કુચાભ્યાં ચ નિતંબાભ્યાં વયસા ચ વિરાજતે । હૃન્માંસસ્યાધિકા વૃદ્ધિર્દૃષ્ટા ચાત્ર ન સંશયઃ
સ્ત્રીના ઉર, કટિ અને યુવાનીથી તે તેજસ્વી લાગે છે; અહીં હૃદયના માંસમાં વૃદ્ધિ જોવા મળે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
પતનાય ચ લોકાનાં મોહરૂપં વિદર્શિતમ્ । નભવત્યેવ સા નારી યા ત્વયા પરિકીર્તિતા
લોકોના પતન માટે મોહરૂપે તેનું સ્વરૂપ દેખાડવામાં આવ્યું છે; પણ જે સ્ત્રીનું વર્ણન તું કર્યુ છે, એ વાસ્તવમાં અસ્તિત્વ ધરાવતી નથી.
લીલયા કુરુતે ધાતા વિનોદાય સદાત્મનઃ । યથા નાર્યાસ્તથા પુંસો જીવઃ સર્વત્ર સંસ્થિતઃ
સર્જનહાર પોતાની લીલાથી હંમેશા પોતાનું આનંદ કરે છે; જેમ સ્ત્રીમાં, તેમ પુરુષમાં પણ જીવ સર્વત્ર સ્થિત છે.
કુચયોનિવિહીના યે જીવન્મુક્તાઃ સદૈવ હિ । નરસ્તુ પુરુષઃ પ્રોક્તો નારી પ્રકૃતિરુચ્યતે
જેને ઉર અને યોનિ નથી, એવા જીવિત મુક્ત માનવામાં આવે છે; પુરુષને 'પુરુષ' અને સ્ત્રીને 'પ્રકૃતિ' કહેવાય છે.
રમતે તેન વૈ સાર્દ્ધં ન મુક્તા હિ કદાચન । ભવાન્પ્રકૃતિસંયુક્તઃ પુરુષેષુ પ્રદૃશ્યતે
તે તેની સાથે આનંદ કરે છે, પણ ક્યારેય મુક્તિ પામતો નથી; તું પુરુષોમાં પ્રકૃતિ સાથે જોડાયેલો દેખાય છે.
કઃ કસ્ય કુરુતે લજ્જામેવં જ્ઞાત્વા સુખં વ્રજ । વૃદ્ધાં સ્ત્રિયં પ્રવક્ષ્યામિ સદાવૃદ્ધાં વરાનને
આ જાણીને કોણ કોની શરમ રાખે? સુખ તરફ જા. હવે હું તને હંમેશા વૃદ્ધ રહેનારી વૃદ્ધા સ્ત્રીનું વર્ણન કરું છું, હે સુંદરમુખી.
ત્વચા જર્જરતાં યાતા યસ્યાપ્યંગે વરાનને । શ્વેતૈશ્ચૈવ તથાકેશૈઃ પલિતૈશ્ચ સમાકુલા
હે સુંદરમુખી, તેની ત્વચા અને અંગો બધાં જર્જરિત થઈ ગયા છે; સફેદ અને પાંઢરા વાળથી તે વ્યાકુળ છે.
બલહીનાથ દીનાપિ વ્યાપિતા વલિના તદા । નેયં વૃદ્ધા ભવેન્નારી પરં વૃદ્ધા ચ કથ્યતે
પછી તે બલહીન અને દુઃખી બની, ચામડી પર વળીથી ઢંકાયેલી રહે છે; વૃદ્ધાવસ્થામાં એ સ્ત્રી ગણાતી નથી, પણ માત્ર વૃદ્ધ કહેવાય છે.
એતસ્યા લક્ષણં પ્રોક્તં યુવતીં પ્રવદામ્યહમ્ । જ્ઞાનેન વર્દ્ધતે નિત્યં જીવપાર્શ્વે સમાશ્રિતા
આ વૃદ્ધા સ્ત્રીના લક્ષણો કહ્યા; હવે હું યુવાનીનું વર્ણન કરું છું, જે જ્ઞાનમાં હંમેશા વધતી રહે છે અને આત્માના પાસેથી આશ્રય પામે છે.
સુમતિર્નામ સંપ્રોક્તા સા વૃદ્ધા યુવતીતિ ચ । નારી પુરુષલોકેષુ સર્વદૈવ પ્રતિષ્ઠિતા
તેનું નામ સુમતિ છે, જે વૃદ્ધ પણ છે અને યુવાન પણ; સ્ત્રી પુરુષોમાં હંમેશા સ્થિર રહે છે.
લજ્જા તસ્યાઃ પ્રકર્તવ્યા અન્યચ્ચૈવ વદામ્યહમ્ । માતરં વૈ પ્રવક્ષ્યામિ યા ત્વયા પરિકીર્તિતા
તેમાં લાજ હોવી જોઈએ; હવે હું તને બીજું પણ કહું છું. જે માતાનું તું ઉલ્લેખ કર્યો, તેનું વર્ણન કરું છું.
પ્રાણિનામંગદેશેષુ સદૈવ ચેતના સ્થિતા । પરજ્ઞાનપ્રદા યા ચ સા પ્રજ્ઞા પરિકથ્યતે
પ્રાણીઓના અંગોમાં હંમેશા ચેતના વસે છે; જે પરજ્ઞાન આપે છે, તેને 'પ્રજ્ઞા' કહે છે.
પ્રજ્ઞા માતા સમાખ્યાતા પ્રાણિનાં પાલનાય સા । સંસ્થિતા સર્વલોકેષુ પોષણાય હિતાય વા
પ્રજ્ઞાને માતા કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તે પ્રાણીઓની રક્ષા માટે છે; સર્વ લોકમાં પોષણ અને કલ્યાણ માટે તે સ્થિત છે.
સુમતિર્નામ યા પ્રોક્તા સા માતા પરિકથ્યતે । સંસારદ્વારમાર્ગાણિ યાનિ રૂપાણિ નિત્યશઃ
જેને સુમતિ કહેવામાં આવી છે, તે માતા તરીકે વર્ણવાય છે; સંસારના દ્વાર અને માર્ગરૂપ અનેક સ્વરૂપો સતત રહે છે.
ભવંતિ માતરો હ્યેતા બહુદુઃખપ્રદર્શિકાઃ । માતૃરૂપં સમાખ્યાતમન્યત્કિં તે વદામ્યહમ્
આ બધી માતાઓ છે, જે અનેક દુઃખો બતાવે છે; માતાનું સ્વરૂપ સમજાવ્યું—હવે તને બીજું શું કહું?
આત્મોવાચ- ભવાન્કો હિ સમાયાતો મમ સંતાપનાશકઃ । વિસ્તરેણ સમાખ્યાહિ સ્વરૂપમાત્મનઃ સ્વયમ્
આત્માએ કહ્યું: તું કોણ છે, જે મારા દુઃખ દૂર કરવા આવ્યો છે? કૃપા કરીને તું પોતાનું સ્વરૂપ વિગતે જણાવ.
વીતરાગ ઉવાચ- યસ્માત્કામાનિ વર્તંતે નિરાશાઃ સર્વ એવ તે । યં દુષ્ટત્વાન્ન પશ્યંતિ કર્માણ્યેતાનિ નાન્યથા
વીતરાગે કહ્યું: જે ઇચ્છાઓ સતત રહે છે, એ બધું નિરાશાજનક છે; પોતાની ખરાબીથી, એ લોકો આ કર્મોને બીજું રીતે જોઈ શકતા નથી.
યત્સમીપં હિ નાયાતિ આશા ચૈવ કદાચન । ક્રોધો લોભસ્તથા મોહો યદ્ભયાત્પ્રલયં ગતાઃ
જ્યાં આશા ક્યારેય નજીક જતી નથી, ત્યાં ક્રોધ, લોભ અને મોહ પણ ડરેને નાશ પામે છે.
વીતરાગોસ્મિ ભદ્રં તે વિવેકો મમ બાંધવઃ । આત્મોવાચ- કીદૃશોઽસૌ તવ ભ્રાતા વિવેકો નામ નામતઃ
હું વીતરાગ છું—તમને કલ્યાણ મળે! વિવેક મારું સાથી છે.
તસ્ય ત્વં લક્ષણં બ્રૂહિ ભ્રાતુરાત્મન એવ ચ । વીતરાગ ઉવાચ- તસ્યૈવ લક્ષણં રૂપં ન વદામિ તવાગ્રતઃ
તારા ભાઈ અને તારી જાતના લક્ષણો મને કહો. વીતરાગે કહ્યું: હું એના લક્ષણ કે સ્વરૂપ તારા સામે નથી કહી શકતો.
ભ્રાતુસ્તસ્ય મહાભાગ આહ્વાનં ચ કરોમ્યહમ્ । ભોભો વિવેક મે ભ્રાતરાવયોસ્ત્વં વચઃ શૃણુ
હે મહાભાગ્યશાળી, હવે હું એ ભાઈને બોલાવું છું; હે વિવેક, મારા ભાઈ, અમારે બંનેના શબ્દો સાંભળ.
એહ્યેહિ સુમહાભાગ મમ સ્નેહાન્મહામતે । કશ્યપ ઉવાચ- શાંતિક્ષમાભ્યાં સંયુક્તો ભાર્યાભ્યાં ચ સમાગતઃ
આવો, આવો, હે મહાભાગ્યશાળી, હે મહામતિ, મારા પ્રેમથી આવો. કશ્યપે કહ્યું: તે શાંતિ અને ક્ષમાની સાથે, પોતાની પત્નીઓ સાથે આવી પહોંચ્યો.
સર્વદૃક્સર્વગો વ્યાપી સર્વતત્ત્વપરાયણઃ । સંદેહાનાં ચ સર્વેષાં યો રિપુર્જ્ઞાનવત્સલઃ
તે સર્વેને જોનાર, સર્વત્ર રહેનારો, બધામાં વ્યાપ્ત, સર્વ તત્ત્વમાં તત્પર છે; તે બધા સંદેહનો શત્રુ અને જ્ઞાનપ્રેમી છે.
ધારણા ધીશ્ચ દ્વે પુત્ર્યૌ તસ્યૈવ હિ મહાત્મનઃ । તસ્ય યોગઃ સુતો જ્યેષ્ઠો મોક્ષો યસ્ય મહાગુરુઃ
ધારણા અને બુદ્ધિ એ મહાત્માના બે દીકરીઓ છે; યોગ એનો મોટો દીકરો છે અને મોક્ષ એનો મહાન ગુરુ છે.
નિર્મલો નિરહંકારો નિરાશો નિષ્પરિગ્રહઃ । સર્વવેલાપ્રસન્નાત્મા ગતદ્વંદ્વો મહામતિઃ
તે શુદ્ધ છે, અહંકારરહિત છે, આશારહિત છે, કોઈ સંપત્તિ નથી; દરેક સમયે પ્રસન્ન મનવાળો, દ્વંદ્વથી પર, અને મહાન બુદ્ધિવાળો છે.
સ વિવેકઃ સમાયાતો ગુણરત્નૈર્વિભૂષિતઃ । યસ્યામાત્યૌ મહાત્માનૌ ધર્મસત્યૌ મહામતી
એ વિવેક ગુણોના રત્નોથી શોભાયમાન થઈને આવ્યો છે; જેના મંત્રી ધર્મ અને સત્ય છે, બંને મહાત્મા અને મહામતિ છે.
ક્ષમાશાંતિસમાયુક્તઃ સ વિવેકઃ સમાગતઃ । વીતરાગમુવાચેદમાહૂતોહં સમાગતઃ
ક્ષમા અને શાંતિથી યુક્ત એ વિવેક આવી ગયો છે. વીતરાગે કહ્યું: 'હું બોલાવાયો છું એટલે આવી ગયો છું.'
તદ્ભ્રાતઃ કારણં સર્વં કથ્યતાં હિ મમાગ્રતઃ । યમાશ્રિત્ય ત્વયાદ્યૈવ કૃતમાહ્વાનમેવ મે
હું કહું છું, ભાઈ, એ બધું કારણ મારા સામે સ્પષ્ટ કહો, જેના માટે આજે તું મને બોલાવ્યું છે.
વીતરાગ ઉવાચ- પુમાન્સ્થિતો યઃ પુરતો મહાપાશૈર્નિયંત્રિતઃ । મોહસ્ય બાણૈઃ સંભ્રાંતઃ સંસારસ્ય ચ બંધનૈઃ
વીતરાગે કહ્યું: જે પુરુષ તારા સામે ઊભો છે, મોટાં બંધનોથી બંધાયેલો છે, મોહના બાણોથી ગભરાયેલો છે અને સંસારના બંધનોથી જકડાયેલો છે—
સર્વસ્ય વ્યાપકઃ સ્વામી અયમાત્મા મમૈવ ચ । પંચતત્ત્વૈઃ સમાવિષ્ટો જ્ઞાનધ્યાનવિવર્જિતઃ
એ સર્વત્ર વ્યાપ્ત, સર્વનો સ્વામી અને મારું પોતાનું આત્મા છે; પાંચ તત્ત્વોથી ઘેરાયેલો છે, જ્ઞાન અને ધ્યાનથી વંચિત છે.