એતદ્વાક્યં તતઃ શ્રુત્વા આત્મા વૈ ધ્યાનમાગતઃ । ધ્યાનેન હિ સમં ગર્ભે સંસ્થિતો મોહવર્જિતઃ
આ શબ્દો સાંભળી, આત્મા ધ્યાનમાં પ્રવેશ્યો; ધ્યાન સાથે મળીને, તે ગર્ભમાં મોહથી મુક્ત રહી ગયો.
યદા ધ્યાનં ગતો હ્યાત્મા વિસ્મૃતં ગર્ભજં ભયમ્ । સ દ્વાભ્યાં સહિતસ્તત્ર આત્મા મોહ વિના કૃતઃ
જ્યારે આત્મા ધ્યાનમાં ગયો, ત્યારે ગર્ભથી થયેલું ભય ભૂલી ગયો; ત્યાં, એ બંને સાથે, આત્મા મોહથી મુક્ત થયો.
ચિંતયન્નેવ વૈ નિત્યમાત્મકં સુખમેવ હિ । ઇતો નિષ્ક્રાંતમાત્રસ્તુ ત્યજે પંચાત્મકં વપુઃ
સદાય પોતાનું સુખ જ વિચારતો, જ્યારે એ અહીંથી જાય છે, ત્યારે પાંચ તત્વોથી બનેલું શરીર ત્યજી દે છે.
એવં ચિંતયતે નિત્યં ગર્ભવાસગતઃ પ્રભુઃ । સૂતિકાલે તુ સંપ્રાપ્તે પ્રાજાપત્યે વરાનને
એવી રીતે, ગર્ભમાં રહેલો પ્રભુ સતત આવું જ વિચારે છે; પણ, હે સુંદરિ, જ્યારે જન્મનો સમય આવે છે, ત્યારે પ્રજાપતિની ઈચ્છાથી—
વાયુના ચલિતો ગર્ભઃ પ્રાણેનાપિ બલીયસા । યોનિર્વિકાસમાયાતિ ચતુર્વિંશાંગુલં તદા
પવન અને શક્તિશાળી પ્રાણથી ગર્ભ હલનચલન કરે છે; ત્યારબાદ તે ચોવીસ અંગુલ જેટલી લંબાઈ લઈને યોનિદ્વાર સુધી આવે છે.
પંચવિંશાંગુલો ગર્ભસ્તેન પીડા વિજાયતે । એવં સંપીડ્યમાનસ્તુ મૂર્ચ્છયા મૂર્ચ્છિતઃ પ્રિયે
પંચવીસ અંગુલનો થતા જ ગર્ભમાં પીડા થાય છે; આવી રીતે દબાઈને, એ દુખથી બેહોશ થઈ જાય છે, પ્રિયે.
પતિતો ભૂમિભાગે તુ જ્ઞાનધ્યાનસમન્વિતઃ । પ્રાજાપત્યેન દિવ્યેન વાયુના સ પૃથક્કૃતઃ
જમિન પર પડ્યા પછી, જ્ઞાન અને ધ્યાનથી યુક્ત હોય છે, પણ પ્રજાપતિના દિવ્ય પવનથી તે અલગ પડી જાય છે.
ભૂમિસંસ્પર્શમાત્રેણ જ્ઞાનધ્યાને તુ વિસ્મૃતે । સંસારબંધસંદિગ્ધ આત્મા પ્રિયતયા સ્થિતઃ
માત્ર ધરતીનો સ્પર્શ થતાં જ જ્ઞાન અને ધ્યાન ભૂલાઈ જાય છે; આત્મા સંસારના બંધનમાં ફસાઈને પ્રેમથી જોડી રહે છે.
ગુણદોષસમાક્રાંતો મહામોહસમન્વિતઃ । ખાદ્યં પાનાદિકં સર્વમિચ્છત્યેવ દિનેદિને
ગુણ અને દોષથી ઘેરાઈને, મહાન મોહમાં ફસાઈ જાય છે; રોજ રોજ ખાવા-પીવા અને અન્ય વસ્તુઓની ઈચ્છા કરે છે.
એવં સંપુષ્યમાણસ્તુ આત્મા પંચાત્મકૈઃ સહ । વ્યાપિતો હીંદ્રિયૈઃ સર્વૈર્વિષયૈઃ પાપકારિભિઃ
આવી રીતે પોષાઈને, આત્મા પાંચ તત્વો સાથે, બધા ઇન્દ્રિયોથી વ્યાપ્ત થાય છે, જે પાપી વિષયોમાં રત રહે છે.
બાંધવાનાં સમોહેન ભાર્યાદીનાં તથૈવ ચ । આકુલવ્યાકુલો દેવિ જાયતે ચ દિનેદિને
સગાંઓ અને પત્ની વગેરે પ્રત્યેના મોહથી, હે દેવી, એ દિવસે દિવસે વધુ વ્યાકુળ અને ગભરાઈ જાય છે.
મહામોહેન સંદિગ્ધો મોહજાલગતઃ પ્રભુઃ । કૈવર્તેન યથા બદ્ધઃ શકુલો જાલબંધનૈઃ
મહાન મોહથી ભ્રમિત થઈ, મોહના જાળમાં ફસાઈ જાય છે; પ્રભુ માછલીની જેમ માછીમારના જાળમાં બંધાઈ જાય છે.
ચલિતું નૈવ શક્તોસ્તિ તથાત્માસીત્પ્રબંધિતઃ । મોહજાલૈસ્તુ તૈઃ સર્વૈર્દૃઢબંધૈસ્તુ બંધિતઃ
એટલો બંધાઈ જાય છે કે, જરા પણ હલનચલન કરી શકતો નથી; મોહના મજબૂત બંધનોથી આત્મા સંપૂર્ણ રીતે બંધાઈ જાય છે.
એવમાદિપ્રપંચેન વ્યાપિતો વ્યાપકેન હિ । જ્ઞાનવિજ્ઞાનવિભ્રષ્ટો રાગદ્વેષાદિભિર્હતઃ
આ રીતે, આ પ્રાચીન સંસારથી વ્યાપ્ત થઈને, જ્ઞાન અને વિવેક ગુમાવી દે છે, અને રાગ-દ્વેષ વગેરેથી પીડાય છે.
કામેન પીડ્યમાનસ્તુ ક્રોધેનૈવ તથૈવ વા । પ્રકૃત્યા કર્મણાબદ્ધો મહામૂઢો વ્યજાયત
કામથી પીડાય છે અને ક્રોધથી પણ, સ્વભાવ અને કર્મથી બંધાઈને, એ મહા મૂઢ બની જન્મે છે.
સૂત ઉવાચ- એવં મૂઢો યદાત્માસૌ કામક્રોધવશંગતઃ । લોભરાગાદિભિઃ સર્વૈર્વ્યાપૃતસ્તૈર્દુરાત્મભિઃ
સૂતે કહ્યું: આવી રીતે, જ્યારે આત્મા મોહિત થઈ જાય છે અને કામ-ક્રોધના વશમાં હોય છે, ત્યારે લોભ, રાગ વગેરે બધા દુષ્ટો તેને ઘેરી લે છે.
ઇયં ભાર્યા હ્યયં પુત્ર ઇદં મિત્રમિદં ગૃહમ્ । એવં સંસારજાલેન મહામોહેન બંધિતઃ
"આ મારી પત્ની છે, આ મારો પુત્ર છે, આ મારો મિત્ર છે, આ મારો ઘર છે"—આ રીતે સંસારના જાળ અને મહામોહથી બંધાઈ જાય છે.
પુત્રશોકાદિભિર્દુઃખૈર્વિવિધૈરાકુલસ્તદા । જરયાવ્યાધિભિશ્ચૈવ સંગ્રસ્તશ્ચાધિભિસ્તથા
પુત્રના દુઃખ અને બીજા અનેક દુઃખોથી વ્યાકુળ થઈ જાય છે; પછી વૃદ્ધાવસ્થા, રોગ અને ચિંતાઓથી પણ પીડાય છે.
એવમાત્મા સંપ્રતપ્તો દુઃખમોહૈઃ સુદારુણૈઃ । અભિમાનૈર્માનભંગૈર્નાનાદુઃખૈશ્ચ ખંડિતઃ
આ રીતે, આત્મા ભારે દુઃખ અને મોહથી તપાઈ જાય છે; અભિમાન, અપમાન અને અનેક પ્રકારના દુઃખોથી તૂટી જાય છે.
વૃદ્ધત્વેન તથા દેવિ શબલત્વેન પીડિતઃ । દુઃખં ચિંતયતે નિત્યં હાહાભૂતો વિચેતનઃ
વૃદ્ધાવસ્થા અને વૃદ્ધાવસ્થાના લક્ષણોથી પીડાઈને, હે દેવી, એ સતત પોતાના દુઃખનું વિચાર કરે છે, હાહાકાર કરે છે અને મૂંઝાઈ જાય છે.
રાત્રૌ સ્વપ્નાન્પ્રપશ્યેત દિવા ચૈતન્યવર્જિતઃ । વૈકલ્યેન તથાંગાનાં વ્યાપ્તો દેવિ દિનેદિને
રાત્રે સપના જોવા મળે છે અને દિવસે જાણે જાગૃતિ જ નથી. એ રીતે, દેવી, દિન પ્રતિદિન શરીરના અંગોમાં દુર્બળતા આવી જાય છે.
સંસારે ભ્રમમાણેન વૈરાગ્યં તત્ર દર્શિતમ્ । નિઃશંકં બંધુહીનં ચ પ્રશાંતં તુષ્ટમેવ ચ
આ સંસારમાં ભટકતા મનુષ્યને ત્યાં વૈરાગ્ય દેખાય છે—કોઈ શંકા વગર, કોઈ સગા-સંબંધ વગર, શાંત અને સંતોષી.
તમુવાચ તદાત્મા વૈ કામક્રોધવિવર્જિતમ્ । કો ભવાન્નગ્નરૂપેણ કથં મિત્રૈર્ન લજ્જસે
પછી કામ અને ક્રોધથી રહિત આત્માએ કહ્યું: તું કોણ છે, એવાં નિર્વસ્ત્ર રૂપે? મિત્રો વચ્ચે તને શરમ કેમ નથી આવતી?
યત્ર લોકાઃ સ્ત્રિયો વૃદ્ધા યુવત્યો માતરસ્તથા । એતાસાં હિ ગતો મધ્યે ન બિભેષિ અનાવૃતઃ
જ્યાં લોકો, સ્ત્રીઓ, વૃદ્ધો, યુવાન સ્ત્રીઓ અને માતાઓ હાજર છે, ત્યાં તું ખુલ્લું જઈને પણ ડરતો નથી.
વીતરાગ ઉવાચ- કો હ્યત્ર નગ્નો દૃશ્યેત ન નગ્નોસ્મીતિ વૈ કદા । સુસંબદ્ધસ્ત્વમેવાપિ પરિધાન સમન્વિતઃ
વૈરાગ્યવાને કહ્યું: અહીં કોણ નિર્વસ્ત્ર દેખાય છે? હું ક્યારેય નિર્વસ્ત્ર નથી. તું જ તો કપડાં પહેરીને બંધાયેલો છે.
ન નગ્નોસ્મિ કદા દિવ્યભવાન્નગ્નઃ પ્રદૃશ્યતે । ઇંદ્રિયાર્થવશેવર્તી મર્યાદાપરિવર્જિતઃ
હું ક્યારેય નિર્વસ્ત્ર નથી; જે ઇન્દ્રિયોના વશમાં રહીને મર્યાદા છોડે છે, એ જ સાચે નિર્વસ્ત્ર ગણાય છે.
આત્મોવાચ- પુરુષસ્ય કા હિ મર્યાદા તામાચક્ષ્વ ચ સુવ્રત । વિસ્તરેણ મહાપ્રાજ્ઞ યદિ જાનાસિ નિશ્ચિતમ્
આત્માએ કહ્યું: મનુષ્ય માટે મર્યાદા શું છે? હે સુવ્રત, જો તને ચોક્કસ જાણ હોય તો વિગતે કહો.
વીતરાગો મહાપ્રાજ્ઞસ્તમુવાચ મહામતિઃ । સુસ્થૈર્યં ભજતે ચિત્તં સુખદુઃખેષુ નિત્યદા
વૈરાગ્યવાન મહાપંડિતે ઉત્તર આપ્યો: સુખ-દુઃખમાં મન હંમેશા સ્થિર રહે એ જ સાચી મર્યાદા છે.
ક્લેશિતં સર્વભાવૈશ્ચ તેષુતેષુ પરિત્યજેત્ । અથ લજ્જાં પ્રવક્ષ્યામિ મનો યા નિર્વિશત્યલમ્
જ્યારે દરેક સ્થિતિમાં મન દુઃખી થાય છે, ત્યારે એ બધું છોડવું જોઈએ; હવે હું શરમ વિશે કહું છું, જેમાં મન આખું જ ડૂબી જાય છે.
મયાદ્યૈવં ન કર્તવ્યં નગ્નઃ સ્થાનવિવર્જિતઃ । પશ્ચાત્તાપે સુસંલીનઃ સા લજ્જા પરિકથ્યતે
આજે મને આવું કરવું નહોતું જોઈએ, નિર્વસ્ત્ર ઊભો રહીને. પછી જે મનમાં ઊંડો પસ્તાવો થાય, એ જ સાચી શરમ કહેવાય છે.