યો હિ વિદ્વાન્ભવેત્કાંત મૂર્ખાણાં પથમેતિ હિ । મૂર્ખશ્ચિંતયતે નિત્યં કથમર્થં મમૈવ હિ
હે પ્રિય, વિદ્વાન માણસ તો મૂર્ખોથી અલગ રસ્તો પકડે છે; પણ મૂર્ખ તો હંમેશા એ જ ચિંતામાં રહે છે કે, 'મારે કેવી રીતે ધન મળશે?'
સુભાર્યામિહ વિંદામિ કથં પુત્રાનહં લભે । એવં ચિંતયતે નિત્યં દિવારાત્રૌ વિમોહિતઃ
'હું અહીં સારી પત્ની કેવી રીતે મેળવો? હું પુત્રો કેવી રીતે મેળવો?'—આવી રીતે એ દિવસ-રાત મોહમાં પડી ચિંતામાં રહે છે.
ક્ષણમેકં પ્રપશ્યેત ચિંતામધ્યે મહત્સુખમ્ । પુનશ્ચૈતન્યમાયાતિ મહાદુઃખેન પીડ્યતે
ચિંતાની વચ્ચે કદાચ એક ક્ષણ માટે એને મોટું સુખ દેખાય, પણ પછી જ્યારે સમજ આવે છે ત્યારે એ ફરી મોટા દુઃખથી પીડાય છે.
મિત્રાશ્ચ બાંધવાઃ પુત્રાઃ પિતૃમાતૃસભૃત્યકાઃ । સંબંધિનો ભવંત્યેવ કલત્રાણિ તથૈવ ચ
મિત્રો, સગાં, પુત્રો, પિતા, માતા અને દાસો—આ બધા સંબંધીઓ બને છે, અને પત્નીઓ પણ એ જ રીતે સંબંધમાં આવે છે.
સોમશર્મોવાચ- સંબંધઃ કીદૃશો ભદ્રે તથા વિસ્તરતો વદ । યેન સંબંધિનઃ સર્વે ધનપુત્રાદિબાંધવાઃ
સોમશર્મણે પૂછ્યું: 'હે શુભે, એવો સંબંધ કેવો છે, વિગતે કહીશ? જેના કારણે ધન, પુત્ર વગેરે બધા સગાં-સંબંધીઓ બને છે?'
સુમનોવાચ- ઋણસંબંધિનઃ કેચિત્કેચિન્ન્યાસાપહારકાઃ । લાભપ્રદા ભવંત્યેકે ઉદાસીનાસ્તથાપરે
સુમને કહ્યું: 'કેટલાંક ઋણના સંબંધથી, કેટલાંક જમા રાખેલી વસ્તુઓ લીધા-આપવાથી, કેટલાંક લાભ આપનારા બને છે અને કેટલાંક નિષ્પક્ષ રહે છે.'
ભેદૈશ્ચતુર્ભિર્જાયંતે પુત્રમિત્રસ્ત્રિયસ્તથા । ભાર્યા પિતા ચ માતા ચ ભૃત્યાઃ સ્વજનબાંધવાઃ
આ ચાર પ્રકારના ભેદથી પુત્ર, મિત્ર, પત્ની, પત્ની, પિતા, માતા, દાસ, પોતાના સગાં અને સંબંધીઓ જન્મે છે.
સ્વેનસ્વેન હિ જાયંતે સંબંધેન મહીતલે । ન્યાસાપહારભાવેન યસ્ય યેન કૃતં ભુવિ
દરેક પોતપોતાના સંબંધથી પૃથ્વી પર જન્મે છે; જમા રાખેલી વસ્તુ આપવી કે લઈ લેવી—જેને જે રીતે કર્યું હોય છે.
ન્યાસસ્વામી ભવેત્પુત્રો ગુણવાન્રૂપવાન્ભુવિ । યેનૈવાપહ્રતં ન્યાસં તસ્ય ગેહે ન સંશયઃ
જેમણે જમા રાખેલી વસ્તુ આપી હોય, એ પુત્ર રૂપે, ગુણ અને રૂપથી યુક્ત બની જન્મે છે; અને જેમણે એ વસ્તુ લીધી હોય, એના ઘરમાં—આમાં કોઈ શંકા નથી.
ન્યાસાપહરણાદ્દુઃખં સ દત્વા દારુણં ગતઃ । ન્યાસસ્વામી સુપુત્રોભૂન્ન્યાસાપહારકસ્ય ચ
જમા રાખેલી વસ્તુ લઈ લેવાને કારણે જે દુઃખ થાય છે, એ આપી એ વ્યક્તિ કઠોર દુઃખમાં જાય છે; અને જમા રાખનાર સારો પુત્ર બને છે, અને જમા લેનાર પણ.
ગુણવાન્રૂપવાંશ્ચૈવ સર્વલક્ષણસંયુતઃ । ભક્તિં તુ દર્શયંસ્તસ્ય પુત્રો ભૂત્વા દિનેદિને
સૌંદર્ય અને ગુણોથી ભરપૂર, સર્વે શુભ લક્ષણો ધરાવતા, એ વ્યક્તિની ભક્તિ દર્શાવીને, દિન પ્રતિદિન એનો પુત્ર બની રહે છે.
પ્રિયવાઙ્મધુરો રોગી બહુસ્નેહં વિદર્શયન્ । સ્વીયં દ્રવ્યં સમુદ્ગૃહ્ય પ્રીતિમુત્પાદ્ય ચોત્તમામ્
મીઠા અને પ્રેમાળ શબ્દો બોલે છે, ભલે રોગી હોય, પણ ઘણો સ્નેહ બતાવે છે, પોતાનું ધન સંભાળી લે છે અને સર્વોત્તમ આનંદ પેદા કરે છે.
યથા યેન પ્રદત્તં સ્યાન્ન્યાસસ્ય હરણાત્પુરા । દુઃખમેવ મહાભાગ દારુણં પ્રાણનાશનમ્
જે રીતે કોઈએ પહેલાં આપેલું હોય અને એamanat પાછું લઈ લેવાથી માત્ર દુઃખ જ થાય છે, એ દુઃખ ભયાનક અને જીવ નાશક બને છે, હે મહાભાગ્યશાળી.
તાદૃશં તસ્ય સૌહૃદ્યાત્પુત્રો ભૂત્વા મહાગુણૈઃ । અલ્પાયુષસ્તથા ભૂત્વા મરણં ચોપગચ્છતિ
એમજ, એની મિત્રતાથી, મહાન ગુણો ધરાવીને પુત્ર રૂપે જન્મે છે, પણ ટૂંકા આયુષ્ય સાથે જન્મીને પછી મૃત્યુ પામે છે.
દુઃખં દત્વા પ્રયાત્યેવં ભૂત્વાભૂત્વા પુનઃપુનઃ । યદા હા પુત્રપુત્રેતિ પ્રલાપં હિ કરોતિ સઃ
દુઃખ આપી ને એ વિદાય લે છે, આવું વારંવાર જન્મે છે અને મરે છે; જ્યારે પણ 'હાય! પુત્ર, પુત્ર!' એમ રડતો રહે છે.
તદા હાસ્યં કરોત્યેવ કસ્ય પુત્રો હિ કઃ પિતા । અનેનાપહૃતં ન્યાસં મદીયસ્યોપકારણમ્
પછી એ હસીને કહે છે: 'કોણનો પુત્ર છે અને કોણ પિતા છે? આએ મારી amanat લઈ લીધી, જે મારા લાભ માટે હતી.'
દ્રવ્યાપહરણેનાપિ ન મે પ્રાણા ગતાઃ કિલ । દુઃખેન મહતા ચૈવ અસહ્યેન ચ વૈ પુરા
મારું ધન લઈ જવાથી પણ, મારું જીવન તો ગયું નહીં; પણ અગાઉ ઘણું મોટું અને અસહ્ય દુઃખ થયું હતું.
તથા દુઃખં પ્રદત્વાહં દ્રવ્યમુદ્ગૃહ્ય ચોત્તમમ્ । ગંતાસ્મિ સુભૃશં ચાદ્ય કસ્યાહં સુત ઈદૃશઃ
આ રીતે દુઃખ આપી ને શ્રેષ્ઠ ધન લઈ, આજે હું જલદીથી વિદાય લઈશ; હું એવો પુત્ર કોણનો છું?
ન ચૈષ મે પિતા પુત્રઃ પૂર્વમેવ ન કસ્યચિત્ । પિશાચત્વં મયા દત્તમસ્યૈવેતિ દુરાત્મનઃ
એ મારા પિતા નથી, હું પણ ક્યારેય એનો પુત્ર નહોતો, અને પહેલાં પણ કોઈનો નહોતો; મેં એને પિશાચ અવસ્થા આપી છે, દુષ્ટનો સ્વભાવ એવો જ હોય છે.
એવમુક્ત્વા પ્રયાત્યેવં તં પ્રહસ્ય પુનઃપુનઃ । પ્રયાત્યનેન માર્ગેણ દુઃખં દત્વા સુદારુણમ્
આ રીતે કહીને, એ વારંવાર હસે છે અને વિદાય લઈ જાય છે; એ રસ્તે જઈને ખૂબ જ ભયાનક દુઃખ આપી જાય છે.
એવં ન્યાસં સમુદ્ધર્તુઃ પુત્રાઃ કાંત ભવંતિ વૈ । સંસારે દુઃખબહુલા દૃશ્યંતે યત્રતત્ર ચ
હે પ્રિય, આ રીતે amanat લઈ જનાર પુત્રો સંસારમાં જ્યાં ત્યાં જોવા મળે છે, જ્યાં દુઃખ જ દુઃખ ભરેલું છે.
ઋણસંબંધિનઃ પુત્રાન્પ્રવક્ષ્યામિ તવાગ્રતઃ
હવે હું તને ઋણ સંબંધિત પુત્રોની વાત સંભળાવીશ.
સુમનોવાચ- ઋણસંબંધિનં પુત્રં પ્રવક્ષ્યામિ તવાગ્રતઃ । ઋણં યસ્ય ગૃહીત્વા યઃ પ્રયાતિ મરણં કિલ
સુમનાએ કહ્યું: હવે હું તને ઋણ સંબંધિત પુત્ર વિશે કહું છું—જે ઋણ લઈને મૃત્યુ પામે છે.
અર્થદાતા સુતો ભૂત્વા ભ્રાતા ચાથ પિતા પ્રિયા । મિત્રરૂપેણ વર્ત્તેત અતિદુષ્ટઃ સદૈવ સઃ
પુત્ર, ભાઈ, પિતા કે મિત્ર બનીને પણ, એ હંમેશા અતિ દુષ્ટ રીતે વર્તે છે.
ગુણં નૈવ પ્રપશ્યેત સ ક્રૂરો નિષ્ઠુરાકૃતિઃ । જલ્પતે નિષ્ઠુરં વાક્યં સદૈવ સ્વજનેષુ ચ
એ કદી ગુણને ઓળખતો નથી; ક્રૂર છે, કઠોર દેખાવ ધરાવે છે અને પોતાના જ લોકો સાથે હંમેશા કઠોર વાણી બોલે છે.
મિષ્ટંમિષ્ટં સમશ્નાતિ ભોગાન્ભુંજતિ નિત્યશઃ । દ્યૂતકર્મરતો નિત્યં ચૌરકર્મણિ સસ્પૃહઃ
મીઠું કે નમકીન જે મળે તે ખાય છે, હંમેશા ભોગ ભોગવે છે, જુગાર રમવામાં મગ્ન રહે છે અને ચોરીમાં પણ ઇચ્છા રાખે છે.
ગૃહદ્રવ્યં બલાદ્ભુંક્તે વાર્યમાણઃ સ કુપ્યતિ । પિતરં માતરં ચૈવ કુત્સતે ચ દિનેદિને
ઘરનું ધન જોરથી ખાય છે, અને કોઈ રોકે તો ગુસ્સે થાય છે; પિતા-માતાને રોજ અપમાન કરે છે.
દ્રાવકસ્ત્રાસકશ્ચૈવ બહુનિષ્ઠુરજલ્પકઃ । એવં ભુક્ત્વાથ તદ્દ્રવ્યં સુખેન પરિતિષ્ઠતિ
એ લૂંટારુ છે, ડરાવનાર છે અને ઘણી વખત કઠોર વાણી બોલે છે; આવું કરીને એ ધન ભોગવીને આરામથી રહે છે.
જાતકર્માદિભિર્બાલ્યે દ્રવ્યં ગૃહ્ણાતિ દારુણઃ । પુનર્વિવાહસંબંધાન્નાનાભેદૈરનેકધા
બાળપણમાં જન્મ સંસ્કાર વગેરે બહાને, એ ક્રૂર વ્યક્તિ ધન લઈ જાય છે; પછી પુનર્વિવાહ અને બીજા સંબંધોથી, અનેક રીતે એ ધન વહેંચાઈ જાય છે.
એવં સંજાયતે દ્રવ્યમેવમેતદ્દદાત્યપિ । ગૃહક્ષેત્રાદિકં સર્વં મમૈવ હિ ન સંશયઃ
આ રીતે ધન મળે છે અને એ જ રીતે વિતરીત પણ થાય છે; ઘર, જમીન વગેરે બધું મારા જ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.