ગુણવાન્રૂપવાંશ્ચૈવ સર્વલક્ષણસંયુતઃ । ભક્તિં તુ દર્શયંસ્તસ્ય પુત્રો ભૂત્વા દિનેદિને
સૌંદર્ય અને ગુણોથી ભરપૂર, સર્વે શુભ લક્ષણો ધરાવતા, એ વ્યક્તિની ભક્તિ દર્શાવીને, દિન પ્રતિદિન એનો પુત્ર બની રહે છે.
પ્રિયવાઙ્મધુરો રોગી બહુસ્નેહં વિદર્શયન્ । સ્વીયં દ્રવ્યં સમુદ્ગૃહ્ય પ્રીતિમુત્પાદ્ય ચોત્તમામ્
મીઠા અને પ્રેમાળ શબ્દો બોલે છે, ભલે રોગી હોય, પણ ઘણો સ્નેહ બતાવે છે, પોતાનું ધન સંભાળી લે છે અને સર્વોત્તમ આનંદ પેદા કરે છે.
યથા યેન પ્રદત્તં સ્યાન્ન્યાસસ્ય હરણાત્પુરા । દુઃખમેવ મહાભાગ દારુણં પ્રાણનાશનમ્
જે રીતે કોઈએ પહેલાં આપેલું હોય અને એamanat પાછું લઈ લેવાથી માત્ર દુઃખ જ થાય છે, એ દુઃખ ભયાનક અને જીવ નાશક બને છે, હે મહાભાગ્યશાળી.
તાદૃશં તસ્ય સૌહૃદ્યાત્પુત્રો ભૂત્વા મહાગુણૈઃ । અલ્પાયુષસ્તથા ભૂત્વા મરણં ચોપગચ્છતિ
એમજ, એની મિત્રતાથી, મહાન ગુણો ધરાવીને પુત્ર રૂપે જન્મે છે, પણ ટૂંકા આયુષ્ય સાથે જન્મીને પછી મૃત્યુ પામે છે.
દુઃખં દત્વા પ્રયાત્યેવં ભૂત્વાભૂત્વા પુનઃપુનઃ । યદા હા પુત્રપુત્રેતિ પ્રલાપં હિ કરોતિ સઃ
દુઃખ આપી ને એ વિદાય લે છે, આવું વારંવાર જન્મે છે અને મરે છે; જ્યારે પણ 'હાય! પુત્ર, પુત્ર!' એમ રડતો રહે છે.
તદા હાસ્યં કરોત્યેવ કસ્ય પુત્રો હિ કઃ પિતા । અનેનાપહૃતં ન્યાસં મદીયસ્યોપકારણમ્
પછી એ હસીને કહે છે: 'કોણનો પુત્ર છે અને કોણ પિતા છે? આએ મારી amanat લઈ લીધી, જે મારા લાભ માટે હતી.'
દ્રવ્યાપહરણેનાપિ ન મે પ્રાણા ગતાઃ કિલ । દુઃખેન મહતા ચૈવ અસહ્યેન ચ વૈ પુરા
મારું ધન લઈ જવાથી પણ, મારું જીવન તો ગયું નહીં; પણ અગાઉ ઘણું મોટું અને અસહ્ય દુઃખ થયું હતું.
તથા દુઃખં પ્રદત્વાહં દ્રવ્યમુદ્ગૃહ્ય ચોત્તમમ્ । ગંતાસ્મિ સુભૃશં ચાદ્ય કસ્યાહં સુત ઈદૃશઃ
આ રીતે દુઃખ આપી ને શ્રેષ્ઠ ધન લઈ, આજે હું જલદીથી વિદાય લઈશ; હું એવો પુત્ર કોણનો છું?
ન ચૈષ મે પિતા પુત્રઃ પૂર્વમેવ ન કસ્યચિત્ । પિશાચત્વં મયા દત્તમસ્યૈવેતિ દુરાત્મનઃ
એ મારા પિતા નથી, હું પણ ક્યારેય એનો પુત્ર નહોતો, અને પહેલાં પણ કોઈનો નહોતો; મેં એને પિશાચ અવસ્થા આપી છે, દુષ્ટનો સ્વભાવ એવો જ હોય છે.
એવમુક્ત્વા પ્રયાત્યેવં તં પ્રહસ્ય પુનઃપુનઃ । પ્રયાત્યનેન માર્ગેણ દુઃખં દત્વા સુદારુણમ્
આ રીતે કહીને, એ વારંવાર હસે છે અને વિદાય લઈ જાય છે; એ રસ્તે જઈને ખૂબ જ ભયાનક દુઃખ આપી જાય છે.
એવં ન્યાસં સમુદ્ધર્તુઃ પુત્રાઃ કાંત ભવંતિ વૈ । સંસારે દુઃખબહુલા દૃશ્યંતે યત્રતત્ર ચ
હે પ્રિય, આ રીતે amanat લઈ જનાર પુત્રો સંસારમાં જ્યાં ત્યાં જોવા મળે છે, જ્યાં દુઃખ જ દુઃખ ભરેલું છે.
ઋણસંબંધિનઃ પુત્રાન્પ્રવક્ષ્યામિ તવાગ્રતઃ
હવે હું તને ઋણ સંબંધિત પુત્રોની વાત સંભળાવીશ.
સુમનોવાચ- ઋણસંબંધિનં પુત્રં પ્રવક્ષ્યામિ તવાગ્રતઃ । ઋણં યસ્ય ગૃહીત્વા યઃ પ્રયાતિ મરણં કિલ
સુમનાએ કહ્યું: હવે હું તને ઋણ સંબંધિત પુત્ર વિશે કહું છું—જે ઋણ લઈને મૃત્યુ પામે છે.
અર્થદાતા સુતો ભૂત્વા ભ્રાતા ચાથ પિતા પ્રિયા । મિત્રરૂપેણ વર્ત્તેત અતિદુષ્ટઃ સદૈવ સઃ
પુત્ર, ભાઈ, પિતા કે મિત્ર બનીને પણ, એ હંમેશા અતિ દુષ્ટ રીતે વર્તે છે.
ગુણં નૈવ પ્રપશ્યેત સ ક્રૂરો નિષ્ઠુરાકૃતિઃ । જલ્પતે નિષ્ઠુરં વાક્યં સદૈવ સ્વજનેષુ ચ
એ કદી ગુણને ઓળખતો નથી; ક્રૂર છે, કઠોર દેખાવ ધરાવે છે અને પોતાના જ લોકો સાથે હંમેશા કઠોર વાણી બોલે છે.
મિષ્ટંમિષ્ટં સમશ્નાતિ ભોગાન્ભુંજતિ નિત્યશઃ । દ્યૂતકર્મરતો નિત્યં ચૌરકર્મણિ સસ્પૃહઃ
મીઠું કે નમકીન જે મળે તે ખાય છે, હંમેશા ભોગ ભોગવે છે, જુગાર રમવામાં મગ્ન રહે છે અને ચોરીમાં પણ ઇચ્છા રાખે છે.
ગૃહદ્રવ્યં બલાદ્ભુંક્તે વાર્યમાણઃ સ કુપ્યતિ । પિતરં માતરં ચૈવ કુત્સતે ચ દિનેદિને
ઘરનું ધન જોરથી ખાય છે, અને કોઈ રોકે તો ગુસ્સે થાય છે; પિતા-માતાને રોજ અપમાન કરે છે.
દ્રાવકસ્ત્રાસકશ્ચૈવ બહુનિષ્ઠુરજલ્પકઃ । એવં ભુક્ત્વાથ તદ્દ્રવ્યં સુખેન પરિતિષ્ઠતિ
એ લૂંટારુ છે, ડરાવનાર છે અને ઘણી વખત કઠોર વાણી બોલે છે; આવું કરીને એ ધન ભોગવીને આરામથી રહે છે.
જાતકર્માદિભિર્બાલ્યે દ્રવ્યં ગૃહ્ણાતિ દારુણઃ । પુનર્વિવાહસંબંધાન્નાનાભેદૈરનેકધા
બાળપણમાં જન્મ સંસ્કાર વગેરે બહાને, એ ક્રૂર વ્યક્તિ ધન લઈ જાય છે; પછી પુનર્વિવાહ અને બીજા સંબંધોથી, અનેક રીતે એ ધન વહેંચાઈ જાય છે.
એવં સંજાયતે દ્રવ્યમેવમેતદ્દદાત્યપિ । ગૃહક્ષેત્રાદિકં સર્વં મમૈવ હિ ન સંશયઃ
આ રીતે ધન મળે છે અને એ જ રીતે વિતરીત પણ થાય છે; ઘર, જમીન વગેરે બધું મારા જ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
પિતરં માતરં ચૈવ હિનસ્ત્યેવ દિનેદિને । સુખંડૈર્મુશલૈશ્ચૈવ સર્વઘાતૈઃ સુદારુણૈઃ
એ દીકરો રોજે રોજ પિતા અને માતાને દુઃખ આપે છે, કડવા શબ્દો, મુંગા અને અન્ય અનેક કઠોર રીતે એમને પીડા પહોંચાડે છે.
મૃતે તુ તસ્મિન્પિતરિ માતર્યેવાતિનિષ્ઠુરઃ । નિઃસ્નેહો નિષ્ઠુરશ્ચશ્ચૈવ જાયતે નાત્ર સંશયઃ
પિતાનું અવસાન થાય પછી, એ દીકરો માતા માટે પણ બહુ જ નિષ્ઠુર બની જાય છે; એમાં સ્નેહ જ ન રહે અને એ ખરેખર કઠોર બની જાય છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
શ્રાદ્ધકર્માણિ દાનાનિ ન કરોતિ કદૈવ સઃ । એવંવિધાશ્ચ વૈ પુત્રાઃ પ્રભવંતિ મહીતલે
એ કદી શ્રાદ્ધકર્મ કે દાન કરતો નથી; આવા દીકરાઓ પૃથ્વી પર જન્મે છે.
રિપું પુત્રં પ્રવક્ષ્યામિ તવાગ્રે દ્વિજપુંગવ । બાલ્યે વયસિ સંપ્રાપ્તે રિપુત્વે વર્તતે સદા
હું તને, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, દુશ્મન જેવા દીકરાની વાત કહું છું; બાળપણથી જ, ઉંમર વધે તેમ, એ હંમેશા દુશ્મનાવટથી વર્તે છે.
પિતરં માતરં ચૈવ ક્રીડમાનો હિ તાડયેત્ । તાડયિત્વા પ્રયાત્યેવ પ્રહસ્યૈવ પુનઃપુનઃ
રમત રમતા એ પિતા અને માતાને માર મારે છે; એમને મારીને, એ વારંવાર હસતો હસતો દૂર ચાલે જાય છે.
પુનરાયાતિ સંત્રસ્તઃ પિતરં માતરં પ્રતિ । સક્રોધો વર્તતે નિત્યં કુત્સતે ચ પુનઃપુનઃ
પછી એ ડરીને પાછો આવે છે, પિતા-માતા પાસે; હંમેશા ગુસ્સે રહે છે અને વારંવાર એમને અપમાન કરે છે.
એવં સંવર્તતે નિત્યં વૈરકર્મણિ સર્વદા । પિતરં મારયિત્વા ચ માતરં ચ તતઃ પુનઃ
આ રીતે એ હંમેશા દુશ્મનાવટના કામોમાં જ રહે છે; પિતા અને માતાને મારી નાખ્યા પછી, પછી ફરી—
પ્રયાત્યેવં સ દુષ્ટાત્મા પૂર્વવૈરાનુભાવતઃ । અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ યસ્માલ્લભ્યં ભવેત્પ્રિયમ્
એ દુષ્ટ આત્મા, જૂના વૈરનાં પરિણામે, આવું કરીને દૂર ચાલે જાય છે; હવે હું તને કહું છું કે કેવી રીતે પ્રિય દીકરો મળી શકે.
જાતમાત્રઃ પ્રિયં કુર્યાદ્બાલ્યે લાલનક્રીડનૈઃ । વયઃ પ્રાપ્ય પ્રિયં કુર્યાન્માતૃપિત્રોરનન્તરમ્
માત્ર જન્મતાં જ, એ પ્રેમથી વર્તે; બાળપણમાં લાડ-પ્યાર અને રમતમાં આનંદ આપે; અને ઉંમર થાય ત્યારે માતા-પિતાને પ્રેમ આપે.
ભક્ત્યા સંતોષયેન્નિત્યં તાવુભૌ પરિતોષયેત્ । સ્નેહેન વચસા ચૈવ પ્રિયસંભાષણેન ચ
એ હંમેશા ભક્તિથી, પ્રેમથી, મીઠા વચનોથી અને સુખદ વાતોથી, બંનેને પ્રસન્ન રાખે.