ભક્ત્યા પ્રણમ્ય તે સર્વે સમૂચુઃ કશ્યપં તદા । દાનવા ઊચુઃ- ભવદ્વીર્યાત્સમુત્પત્તિરસ્માકં દ્વિજસત્તમ
બધા દૈત્યો ભક્તિપૂર્વક કશ્યપને વંદન કરીને એમને કહ્યું.
દેવતાનાં મહાભાગ દાનવાનાં તથૈવ ચ । વયં ચ દાનવાઃ સર્વે બલવીર્યપરાક્રમાઃ
દૈત્યો બોલ્યા: હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, આપના બળથી જ અમારો જન્મ થયો છે; દેવતાઓ અને દૈત્યો બંને માટે, હે મહાન આત્મા.
ઉપાયજ્ઞાઃ સુધીરાશ્ચ ઉદ્યમેન સમન્વિતાઃ । વયં તુ બહવસ્તાત દેવાસ્ત્વલ્પાસ્તથૈવ ચ
અમે દૈત્યો બળ, શૌર્ય અને પરાક્રમથી ભરપૂર છીએ; ઉપાય જાણનારા, દૃઢ નિશ્ચયવાળા અને મહેનતી છીએ; હે પિતા, અમે બહુ છીએ અને દેવતાઓ થોડા છે.
કથં જયંતિ તે સર્વે વયં ભગ્ના મહાહવાત્ । તત્કિં વૈ કારણં તાત બલતેજઃ સમન્વિતાઃ
પછી પણ, બધા દેવતાઓ કેમ જીતે છે અને અમે મહાયુદ્ધમાં કેમ હારીએ છીએ? હે પિતા, બળ અને તેજ હોવા છતાં એનું કારણ શું છે?
મત્તનાગસહસ્રાણામેકૈકસ્ય મહામતે । બલમસ્તિ ચ દૈત્યસ્ય નાસ્તિ દેવેષુ તાદૃશમ્
દરેક દૈત્ય પાસે હજારો ઉગ્ર હાથીઓ જેટલું બળ છે, હે વિદ્વાન; એવું બળ દેવતાઓમાં નથી.
જયશ્ચ દૃશ્યતે તાત દેવેષ્વેવ મહાહવે । તત્સર્વં કથયસ્વૈવ સંશયંછેત્તુમર્હસિ
છતાં પણ, મહાયુદ્ધમાં તો જીત દેવતાઓને જ મળે છે; બધું સ્પષ્ટ કહો, અમારો સંશય દૂર કરો.
કશ્યપ ઉવાચ- શૃણુધ્વં પુત્રકાઃ સર્વે જયસ્યાપિ ચ કારણમ્ । યસ્માદ્ધિ દેવતાઃ સર્વે સમરે જયિનોઽભવન્
કશ્યપે કહ્યું: બધી વાતો, મારા પુત્રો, ધ્યાનથી સાંભળો—જે કારણે દેવતાઓ યુદ્ધમાં જીતે છે, એનું કારણ કહું છું.
વીર્યનિર્વાપકસ્તાતો માતાક્ષેત્રમિદં સદા । ધારણે પાલને ચૈવ પોષણે ચ યથૈવ હિ
હે પુત્રો, માતાનું ક્ષેત્ર હંમેશા પરાક્રમને ઓછું કરે છે; પોષણ, રક્ષણ અને સંભાળમાં પણ એવું જ છે.
કિં કુર્યાદ્વિષમાર્થે તુ પિતા પુત્રે ચ વૈ તથા । અત્ર પ્રધાનં કર્મૈવ મામેવં બુદ્ધિરાશ્રિતા
પિતાએ કે પુત્રએ ઝેર વિશે શું કરવું જોઈએ? અહીં તો કામ જ મુખ્ય છે; એ જ મારી સમજણ છે.
દ્વૈવિધ્યં કર્મસંબંધં પાપપુણ્યસમુદ્ભવમ્ । સત્યમેવ સમાશ્રિત્ય ક્રિયતે ધર્મ ઉત્તમઃ
કામનો સંબંધ બે પ્રકારનો છે, પાપ અને પુણ્યથી ઊપજતો; સાચાઈને આધાર બનાવીને જ શ્રેષ્ઠ ધર્મ થાય છે.
તપોધ્યાનસમાયુક્તં તારણાય હિ તં સુતાઃ । પતનાય પાતકં પ્રોક્તં સર્વદૈવ ન સંશયઃ
તપ અને ધ્યાન સાથે જોડાયેલું કાર્ય મુક્તિ માટે છે, બેટાઓ; પાપરૂપ કાર્ય હંમેશાં પતન તરફ લઈ જાય છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
બલેન પરિવારેણ આભિજાત્યેન પુત્રકાઃ । પુણ્યહીનસ્ય પુંસો વૈ તદ્બલં વિકલાયતે
બળ, પરિવાર અને ઉચ્છિષ્ટ વંશથી પણ, બેટાઓ, જે માણસે પુણ્ય નથી કમાયું, એનું બળ અધૂરૂં રહી જાય છે.
ઉન્નતા ગિરિદુર્ગેષુ વૃક્ષાઃ સંતિ સુપુત્રકાઃ । પતંતિ વાતવેગેન સમૂલાસ્તુ ઘનાસ્તથા
પર્વતના કિલ્લામાં ઊંચા વૃક્ષો ઊભા હોય છે, સારા બેટાઓ; પણ પવનના જોરથી એ જડમૂળ સહિત પડી જાય છે, જેમ વાદળ પણ પડે છે.
સત્યધર્મવિહીનાસ્તે તથાયાંતિ યમક્ષયમ્ । સાધારણઃ પ્રાણિનાં ચ ધર્મ એષ સુપુત્રકાઃ
જેમાં સાચાઈ અને ધર્મ નથી, એ યમના ઘર જાય છે; એ જ બધાં જીવ માટેનો સામાન્ય નિયમ છે, સારા બેટાઓ.
યેન સંતરતે જંતુરિહ ચૈવ પરત્ર ચ । તદ્યુષ્માભિઃ પરિત્યક્તં સત્યં ધર્મસમન્વિતમ્
જેના દ્વારા જીવ અહીં અને પરલોકમાં પાર ઉતરે છે, એ સાચાઈ અને ધર્મથી ભરેલું તમે છોડી દીધું છે.
અધર્મમાસ્થિતં પુત્રા યુષ્માભિઃ સત્યવર્જિતૈઃ । સત્યધર્મતપોભ્રષ્ટાઃ પતિતા દુઃખસાગરે
તમે બેટાઓ સાચાઈ વિના અધર્મ અપનાવ્યો છે; સાચાઈ, ધર્મ અને તપથી દૂર થઈ, દુઃખના દરિયામાં ડૂબી ગયા છો.
દેવાશ્ચ સત્યસંપન્નાઃ શ્રેયસા ચ સમન્વિતાઃ । તપઃ શાંતિદમોપેતાઃ સુપુણ્યા પાપવર્જિતાઃ
દેવતાઓ સાચાઈ અને કલ્યાણથી ભરપૂર છે; તપ, શાંતિ અને દમ ધરાવે છે, અત્યંત પુણ્યવાન અને પાપથી રહિત છે.
યત્ર સત્યં ચ ધર્મશ્ચ તપઃ પુણ્યં તથૈવ ચ । યત્ર વિષ્ણુર્હૃષીકેશો જયસ્તત્ર પ્રદૃશ્યતે
જ્યાં સાચાઈ, ધર્મ, તપ અને પુણ્ય હોય છે, જ્યાં વિષ્ણુ, હૃષીકેશ હાજર હોય છે, ત્યાં જ વિજય મળે છે.
તેષાં સહાયઃ સંભૂતો વાસુદેવઃ સનાતનઃ । તસ્માજ્જયંતિ તે દેવાઃ સત્યધર્મસમન્વિતાઃ
એવો વાસુદેવ, શાશ્વત, એમનો સાથી બન્યો છે; એટલે એ દેવતાઓ, સાચાઈ અને ધર્મથી ભરેલા, વિજયી થાય છે.
સહાયેન બલેનૈવ પૌરુષેણ તથૈવ ચ । ભવંતઃ કિલ વૈ પુત્રાસ્તપઃ સત્યવિવર્જિતાઃ
સાથી, બળ અને પુરુષાર્થથી, તમે બેટાઓ તપ અને સાચાઈથી રહિત છો.
યસ્ય વિષ્ણુઃ સહાયશ્ચ તપશ્ચૈવ બલં તથા । તસ્યૈવ ચ જયો દૃષ્ટ ઇતિ ધર્મવિદો વિદુઃ
જેનો સાથી વિષ્ણુ છે, જેમાં તપ અને બળ છે, વિજય તો એને જ મળે છે—એવું ધર્મ જાણનારા કહે છે.
યૂયં ધર્મવિહીનાસ્તુ તપઃ સત્યવિવર્જિતાઃ । ઐંદ્રં પદં બલેનૈવ પ્રાપ્તવંતશ્ચ પૂર્વતઃ
તમે ધર્મ વિના, તપ અને સાચાઈ વિના છો; પહેલા તો માત્ર બળથી જ ઇન્દ્રપદ મેળવ્યું હતું.
તપો વિના મહાપ્રાજ્ઞા ધર્મેણ યશસા વિના । બલદર્પગુણૈઃ પુત્રા ન પ્રાપ્યમૈન્દ્રકં પદમ્
તપ વિના, મહાન બુદ્ધિશાળી હોવા છતાં, ધર્મ અને યશ વિના, બળ, અહંકાર કે ગુણોથી, બેટાઓ, ઇન્દ્રપદ મળતું નથી.
પ્રાપ્યાપ્યૈંદ્રં પદં પુત્રાસ્તતો ભ્રષ્ટા ભવંતિ હિ । તસ્માદ્યૂયં પ્રકુર્વંતુ તપઃ પુત્રાઃ સમન્વિતાઃ
ઇન્દ્રપદ મેળવ્યા પછી પણ, બેટાઓ, એમાંથી પડી જાઓ છો; એટલે તમે બેટાઓ તપ કરો, એમાં સ્થિર રહો.
અવિરોધેન સંયુક્તા જ્ઞાનધ્યાનસમન્વિતાઃ । વૈરં ચૈવ ન કર્તવ્યં કેશવેન સમં કદા
વૈર વિના, જ્ઞાન અને ધ્યાનથી યુક્ત રહી, કેશવ સાથે ક્યારેય દુશ્મની કરવી નહીં.
એવંવિધા યદા પુત્રા યૂયં ધન્યા ભવિષ્યથ । પરાં સિદ્ધિં તદા સર્વે પ્રયાસ્યથ ન સંશયઃ
જ્યારે તમે બેટાઓ આવાં બનશો, ત્યારે ધન્ય થશો; પછી તમે બધા સર્વોચ્ચ સિદ્ધિ મેળવો, એમાં શંકા નથી.
એવં સંભાષિતાસ્તે તુ કશ્યપેન મહાત્મના । સમાકર્ણ્ય પિતુર્વાક્યં દાનવાસ્તે મહૌજસઃ
મહાન આત્મા કશ્યપે જ્યારે એમને 이렇게 કહ્યું, ત્યારે શક્તિશાળી દાનવો પોતાના પિતાના વચનો ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ્યા.
પ્રણમ્ય કશ્યપં ભક્ત્યા સમુત્થાય ત્વરાન્વિતાઃ । સુમંત્રં ચક્રિરે દૈત્યાઃ પરસ્પરસમાહિતાઃ
પછી દૈત્યોએ શ્રદ્ધાથી કશ્યપને વંદન કર્યું, તરત ઊભા થયા અને એકમનથી પરસ્પર સલાહ કરી.
હિરણ્યકશિપૂ રાજા તાનુવાચાથ દાનવાન્ । તપશ્ચૈવ કરિષ્યામો દુષ્કરં સર્વદાયકમ્
પછી હિરણ્યકશિપુ રાજાએ દાનવોને કહ્યું: 'આપણે કઠિન તપ કરશું, જે બધું આપનારું છે અને કરવું મુશ્કેલ છે.'
હિરણ્યાક્ષસ્તદોવાચ કરિષ્યે દારુણં તપઃ । તતો બલેન ત્રૈલોક્યં ગ્રહીષ્યે નાત્ર સંશયઃ
હિરણ્યાક્ષએ કહ્યું: 'હું ભયાનક તપ કરું છું; એની શક્તિથી હું ત્રણેય લોક જીતીને લઈ લઉં, એમાં કોઈ શંકા નથી.'