ન જાને કેન પાપેન ધનહીનોસ્મિ સુવ્રતે । તથા પુત્રવિહીનશ્ચ એતદ્દુઃખસ્ય કારણમ્
હે સુવ્રતે, મને ખબર નથી કે કયા પાપથી હું ધન વિહોણો છું; એ જ રીતે સંતાન વિહોણો છું—આજ મારાં દુઃખનું કારણ છે.
સુમનોવાચ- શ્રૂયતામભિધાસ્યામિ સર્વસંદેહનાશનમ્ । સ્વરૂપમુપદેશસ્ય સર્વવિજ્ઞાનદર્શનમ્
સુમનાએ કહ્યું: સાંભળો, હું તમને એ વાત કહું છું જે સર્વ સંશય દૂર કરે છે—ઉપદેશનું સાચું સ્વરૂપ અને સર્વજ્ઞાનનો દૃષ્ટિકોણ.
લોભઃ પાપસ્ય બીજં હિ મોહો મૂલં ચ તસ્ય હિ । અસત્યં તસ્ય વૈ સ્કંધો માયા શાખા સુવિસ્તરા
લોભ પાપનું બીજ છે, અને મોહ એનું મૂળ છે; અસત્ય એનો થડ છે અને માયા એની પહોળી ફેલાયેલી ડાળીઓ છે.
દંભકૌટિલ્યપત્રાણિ કુબુદ્ધ્યા પુષ્પિતઃ સદા । અનૃતં તસ્ય સૌગંધં ફલમજ્ઞાનમેવ ચ
દંભ અને વાંકાપણું એનાં પાંદડા છે, જે હંમેશા ખોટી બુદ્ધિથી ફૂલેલા રહે છે; અસત્ય એની સુગંધ છે અને અજ્ઞાન એનું ફળ છે.
છદ્મપાખંડશૌર્યેર્ષ્યાઃ ક્રૂરાઃ કૂટાશ્ચ પાપિનઃ । પક્ષિણો મોહવૃક્ષસ્ય માયાશાખા સમાશ્રિતાઃ
છળ, ખોટા ઉપદેશ, દેખાવટી શૂરવીરતા અને ઈર્ષ્યા—આ બધા ક્રૂર અને કપટી પાપી, મોહના વૃક્ષની માયાની ડાળીઓમાં આશરો લેતા પક્ષીઓ જેવા છે.
અજ્ઞાનં સુફલં તસ્ય રસોઽધર્મઃ ફલસ્ય હિ । તૃષ્ણોદકેન સંવૃદ્ધાઽશ્રદ્ધા તસ્ય દ્રવઃ પ્રિય
અજ્ઞાન એનું ભરપૂર ફળ છે અને એ ફળનો સ્વાદ અધર્મ છે; તૃષ્ણાના પાણીથી એ વૃક્ષ વધે છે અને એની રસધારા, પ્રિય, અશ્રદ્ધા છે.
અધર્મઃ સુરસસ્તસ્ય ઉત્કટો મધુરાયતે । યાદૃશૈશ્ચ ફલૈશ્ચૈવ સુફલો લોભપાદપઃ
અધર્મ એનું મીઠું અને આકર્ષક સ્વાદ છે, જે તીવ્ર અને સુખદ લાગે છે; આવા ફળો હોવાથી લોભનું વૃક્ષ બહુ ફળદાયી બને છે.
અસ્યચ્છાયાં સમાશ્રિત્ય યો નરઃ પરિતુષ્યતે । ફલાનિ તસ્ય ચાશ્નાતિ સુપક્વાનિ દિનેદિને
જે માણસ એની છાંયામાં આશરો લઈને સંતોષ પામે છે, એ રોજે રોજ એની સારી રીતે પાકેલી ફળો ભોગવે છે.
ફલાનાં તુ રસેનાપિ અધર્મેણ તુ પાલિતઃ । સ સંતુષ્ટો ભવેન્મર્ત્યઃ પતનાયાભિગચ્છતિ
એના ફળોના સ્વાદથી પણ, અધર્મથી પોષાયેલી વ્યક્તિ જો એમાં સંતોષ માને છે, તો એ મનુષ્ય પતન તરફ જ જાય છે.
તસ્માચ્ચિંતાં પરિત્યજ્ય પુમાઁલ્લોભં ન કારયેત્ । ધનપુત્રકલત્રાણાં ચિંતામેકાં ન કારયેત્
માટે ચિંતાને છોડી, માણસે ક્યારેય લોભ ન કરવો જોઈએ; ધન, સંતાન કે પત્ની માટે સતત ચિંતામાં પણ નહીં પડવું જોઈએ.
યો હિ વિદ્વાન્ભવેત્કાંત મૂર્ખાણાં પથમેતિ હિ । મૂર્ખશ્ચિંતયતે નિત્યં કથમર્થં મમૈવ હિ
હે પ્રિય, વિદ્વાન માણસ તો મૂર્ખોથી અલગ રસ્તો પકડે છે; પણ મૂર્ખ તો હંમેશા એ જ ચિંતામાં રહે છે કે, 'મારે કેવી રીતે ધન મળશે?'
સુભાર્યામિહ વિંદામિ કથં પુત્રાનહં લભે । એવં ચિંતયતે નિત્યં દિવારાત્રૌ વિમોહિતઃ
'હું અહીં સારી પત્ની કેવી રીતે મેળવો? હું પુત્રો કેવી રીતે મેળવો?'—આવી રીતે એ દિવસ-રાત મોહમાં પડી ચિંતામાં રહે છે.
ક્ષણમેકં પ્રપશ્યેત ચિંતામધ્યે મહત્સુખમ્ । પુનશ્ચૈતન્યમાયાતિ મહાદુઃખેન પીડ્યતે
ચિંતાની વચ્ચે કદાચ એક ક્ષણ માટે એને મોટું સુખ દેખાય, પણ પછી જ્યારે સમજ આવે છે ત્યારે એ ફરી મોટા દુઃખથી પીડાય છે.
મિત્રાશ્ચ બાંધવાઃ પુત્રાઃ પિતૃમાતૃસભૃત્યકાઃ । સંબંધિનો ભવંત્યેવ કલત્રાણિ તથૈવ ચ
મિત્રો, સગાં, પુત્રો, પિતા, માતા અને દાસો—આ બધા સંબંધીઓ બને છે, અને પત્નીઓ પણ એ જ રીતે સંબંધમાં આવે છે.
સોમશર્મોવાચ- સંબંધઃ કીદૃશો ભદ્રે તથા વિસ્તરતો વદ । યેન સંબંધિનઃ સર્વે ધનપુત્રાદિબાંધવાઃ
સોમશર્મણે પૂછ્યું: 'હે શુભે, એવો સંબંધ કેવો છે, વિગતે કહીશ? જેના કારણે ધન, પુત્ર વગેરે બધા સગાં-સંબંધીઓ બને છે?'
સુમનોવાચ- ઋણસંબંધિનઃ કેચિત્કેચિન્ન્યાસાપહારકાઃ । લાભપ્રદા ભવંત્યેકે ઉદાસીનાસ્તથાપરે
સુમને કહ્યું: 'કેટલાંક ઋણના સંબંધથી, કેટલાંક જમા રાખેલી વસ્તુઓ લીધા-આપવાથી, કેટલાંક લાભ આપનારા બને છે અને કેટલાંક નિષ્પક્ષ રહે છે.'
ભેદૈશ્ચતુર્ભિર્જાયંતે પુત્રમિત્રસ્ત્રિયસ્તથા । ભાર્યા પિતા ચ માતા ચ ભૃત્યાઃ સ્વજનબાંધવાઃ
આ ચાર પ્રકારના ભેદથી પુત્ર, મિત્ર, પત્ની, પત્ની, પિતા, માતા, દાસ, પોતાના સગાં અને સંબંધીઓ જન્મે છે.
સ્વેનસ્વેન હિ જાયંતે સંબંધેન મહીતલે । ન્યાસાપહારભાવેન યસ્ય યેન કૃતં ભુવિ
દરેક પોતપોતાના સંબંધથી પૃથ્વી પર જન્મે છે; જમા રાખેલી વસ્તુ આપવી કે લઈ લેવી—જેને જે રીતે કર્યું હોય છે.
ન્યાસસ્વામી ભવેત્પુત્રો ગુણવાન્રૂપવાન્ભુવિ । યેનૈવાપહ્રતં ન્યાસં તસ્ય ગેહે ન સંશયઃ
જેમણે જમા રાખેલી વસ્તુ આપી હોય, એ પુત્ર રૂપે, ગુણ અને રૂપથી યુક્ત બની જન્મે છે; અને જેમણે એ વસ્તુ લીધી હોય, એના ઘરમાં—આમાં કોઈ શંકા નથી.
ન્યાસાપહરણાદ્દુઃખં સ દત્વા દારુણં ગતઃ । ન્યાસસ્વામી સુપુત્રોભૂન્ન્યાસાપહારકસ્ય ચ
જમા રાખેલી વસ્તુ લઈ લેવાને કારણે જે દુઃખ થાય છે, એ આપી એ વ્યક્તિ કઠોર દુઃખમાં જાય છે; અને જમા રાખનાર સારો પુત્ર બને છે, અને જમા લેનાર પણ.
ગુણવાન્રૂપવાંશ્ચૈવ સર્વલક્ષણસંયુતઃ । ભક્તિં તુ દર્શયંસ્તસ્ય પુત્રો ભૂત્વા દિનેદિને
સૌંદર્ય અને ગુણોથી ભરપૂર, સર્વે શુભ લક્ષણો ધરાવતા, એ વ્યક્તિની ભક્તિ દર્શાવીને, દિન પ્રતિદિન એનો પુત્ર બની રહે છે.
પ્રિયવાઙ્મધુરો રોગી બહુસ્નેહં વિદર્શયન્ । સ્વીયં દ્રવ્યં સમુદ્ગૃહ્ય પ્રીતિમુત્પાદ્ય ચોત્તમામ્
મીઠા અને પ્રેમાળ શબ્દો બોલે છે, ભલે રોગી હોય, પણ ઘણો સ્નેહ બતાવે છે, પોતાનું ધન સંભાળી લે છે અને સર્વોત્તમ આનંદ પેદા કરે છે.
યથા યેન પ્રદત્તં સ્યાન્ન્યાસસ્ય હરણાત્પુરા । દુઃખમેવ મહાભાગ દારુણં પ્રાણનાશનમ્
જે રીતે કોઈએ પહેલાં આપેલું હોય અને એamanat પાછું લઈ લેવાથી માત્ર દુઃખ જ થાય છે, એ દુઃખ ભયાનક અને જીવ નાશક બને છે, હે મહાભાગ્યશાળી.
તાદૃશં તસ્ય સૌહૃદ્યાત્પુત્રો ભૂત્વા મહાગુણૈઃ । અલ્પાયુષસ્તથા ભૂત્વા મરણં ચોપગચ્છતિ
એમજ, એની મિત્રતાથી, મહાન ગુણો ધરાવીને પુત્ર રૂપે જન્મે છે, પણ ટૂંકા આયુષ્ય સાથે જન્મીને પછી મૃત્યુ પામે છે.
દુઃખં દત્વા પ્રયાત્યેવં ભૂત્વાભૂત્વા પુનઃપુનઃ । યદા હા પુત્રપુત્રેતિ પ્રલાપં હિ કરોતિ સઃ
દુઃખ આપી ને એ વિદાય લે છે, આવું વારંવાર જન્મે છે અને મરે છે; જ્યારે પણ 'હાય! પુત્ર, પુત્ર!' એમ રડતો રહે છે.
તદા હાસ્યં કરોત્યેવ કસ્ય પુત્રો હિ કઃ પિતા । અનેનાપહૃતં ન્યાસં મદીયસ્યોપકારણમ્
પછી એ હસીને કહે છે: 'કોણનો પુત્ર છે અને કોણ પિતા છે? આએ મારી amanat લઈ લીધી, જે મારા લાભ માટે હતી.'
દ્રવ્યાપહરણેનાપિ ન મે પ્રાણા ગતાઃ કિલ । દુઃખેન મહતા ચૈવ અસહ્યેન ચ વૈ પુરા
મારું ધન લઈ જવાથી પણ, મારું જીવન તો ગયું નહીં; પણ અગાઉ ઘણું મોટું અને અસહ્ય દુઃખ થયું હતું.
તથા દુઃખં પ્રદત્વાહં દ્રવ્યમુદ્ગૃહ્ય ચોત્તમમ્ । ગંતાસ્મિ સુભૃશં ચાદ્ય કસ્યાહં સુત ઈદૃશઃ
આ રીતે દુઃખ આપી ને શ્રેષ્ઠ ધન લઈ, આજે હું જલદીથી વિદાય લઈશ; હું એવો પુત્ર કોણનો છું?
ન ચૈષ મે પિતા પુત્રઃ પૂર્વમેવ ન કસ્યચિત્ । પિશાચત્વં મયા દત્તમસ્યૈવેતિ દુરાત્મનઃ
એ મારા પિતા નથી, હું પણ ક્યારેય એનો પુત્ર નહોતો, અને પહેલાં પણ કોઈનો નહોતો; મેં એને પિશાચ અવસ્થા આપી છે, દુષ્ટનો સ્વભાવ એવો જ હોય છે.
એવમુક્ત્વા પ્રયાત્યેવં તં પ્રહસ્ય પુનઃપુનઃ । પ્રયાત્યનેન માર્ગેણ દુઃખં દત્વા સુદારુણમ્
આ રીતે કહીને, એ વારંવાર હસે છે અને વિદાય લઈ જાય છે; એ રસ્તે જઈને ખૂબ જ ભયાનક દુઃખ આપી જાય છે.