પૂર્વમુક્તં સુમંત્રં તુ મુનિના કશ્યપેન હિ । તેન મંત્રેણ રાજેંદ્ર કુરુ કાર્યં સ્વમાત્મવાન્
'મુનિ કશ્યપે પહેલાં જે મંત્ર આપ્યો હતો, એ પ્રમાણે, રાજા, તું પોતાનું કામ સમજદારીથી કર.'
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રાહ દૈત્યઃ પ્રતાપવાન્ । પૌત્ર નૈવં કરિષ્યેહં માનભંગં તથાત્મનઃ
આ વચન સાંભળી શક્તિશાળી દૈત્યે કહ્યું: 'પૌત્ર, હું આવું કદી નહીં કરું, ન તો પોતાનો અપમાન સહન કરું.'
અન્યે ચ બાંધવાઃ સર્વે તમૂચુર્નયપંડિતમ્ । બલિનોક્તં ચ યત્પુણ્યં દેવતાનાં પ્રિયંકરમ્
બધા અન્ય બંધુઓએ પણ એ નીતિશાસ્ત્ર જાણનારા પાસે કહ્યું: 'બલીએ જે પુણ્યની વાત કરી, જે દેવતાઓને પ્રિય છે—'
શક્રમાનકરં પ્રોક્તં દાનવાનાં ભયંકરમ્ । કરિષ્યામો વયં સર્વે તપ એવમનુત્તમમ્
'એ તો ઇન્દ્ર સામે નિષ્પ્રભ છે અને દૈત્યોને ભયજનક છે; તેથી આપણે બધા શ્રેષ્ઠ તપ કરશું.'
તપસા નિર્જિત્ય દેવાન્હરિષ્યામઃ સ્વકં પદમ્ । એવમામંત્ર્ય તે સર્વે નિરાકૃત્ય બલિં તદા
તેઓએ મનમાં નક્કી કર્યું કે તપ દ્વારા દેવતાઓને જીતીને પોતાનું સ્થાન પાછું મેળવવું. આમ બધાએ મળીને ચર્ચા કરી અને એ સમયે બલિને દૂર કરી દીધો.
વિષ્ણોઃ સાર્દ્ધં મહાવૈરં હૃદિ કૃત્વા મહાસુરાઃ । તપશ્ચક્રુસ્તતઃ સર્વે ગિરિદુર્ગેષુ સાનુષુ
મહાન અસુરોએ હૃદયમાં વિષ્ણુ પ્રત્યે મોટો વૈર રાખીને, બધા એકસાથે પર્વતોની ટોચ પર તપ કરવા લાગ્યા.
એવં તે દાનવાઃ સર્વે ત્યક્તરાગાઃ સુનિશ્ચિતાઃ । કામક્રોધવિહીનાશ્ચ નિરાહારા જિતક્લમાઃ
આ રીતે બધા દાનવોોએ મોહ છોડી, દૃઢ નિશ્ચય સાથે, ઈચ્છા અને ક્રોધથી મુક્ત રહી, ઉપવાસ કરીને અને થાકને જીતીને તપ કર્યું.
ઋષય ઊચુઃ- સર્વજ્ઞેન ત્વયા પ્રોક્તં દૈત્યદાનવસંગરમ્ । ઇદાનીં શ્રોતુમિચ્છામઃ સુવ્રતસ્ય મહાત્મનઃ
ઋષિઓએ કહ્યું: હે સર્વજ્ઞાની, તમે દૈત્ય અને દાનવો વચ્ચેના યુદ્ધની વાત કરી. હવે અમને સુવ્રત મહાત્માની કથા સાંભળવી છે.
કસ્ય પુત્રો મહાપ્રાજ્ઞઃ કસ્ય ગોત્રસમુદ્ભવઃ । કિં તપસ્તસ્ય વિપ્રસ્ય કથમારાધિતો હરિઃ
આ વિદ્વાન કોણના પુત્ર હતા? કયા કુળમાંથી ઉત્પન્ન થયા? આ બ્રાહ્મણે કયું તપ કર્યું અને કેવી રીતે હરિને પ્રસન્ન કર્યા?
સૂત ઉવાચ- કથા પ્રજ્ઞાપ્રભાવેણ પૂર્વમેવ યથા શ્રુતા । તથા વિપ્રાઃ પ્રવક્ષ્યામિ સુવ્રતસ્ય મહાત્મનઃ
સૂતાએ કહ્યું: જેમ પહેલાં સાંભળ્યું છે, તેમ હું સુવ્રત મહાત્માની કથા, જે વિદ્યા માટે પ્રસિદ્ધ છે, તમને કહું છું.
ચરિતં પાવનં દિવ્યં વૈષ્ણવં શ્રેયઆવહમ્ । ભવતામગ્રતઃ સર્વં વિષ્ણોશ્ચૈવ પ્રસાદતઃ
હું તમારા સમક્ષ વિષ્ણુની કૃપાથી પાવન, દિવ્ય અને વૈષ્ણવ જીવનકથા કહું છું, જે સર્વેને કલ્યાણ આપે છે.
પૂર્વકલ્પે મહાભાગાઃ સુક્ષેત્રે પાપનાશને । રેવાતીરે સુપુણ્યે ચ તીર્થે વામનસંજ્ઞકે
પહેલા કલ્પમાં, હે પુણ્યશાળીવો, પાપ નાશક પવિત્ર સ્થળે, રેવા નદીના પવિત્ર કાંઠે, વામન નામના તીર્થમાં આ ઘટના બની હતી.
કૌશિકસ્ય કુલે જાતઃ સોમશર્મા દ્વિજોત્તમઃ । સ તુ પુત્રવિહીનસ્તુ બહુદુઃખસમન્વિતઃ
કૌશિક કુળમાં જન્મેલા સોમશર્મા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ હતા; પણ તેમને સંતાન નહોતું અને ઘણા દુઃખો ભોગવતા હતા.
દારિદ્રેણ સ દુઃખેન સર્વદૈવપ્રપીડિતઃ । પુત્રોપાયં ધનસ્યાપિ દિવારાત્રૌ પ્રચિંતયેત્
આ બ્રાહ્મણ હંમેશાં ગરીબી અને દુઃખથી પીડાતા અને દીન-રાત પુત્ર અને ધન મેળવવાનો ઉપાય વિચારોતા.
એકદા તુ પ્રિયા તસ્ય સુમના નામ સુવ્રતા । ભર્તારં ચિંતયોપેતમધોમુખમલક્ષયત્
એક દિવસ તેમની પ્રિય પત્ની સુમના, જે સતી અને સદ્ગુણવાળી હતી, પતિને વિચારોમાં ગરકાવ અને મુંહ નીચે ઝુકાવેલું જોઈ ગઈ.
સમાલોક્ય તદા કાંતં તમુવાચ તપસ્વિની । દુઃખજાલૈરસંખ્યૈસ્તુ તવ ચિત્તં પ્રધર્ષિતમ્
પતિને આમ જોઈ, તે તપસ્વિ સ્ત્રીએ કહ્યું: અગણિત દુઃખોની જાળથી તમારું મન ઘેરાઈ ગયું છે.
વ્યામોહેન પ્રમૂઢોસિ ત્યજ ચિંતાં મહામતે । મમ દુઃખં સમાચક્ષ્વ સ્વસ્થો ભવ સુખં વ્રજ
તમે ભ્રમમાં પડી ગઇને મૂર્છિત થઇ ગયા છો; હે વિદ્વાન, ચિંતા છોડી દો. તમારું દુઃખ મને કહો, મન હલકું કરો અને સુખ મેળવો.
નાસ્તિ ચિંતાસમં દુઃખં કાયશોષણમેવ હિ । યશ્ચિંતાં ત્યજ્ય વર્તેત સ સુખેન પ્રમોદતે
ચિંતા જેટલું બીજું કોઈ દુઃખ નથી, તે શરીરને સુકાવી નાખે છે; જે ચિંતા છોડીને જીવે છે, તે સુખ અને આનંદ પામે છે.
ચિંતાયાઃ કારણં વિપ્ર કથયસ્વ મમાગ્રતઃ । પ્રિયાવાક્યં સમાકર્ણ્ય સોમશર્માબ્રવીત્પ્રિયામ્
હે બ્રાહ્મણ, તમારી ચિંતા નું કારણ મને સ્પષ્ટ કહો; પત્નીના પ્રેમભર્યા શબ્દો સાંભળીને સોમશર્માએ પોતાની પ્રિયાને કહ્યું.
સોમશર્મોવાચ-। ઇચ્છયા ચિંતિતં ભદ્રે ચિંતા દુઃખસ્ય કારણમ્ । તત્સર્વં તુ પ્રવક્ષ્યામિ શ્રુત્વા ચૈવાવધાર્યતામ્
સોમશર્માએ કહ્યું: હે ભદ્રે, ઈચ્છા થી જ હું ચિંતિત છું; ચિંતા દુઃખનું કારણ છે. હવે હું બધું કહું છું, તમે ધ્યાનથી સાંભળો.
ન જાને કેન પાપેન ધનહીનોસ્મિ સુવ્રતે । તથા પુત્રવિહીનશ્ચ એતદ્દુઃખસ્ય કારણમ્
હે સુવ્રતે, મને ખબર નથી કે કયા પાપથી હું ધન વિહોણો છું; એ જ રીતે સંતાન વિહોણો છું—આજ મારાં દુઃખનું કારણ છે.
સુમનોવાચ- શ્રૂયતામભિધાસ્યામિ સર્વસંદેહનાશનમ્ । સ્વરૂપમુપદેશસ્ય સર્વવિજ્ઞાનદર્શનમ્
સુમનાએ કહ્યું: સાંભળો, હું તમને એ વાત કહું છું જે સર્વ સંશય દૂર કરે છે—ઉપદેશનું સાચું સ્વરૂપ અને સર્વજ્ઞાનનો દૃષ્ટિકોણ.
લોભઃ પાપસ્ય બીજં હિ મોહો મૂલં ચ તસ્ય હિ । અસત્યં તસ્ય વૈ સ્કંધો માયા શાખા સુવિસ્તરા
લોભ પાપનું બીજ છે, અને મોહ એનું મૂળ છે; અસત્ય એનો થડ છે અને માયા એની પહોળી ફેલાયેલી ડાળીઓ છે.
દંભકૌટિલ્યપત્રાણિ કુબુદ્ધ્યા પુષ્પિતઃ સદા । અનૃતં તસ્ય સૌગંધં ફલમજ્ઞાનમેવ ચ
દંભ અને વાંકાપણું એનાં પાંદડા છે, જે હંમેશા ખોટી બુદ્ધિથી ફૂલેલા રહે છે; અસત્ય એની સુગંધ છે અને અજ્ઞાન એનું ફળ છે.
છદ્મપાખંડશૌર્યેર્ષ્યાઃ ક્રૂરાઃ કૂટાશ્ચ પાપિનઃ । પક્ષિણો મોહવૃક્ષસ્ય માયાશાખા સમાશ્રિતાઃ
છળ, ખોટા ઉપદેશ, દેખાવટી શૂરવીરતા અને ઈર્ષ્યા—આ બધા ક્રૂર અને કપટી પાપી, મોહના વૃક્ષની માયાની ડાળીઓમાં આશરો લેતા પક્ષીઓ જેવા છે.
અજ્ઞાનં સુફલં તસ્ય રસોઽધર્મઃ ફલસ્ય હિ । તૃષ્ણોદકેન સંવૃદ્ધાઽશ્રદ્ધા તસ્ય દ્રવઃ પ્રિય
અજ્ઞાન એનું ભરપૂર ફળ છે અને એ ફળનો સ્વાદ અધર્મ છે; તૃષ્ણાના પાણીથી એ વૃક્ષ વધે છે અને એની રસધારા, પ્રિય, અશ્રદ્ધા છે.
અધર્મઃ સુરસસ્તસ્ય ઉત્કટો મધુરાયતે । યાદૃશૈશ્ચ ફલૈશ્ચૈવ સુફલો લોભપાદપઃ
અધર્મ એનું મીઠું અને આકર્ષક સ્વાદ છે, જે તીવ્ર અને સુખદ લાગે છે; આવા ફળો હોવાથી લોભનું વૃક્ષ બહુ ફળદાયી બને છે.
અસ્યચ્છાયાં સમાશ્રિત્ય યો નરઃ પરિતુષ્યતે । ફલાનિ તસ્ય ચાશ્નાતિ સુપક્વાનિ દિનેદિને
જે માણસ એની છાંયામાં આશરો લઈને સંતોષ પામે છે, એ રોજે રોજ એની સારી રીતે પાકેલી ફળો ભોગવે છે.
ફલાનાં તુ રસેનાપિ અધર્મેણ તુ પાલિતઃ । સ સંતુષ્ટો ભવેન્મર્ત્યઃ પતનાયાભિગચ્છતિ
એના ફળોના સ્વાદથી પણ, અધર્મથી પોષાયેલી વ્યક્તિ જો એમાં સંતોષ માને છે, તો એ મનુષ્ય પતન તરફ જ જાય છે.
તસ્માચ્ચિંતાં પરિત્યજ્ય પુમાઁલ્લોભં ન કારયેત્ । ધનપુત્રકલત્રાણાં ચિંતામેકાં ન કારયેત્
માટે ચિંતાને છોડી, માણસે ક્યારેય લોભ ન કરવો જોઈએ; ધન, સંતાન કે પત્ની માટે સતત ચિંતામાં પણ નહીં પડવું જોઈએ.