ભ્રાતુસ્તસ્ય મહાભાગ આહ્વાનં ચ કરોમ્યહમ્ । ભોભો વિવેક મે ભ્રાતરાવયોસ્ત્વં વચઃ શૃણુ
હે મહાભાગ્યશાળી, હવે હું એ ભાઈને બોલાવું છું; હે વિવેક, મારા ભાઈ, અમારે બંનેના શબ્દો સાંભળ.
એહ્યેહિ સુમહાભાગ મમ સ્નેહાન્મહામતે । કશ્યપ ઉવાચ- શાંતિક્ષમાભ્યાં સંયુક્તો ભાર્યાભ્યાં ચ સમાગતઃ
આવો, આવો, હે મહાભાગ્યશાળી, હે મહામતિ, મારા પ્રેમથી આવો. કશ્યપે કહ્યું: તે શાંતિ અને ક્ષમાની સાથે, પોતાની પત્નીઓ સાથે આવી પહોંચ્યો.
સર્વદૃક્સર્વગો વ્યાપી સર્વતત્ત્વપરાયણઃ । સંદેહાનાં ચ સર્વેષાં યો રિપુર્જ્ઞાનવત્સલઃ
તે સર્વેને જોનાર, સર્વત્ર રહેનારો, બધામાં વ્યાપ્ત, સર્વ તત્ત્વમાં તત્પર છે; તે બધા સંદેહનો શત્રુ અને જ્ઞાનપ્રેમી છે.
ધારણા ધીશ્ચ દ્વે પુત્ર્યૌ તસ્યૈવ હિ મહાત્મનઃ । તસ્ય યોગઃ સુતો જ્યેષ્ઠો મોક્ષો યસ્ય મહાગુરુઃ
ધારણા અને બુદ્ધિ એ મહાત્માના બે દીકરીઓ છે; યોગ એનો મોટો દીકરો છે અને મોક્ષ એનો મહાન ગુરુ છે.
નિર્મલો નિરહંકારો નિરાશો નિષ્પરિગ્રહઃ । સર્વવેલાપ્રસન્નાત્મા ગતદ્વંદ્વો મહામતિઃ
તે શુદ્ધ છે, અહંકારરહિત છે, આશારહિત છે, કોઈ સંપત્તિ નથી; દરેક સમયે પ્રસન્ન મનવાળો, દ્વંદ્વથી પર, અને મહાન બુદ્ધિવાળો છે.
સ વિવેકઃ સમાયાતો ગુણરત્નૈર્વિભૂષિતઃ । યસ્યામાત્યૌ મહાત્માનૌ ધર્મસત્યૌ મહામતી
એ વિવેક ગુણોના રત્નોથી શોભાયમાન થઈને આવ્યો છે; જેના મંત્રી ધર્મ અને સત્ય છે, બંને મહાત્મા અને મહામતિ છે.
ક્ષમાશાંતિસમાયુક્તઃ સ વિવેકઃ સમાગતઃ । વીતરાગમુવાચેદમાહૂતોહં સમાગતઃ
ક્ષમા અને શાંતિથી યુક્ત એ વિવેક આવી ગયો છે. વીતરાગે કહ્યું: 'હું બોલાવાયો છું એટલે આવી ગયો છું.'
તદ્ભ્રાતઃ કારણં સર્વં કથ્યતાં હિ મમાગ્રતઃ । યમાશ્રિત્ય ત્વયાદ્યૈવ કૃતમાહ્વાનમેવ મે
હું કહું છું, ભાઈ, એ બધું કારણ મારા સામે સ્પષ્ટ કહો, જેના માટે આજે તું મને બોલાવ્યું છે.
વીતરાગ ઉવાચ- પુમાન્સ્થિતો યઃ પુરતો મહાપાશૈર્નિયંત્રિતઃ । મોહસ્ય બાણૈઃ સંભ્રાંતઃ સંસારસ્ય ચ બંધનૈઃ
વીતરાગે કહ્યું: જે પુરુષ તારા સામે ઊભો છે, મોટાં બંધનોથી બંધાયેલો છે, મોહના બાણોથી ગભરાયેલો છે અને સંસારના બંધનોથી જકડાયેલો છે—
સર્વસ્ય વ્યાપકઃ સ્વામી અયમાત્મા મમૈવ ચ । પંચતત્ત્વૈઃ સમાવિષ્ટો જ્ઞાનધ્યાનવિવર્જિતઃ
એ સર્વત્ર વ્યાપ્ત, સર્વનો સ્વામી અને મારું પોતાનું આત્મા છે; પાંચ તત્ત્વોથી ઘેરાયેલો છે, જ્ઞાન અને ધ્યાનથી વંચિત છે.
પૃચ્છતામેનમાત્માનં ભવાંસ્તત્ત્વેષુ પંડિતઃ । વીતરાગવચઃ શ્રુત્વા વિવેકો વાક્યમબ્રવીત્
હે તત્ત્વમાં પંડિત, તું આ આત્માને પૂછ. વીતરાગના શબ્દો સાંભળી વિવેકે બોલ્યું.
વિવેક ઉવાચ- સુખેન સ્થીયતે દેવ ભવતા વિશ્વનાયક । આગતે ત્વયિ સંસારે કિં કિં ભુક્તં સુખં સ્વયમ્
વિવેકે કહ્યું: હે દેવ, હે વિશ્વના નેતા, તું હાજર હોય ત્યારે રહેવું સરળ છે; પણ જ્યારે તું સંસારમાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે તું પોતે કયું સુખ ભોગવ્યું છે?
આત્મોવાચ- ગર્ભવાસો મહદ્દુઃખમસહ્યં દારુણં મયા । ભુક્તમેવ મહાપ્રાજ્ઞ જ્ઞાનહીનેન વૈ સદા
આત્માએ કહ્યું: ગર્ભમાં રહેવું બહુ મોટું દુઃખ છે, અસહ્ય અને ભયાનક છે, એ હું ખરેખર અનુભવ્યું છે, હે મહાપ્રજ્ઞ, કારણ કે હું હંમેશાં જ્ઞાન વિના રહ્યો છું.
દેહેપિ જ્ઞાનવિભ્રષ્ટઃ સોહં જાતો હ્યનેકધા । બાલ્યાવસ્થાં ગતેનાથ કૃત્યાકૃત્યં કૃતં મયા
દેહમાં પણ, જ્ઞાનથી વિહોણો રહીને, હું અનેક રીતે જન્મ્યો છું; બાળપણની અવસ્થામાં પહોંચીને, મેં યોગ્ય અને અયોગ્ય બંને કર્યું છે.
તારુણ્યેન કૃતા ક્રીડા ભુક્તા ભાર્યા હ્યનેકશઃ । વાર્ધકં પ્રાપ્ય સંતપ્તઃ પુત્રશોકાદિભિસ્તથા
યૌવનમાં મેં રમતો રમી અને ઘણી પત્નીઓ સાથે આનંદ માણ્યો હતો; પણ વૃદ્ધાવસ્થામાં આવ્યા પછી હવે હું પુત્રશોક અને અન્ય દુઃખોથી બળી રહ્યો છું.
ભાર્યાદીનાં વિયોગૈસ્તુ દગ્ધોસ્મ્યહમહર્નિશમ્ । દુઃખૈરનેકસંવર્ણૈઃ સંતપ્તોસ્મિ દિનેદિને
પત્ની અને અન્ય પ્રિયજનોની વિયોગથી હું રાત-દિવસ અંદરથી બળી રહ્યો છું; અનેક પ્રકારના દુઃખો મને રોજે રોજ તપાવે છે.
દિવારાત્રૌ મહાપ્રાજ્ઞ ન વિંદામિ સુખં ક્વચિત્ । એવં દુઃખૈ સુસંતપ્તઃ કિં કરોમિ મહામતે
હે મહાજ્ઞાની, દિવસ કે રાત ક્યાંયે મને સુખ મળતું નથી; આવા દુઃખોથી બળી રહ્યો છું, હવે હું શું કરું, હે વિદ્વાન?
તમુપાયં વદસ્વૈવ સુખં વિંદામિ યેન વૈ । અસ્માત્સંસારજાલૌઘાન્મોચયાદ્ય સુબંધનાત્
મને સાચું સુખ મળે એવો ઉપાય કહો, અને આ સંસારના ભારે બંધનમાંથી આજે જ મને મુક્ત કરો.
વિવેક ઉવાચ- ભવાઞ્છુદ્ધોસિ નિર્દ્વન્દ્વો હ્યપાપોસિ જગત્પતે । એનં ગચ્છ મહાત્માનં વીતરાગં સુખપ્રદમ્
વિવેકે કહ્યું: હે જગતના સ્વામી, તમે શુદ્ધ છો, દ્વંદ્વથી પર છો અને પાપરહિત છો; એ મહાન આત્માને જાઓ, જે રાગરહિત છે અને સુખ આપનાર છે.
નિઃસંશયં ત્વયા દૃષ્ટં નગ્નમાચારવર્જિતમ્ । સુખપ્રદર્શકો હ્યેષ સર્વસંતાપનાશકઃ
નિઃસંદેહ, તમે એને જોયો છે, જે નિર્વસ્ત્ર છે અને વ્યવહારથી મુક્ત છે; એ સુખ બતાવનાર અને સર્વ દુઃખોનો નાશક છે.
એવમાકર્ણ્ય શુદ્ધાત્મા વીતરાગં ગતઃ પુનઃ । તમુવાચ શ્વસન્દીનઃ શ્રૂયતાં વચનં મમ
આવું સાંભળીને, શુદ્ધહૃદયે ફરીથી રાગરહિત મહાત્માને મળ્યા; શ્વાસે-શ્વાસે દુઃખી થઈને કહ્યું: 'મારા શબ્દો સાંભળો.'
સુખં વિંદામિ યેનાહં તં માર્ગં મમ દર્શય । એવમસ્તુ મહાપ્રાજ્ઞ કરિષ્યે વચનં તવ
મને જે માર્ગે સુખ મળે એ બતાવો; હે મહાજ્ઞાની, તમારું કહેલું હું જરૂરથી કરું છું.
પુનર્ગચ્છ વિવેકં હિ સુખવાર્તા કૃતા ત્વયા । સુખમાર્ગસ્ય વૈ વક્તા તવ એષ ભવિષ્યતિ
ફરીથી વિવેક પાસે જાઓ, કારણ કે સુખની વાત તમે એની પાસેથી સાંભળી છે; એ જ તમને સુખના માર્ગ વિશે કહેશે.
વીતરાગેણ પુણ્યેન પ્રેષિતો ગતવાન્પ્રભુઃ । તમુવાચ મહાત્માનં વિવેકં શુદ્ધસત્તમમ્
પુણ્યશાળી અને રાગરહિતના સંદેશે પ્રભુ વિવેક પાસે ગયા અને એ મહાન, શુદ્ધ આત્માને સંબોધ્યા.
સુખં મે દર્શય ત્વં હિ વીતરાગેણ પ્રેષિતઃ । ભવચ્છરણમાપન્નો રક્ષ સંસારદારુણાત્
મને સુખ બતાવો, કેમ કે તમે રાગરહિતના સંદેશે આવ્યા છો; હું તમારી શરણમાં આવ્યો છું, સંસારના કઠિન દુઃખથી મને બચાવો.
વિવેક ઉવાચ- જ્ઞાનં ગચ્છમહાપ્રાજ્ઞ સ તે સર્વં વદિષ્યતિ । આત્મા તથોક્તઃ સંપ્રાપ્તો યત્ર જ્ઞાનં પ્રતિષ્ઠિતમ્
વિવેકે કહ્યું: હે મહાજ્ઞાની, જ્ઞાન પાસે જાઓ, એ તમને બધું કહેશે; જ્યાં જ્ઞાન સ્થિર છે, ત્યાં આત્મા પણ પ્રાપ્ત થાય છે.
ભોભો જ્ઞાન મહાતેજઃ સર્વભાવપ્રદર્શક । શરણં ત્વામહં પ્રાપ્તઃ સુખમાર્ગં પ્રદર્શય
હે જ્ઞાન, મહાન તેજવાળા, સર્વ અવસ્થાઓ દર્શાવનાર, હું તમારી શરણમાં આવ્યો છું; મને સુખનો માર્ગ બતાવો.
જ્ઞાનમુવાચ- ભૃત્યોહં તવ લોકેશ ત્વં માં વેત્સિ ન સુવ્રત । મયા ધ્યાનેન વૈ પૂર્વં વારિતસ્ત્વં પુનઃપુનઃ
જ્ઞાને કહ્યું: હે જગતના સ્વામી, હું તમારો દાસ છું, પણ તમે મને ઓળખતા નથી, હે સુવ્રત; મેં ધ્યાન દ્વારા તમને વારંવાર રોક્યા હતા.
પંચાત્મકાનાં સંગેન આપદં પ્રાપ્તવાન્ભવાન્ । ધ્યાનં ગચ્છ મહાપ્રાજ્ઞ સ તે દાતા સુખસ્ય ચ
પાંચ તત્વોની સંગતથી તમે દુઃખમાં પડ્યા છો; હે મહાજ્ઞાની, હવે ધ્યાન પાસે જાઓ, એ તમને સુખ આપશે.
જ્ઞાનેન પ્રેષિતો હ્યાત્મા ધ્યાનમાશ્રિત્ય સંસ્થિતઃ । સુખમત્યંતસિદ્ધં ચ ધ્યાનં મે દર્શયસ્વ હ
જ્ઞાનના સંદેશે આત્મા, ધ્યાનમાં સ્થિર થઈને બોલ્યા: મને એ પરમ સુખ બતાવો, જે ધ્યાનથી પ્રાપ્ત થાય છે.