ જ રીતે વિતરીત પણ થાય છે; ઘર, જમીન વગેરે બધું મારા જ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
પિતરં માતરં ચૈવ હિનસ્ત્યેવ દિનેદિને । સુખંડૈર્મુશલૈશ્ચૈવ સર્વઘાતૈઃ સુદારુણૈઃ
એ દીકરો રોજે રોજ પિતા અને માતાને દુઃખ આપે છે, કડવા શબ્દો, મુંગા અને અન્ય અનેક કઠોર રીતે એમને પીડા પહોંચાડે છે.
મૃતે તુ તસ્મિન્પિતરિ માતર્યેવાતિનિષ્ઠુરઃ । નિઃસ્નેહો નિષ્ઠુરશ્ચશ્ચૈવ જાયતે નાત્ર સંશયઃ
પિતાનું અવસાન થાય પછી, એ દીકરો માતા માટે પણ બહુ જ નિષ્ઠુર બની જાય છે; એમાં સ્નેહ જ ન રહે અને એ ખરેખર કઠોર બની જાય છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
શ્રાદ્ધકર્માણિ દાનાનિ ન કરોતિ કદૈવ સઃ । એવંવિધાશ્ચ વૈ પુત્રાઃ પ્રભવંતિ મહીતલે
એ કદી શ્રાદ્ધકર્મ કે દાન કરતો નથી; આવા દીકરાઓ પૃથ્વી પર જન્મે છે.
રિપું પુત્રં પ્રવક્ષ્યામિ તવાગ્રે દ્વિજપુંગવ । બાલ્યે વયસિ સંપ્રાપ્તે રિપુત્વે વર્તતે સદા
હું તને, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, દુશ્મન જેવા દીકરાની વાત કહું છું; બાળપણથી જ, ઉંમર વધે તેમ, એ હંમેશા દુશ્મનાવટથી વર્તે છે.
પિતરં માતરં ચૈવ ક્રીડમાનો હિ તાડયેત્ । તાડયિત્વા પ્રયાત્યેવ પ્રહસ્યૈવ પુનઃપુનઃ
રમત રમતા એ પિતા અને માતાને માર મારે છે; એમને મારીને, એ વારંવાર હસતો હસતો દૂર ચાલે જાય છે.
પુનરાયાતિ સંત્રસ્તઃ પિતરં માતરં પ્રતિ । સક્રોધો વર્તતે નિત્યં કુત્સતે ચ પુનઃપુનઃ
પછી એ ડરીને પાછો આવે છે, પિતા-માતા પાસે; હંમેશા ગુસ્સે રહે છે અને વારંવાર એમને અપમાન કરે છે.
એવં સંવર્તતે નિત્યં વૈરકર્મણિ સર્વદા । પિતરં મારયિત્વા ચ માતરં ચ તતઃ પુનઃ
આ રીતે એ હંમેશા દુશ્મનાવટના કામોમાં જ રહે છે; પિતા અને માતાને મારી નાખ્યા પછી, પછી ફરી—
પ્રયાત્યેવં સ દુષ્ટાત્મા પૂર્વવૈરાનુભાવતઃ । અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ યસ્માલ્લભ્યં ભવેત્પ્રિયમ્
એ દુષ્ટ આત્મા, જૂના વૈરનાં પરિણામે, આવું કરીને દૂર ચાલે જાય છે; હવે હું તને કહું છું કે કેવી રીતે પ્રિય દીકરો મળી શકે.
જાતમાત્રઃ પ્રિયં કુર્યાદ્બાલ્યે લાલનક્રીડનૈઃ । વયઃ પ્રાપ્ય પ્રિયં કુર્યાન્માતૃપિત્રોરનન્તરમ્
માત્ર જન્મતાં જ, એ પ્રેમથી વર્તે; બાળપણમાં લાડ-પ્યાર અને રમતમાં આનંદ આપે; અને ઉંમર થાય ત્યારે માતા-પિતાને પ્રેમ આપે.
ભક્ત્યા સંતોષયેન્નિત્યં તાવુભૌ પરિતોષયેત્ । સ્નેહેન વચસા ચૈવ પ્રિયસંભાષણેન ચ
એ હંમેશા ભક્તિથી, પ્રેમથી, મીઠા વચનોથી અને સુખદ વાતોથી, બંનેને પ્રસન્ન રાખે.
મૃતે ગુરૌ સમાજ્ઞાય સ્નેહેન રુદતે પુનઃ । શ્રાદ્ધકર્માણિ સર્વાણિ પિંડદાનાદિકાં ક્રિયામ્
ગુરુનું અવસાન થાય ત્યારે, એ સમજીને, ફરી પ્રેમથી રડે છે; શ્રાદ્ધકર્મ અને પિંડદાન વગેરે બધાં કર્મો કરે છે.
કરોત્યેવ સુદુઃખાર્તસ્તેભ્યો યાત્રાં પ્રયચ્છતિ । ઋણત્રયાન્વિતઃ સ્નેહાદ્ભુંજાપયતિ નિત્યશઃ
એ ખૂબ દુઃખી થઈને એ બધાં કર્મો કરે છે અને એમની યાત્રા માટે વ્યવસ્થા કરે છે; ત્રણ ઋણથી બંધાયેલો, એ હંમેશા પ્રેમથી એમને ભોજન કરાવે છે.
યસ્માલ્લભ્યં ભવેત્કાંત પ્રયચ્છતિ ન સંશયઃ । પુત્રો ભૂત્વા મહાપ્રાજ્ઞ અનેન વિધિના કિલ
આ કારણે પ્રિય દીકરો મળે છે, એમાં કોઈ શંકા નથી; આવા રીતથી, સાચો વિદ્વાન દીકરો બને છે.
ઉદાસીનં પ્રવક્ષ્યામિ તવાગ્રે પ્રિય સાંપ્રતમ્ । ઉદાસીનેન ભાવેન સદૈવ પરિવર્તતે
હવે હું તને, પ્રિય, ઉદાસીન દીકરાની વાત કહું છું; ઉદાસીન ભાવથી, એ હંમેશા આવું જ વર્તે છે.
દદાતિ નૈવ ગૃહ્ણાતિ ન ચ કુપ્યતિ તુષ્યતિ । નો વા દદાતિ સંત્યજ્ય ઉદાસીનો દ્વિજોત્તમ
એ ન આપે, ન લે; ન ગુસ્સે થાય, ન ખુશ થાય; અથવા, બધું છોડીને, એ ન આપે, ન લે—એ ઉદાસીન જ રહે છે, દ્વિજશ્રેષ્ઠ.
તવાગ્રે કથિતં સર્વં પુત્રાણાં ગતિરીદૃશી । યથા પુત્રસ્તથા ભાર્યા પિતા માતાથ બાંધવાઃ
દીકરાઓની જે સ્થિતિ છે, એ બધું તને કહી દીધું; જેવો દીકરો, એવી જ પત્ની, પિતા, માતા અને સંબંધીઓ પણ.
ભૃત્યાશ્ચાન્યે સમાખ્યાતાઃ પશવસ્તુરગાસ્તથા । ગજા મહિષ્યો દાસાશ્ચ ઋણસંબંધિનસ્ત્વમી
અન્ય સેવકો, ગાય-બળદ, ઘોડા, હાથી, ભેંસ, દાસ અને દેવામાં જોડાયેલા લોકો પણ અહીં ઉલ્લેખાયા છે.
ગૃહીતં ન ઋણં તેન આવાભ્યાં તુ ન કસ્યચિત્ । ન્યાસમેવં ન કસ્યાપિ કૃતં વૈ પૂર્વજન્મનિ
આપણે કોઈનું દેવું લીધું નથી, અને ગયા જન્મમાં પણ કોઈએ અમને કોઈ વસ્તુ સોંપી નથી.
ધારયાવો ન કસ્યાપિ ઋણં કાંત શૃણુષ્વહિ । ન વૈરમસ્તિ કેનાપિ પૂર્વજન્મનિ વૈ કૃતમ્
પ્રિયે, સાંભળ, આપણે કોઈનું દેવું નથી રાખ્યું અને ગયા જન્મમાં પણ કોઈ સાથે કોઈ દુશ્મની નથી.
આવાભ્યાં હિ ન વિપ્રેંદ્ર ન ત્યક્તં હિ તથાપતે । એવં જ્ઞાત્વા શમં ગચ્છ ત્યજ ચિંતામનર્થકીમ્
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, આપણે કોઈને છોડ્યા નથી, કે કોઈએ અમને છોડ્યા નથી. આ જાણીને મનમાં શાંતિ રાખ અને વ્યર્થ ચિંતા છોડ.