બ્રુવંતુ કારણં સર્વે મમાગ્રે સર્વમેવ તત્ । પંચાત્મકા ઊચુઃ-। અસ્મત્સંગપ્રસંગેન પિંડમેવ પ્રજાયતે
તમામે મારા સામે એનું કારણ કહો. પાંચ પ્રકારવાળાઓ બોલ્યા: અમારી જોડાણ અને સંગથી જ શરીર ઉત્પન્ન થાય છે.
તસ્મિન્પિંડે મહાબુદ્ધે ભવાન્વસતિ સુવ્રતઃ । તિષ્ઠામો હિ વયં સર્વે પ્રસાદાત્તવ તત્ર હિ
હે મહાબુદ્ધિ અને સુવ્રત, એ શરીરમાં તમે વસો છો. અમને ત્યાં તમારો પ્રસાદથી જ રહેવું મળે છે.
એતસ્માત્કારણાન્મૈત્રમિચ્છામસ્તવ નિત્યશઃ । આત્મોવાચ- એવમસ્તુ મહાભાગા ભવતાં પ્રિયમેવ ચ
આ કારણથી અમે હંમેશા તમારી મિત્રતા ઇચ્છીએ છીએ. આત્માએ કહ્યું: તેમ જ થાઓ, હે મહાભાગ્યશાળી, અને તમને જે પ્રિય છે તે પ્રાપ્ત થાય.
કરિષ્યે નાત્ર સંદેહો મૈત્રં હિ પ્રીતિકારણાત્ । વાર્યમાણો મહાભાગો જ્ઞાનેનાપિ મહાત્મના
હું એમ જ કરીશ, એમાં શંકા નથી; મિત્રતા તો પ્રેમ માટે જ હોય છે. જ્ઞાનથી પણ અટકાવ્યા છતાં, મહાભાગ્યશાળી—
ધ્યાનેન ચ મહાત્માસૌ તેષાં સંગતિમાગતઃ । સ તૈઃ પ્રમોહિતસ્તત્ર રાગદ્વેષાદિભિસ્તદા
ધ્યાન દ્વારા એ મહાન આત્મા તેમના સંગમાં આવ્યો; ત્યાં તે રાગ, દ્વેષ અને આવા અન્ય ભાવોથી તેમના દ્વારા મોહિત થયો.
પંચતત્ત્વસમાયુક્તઃ કાયિત્વં ગતવાન્પ્રભુઃ । યદા ગર્ભં સમાયાતો વિષ્ઠામૂત્રસમાકુલે
પાંચ તત્વોથી બનેલો શરીર ધારણ કરીને ભગવાને શરીર મેળવ્યું; જ્યારે તે ગર્ભમાં પ્રવેશ્યો, ત્યારે ત્યાં વિષ્ઠા અને મૂત્રથી ભરેલું હતું.
દુર્ગંધે પિચ્છિલાવર્તે પતિતસ્તૈઃ સ સંયુતઃ । અંગેન વ્યાકુલીભૂતઃ પંચાત્મકાનુવાચ સઃ
દુર્ગંધ અને ચીકણાઈથી ભરેલા એ વલયમાં તે તેમના સાથે પડી ગયો; શરીરે વ્યાકુળ થઈને, તેણે પાંચ તત્વવાળાઓને કહ્યું.
ભોભોઃ પંચાત્મકાઃ સર્વે શૃણુધ્વં વચનં મમ । ભવતાં સંપ્રસંગેન મહાદુઃખેન મોહિતઃ
"હે પાંચ તત્વવાળાઓ, તમે બધા મારા શબ્દો સાંભળો! તમારો સંગ મળવાથી હું ભારે દુઃખથી મોહિત થયો છું."
તત્રાસ્મિન્પિચ્છિલે ઘોરે પતિતો હિ મહાભયે । પંચાત્મકા ઊચુઃ- તાવત્સંસ્થીયતાં રાજન્યાવદ્ગર્ભઃ પ્રપૂરયેત્
"આ ચીકણાઈભરેલા ભયાનક સ્થાને હું ભારે ભયમાં પડી ગયો છું." પાંચ તત્વવાળાઓએ કહ્યું: "હે રાજા, અહીં જ રહો, જ્યાં સુધી ગર્ભ પૂરું ન થાય."
પશ્ચાન્નિર્ગમનં તે વૈ ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ । અસ્માકં હિ ભવાન્સ્વામી કાયદેશે વ્યવસ્થિતઃ
"પછી તું ચોક્કસ બહાર નીકળીશ—આમાં કોઈ શંકા નથી; કેમ કે તું અમારો સ્વામી છે, શરીરમાં સ્થિત છે."
રાજ્યમેવં પ્રકર્તવ્યં સુખભોક્તા ભવિષ્યતિ । તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા આત્મા દુઃખેન પીડિતઃ
"આ રીતે રાજ્ય ચલાવવું અને સુખનો આનંદ માણવો." એમ તેમનું વચન સાંભળી, આત્મા દુઃખથી પીડાયો.
ગંતુમિચ્છન્નસૌ તસ્માત્પલાયનપરોભવત્
ત્યાંથી જવાનું ઇચ્છી, તે ભાગી જવાની તત્પરતા ધરાવતો થયો.
કશ્યપ ઉવાચ- સ ગર્ભે વ્યાકુલો જાતઃ ખિદ્યમાનો દિને દિને । દુઃખાક્રાંતો હિ ધર્માત્મા સર્વપીડાભિપીડિતઃ
કશ્યપે કહ્યું: ગર્ભમાં તે વ્યાકુળ થયો, રોજે રોજ વધુ દુઃખી થતો ગયો; બધાં દુઃખોથી પીડાઈને એ ધર્માત્મા અત્યંત પીડાયો.
અધોમુખસ્તુ ગર્ભસ્થો મોહજાલેન બંધિતઃ । આધિવ્યાધિસમાક્રાંતો હાહાભૂતો વિચેતનઃ
ગર્ભમાં નીચે મોઢું કરીને, મોહના જાળમાં બંધાઈ, દુઃખ અને રોગોથી પીડાઈ, હેરાન અને અચેતન થયો.
દુઃખેન મહતાવિષ્ટો જ્ઞાનમાહ પ્રપીડિતઃ । આત્મોવાચ- તવ વાક્યં મહાપ્રાજ્ઞ ન કૃતં તુ મયા તદા
મોટા દુઃખમાં ફસાઈને, પીડાઈને જ્ઞાનની વાત કરી; આત્માએ કહ્યું—"હે મહાજ્ઞાની, તારા શબ્દો મેં ત્યારે માન્યા નહોતા."
ધ્યાનેન વાર્યમાણોપિ પતિતો મોહસંકટે । તસ્માદ્રક્ષ મહાપ્રાજ્ઞ ગર્ભવાસાત્સુદારુણાત્
"ધ્યાનથી રોકાયો હોવા છતાં, હું મોહના સંકટમાં પડી ગયો; તેથી, હે મહાજ્ઞાની, મને આ ભયાનક ગર્ભવાસથી બચાવ."
જ્ઞાનમુવાચ- મયા ત્વં વારિતો હ્યાત્મન્કૃતં વાક્યં ન ચૈવ મે । પંચાત્મકૈર્મહાક્રૂરૈઃ પાતિતો ગર્ભસંકટે
જ્ઞાનએ કહ્યું: "હું તને રોક્યો હતો, હે આત્મા, પણ તું મારા શબ્દો માન્યા નહોતા; પાંચ તત્વવાળાઓએ તને ગર્ભના સંકટમાં પાડી દીધો."
ઇદાનીં ગચ્છ ત્વં ધ્યાનં તસ્માત્સંપ્રાપ્સ્યસે સુખમ્ । ગર્ભવાસાદ્ભવિષ્યસ્તે મોક્ષ એવ ન સંશયઃ
"હવે તું ધ્યાનમાં જા; તેના દ્વારા તને સુખ મળશે. ગર્ભવાસમાંથી તને મુક્તિ ચોક્કસ મળશે—આમાં કોઈ શંકા નથી."
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા જ્ઞાત્વા જ્ઞાનસ્ય તત્ત્વતામ્ । ધ્યાનમાહૂય પ્રોવાચ શ્રૂયતાં વચનં મમ
તેના શબ્દો સાંભળી અને જ્ઞાનનું સાચું સ્વરૂપ જાણી, તેણે ધ્યાનને બોલાવી કહ્યું: "મારા શબ્દો સાંભળો."
ત્વામહં શરણં પ્રાપ્તો ધ્યાન માં રક્ષ નિત્યશઃ । એવમસ્તુ મહાપ્રાજ્ઞ ધ્યાનમાહ મહામતિમ્
"હું તારો આશ્રય લીધો છે, હે ધ્યાન, મને હંમેશા રક્ષે." "એવું જ થાઓ," એમ મહાજ્ઞાને, ધ્યાને મહામતિને કહ્યું.
એતદ્વાક્યં તતઃ શ્રુત્વા આત્મા વૈ ધ્યાનમાગતઃ । ધ્યાનેન હિ સમં ગર્ભે સંસ્થિતો મોહવર્જિતઃ
આ શબ્દો સાંભળી, આત્મા ધ્યાનમાં પ્રવેશ્યો; ધ્યાન સાથે મળીને, તે ગર્ભમાં મોહથી મુક્ત રહી ગયો.
યદા ધ્યાનં ગતો હ્યાત્મા વિસ્મૃતં ગર્ભજં ભયમ્ । સ દ્વાભ્યાં સહિતસ્તત્ર આત્મા મોહ વિના કૃતઃ
જ્યારે આત્મા ધ્યાનમાં ગયો, ત્યારે ગર્ભથી થયેલું ભય ભૂલી ગયો; ત્યાં, એ બંને સાથે, આત્મા મોહથી મુક્ત થયો.
ચિંતયન્નેવ વૈ નિત્યમાત્મકં સુખમેવ હિ । ઇતો નિષ્ક્રાંતમાત્રસ્તુ ત્યજે પંચાત્મકં વપુઃ
સદાય પોતાનું સુખ જ વિચારતો, જ્યારે એ અહીંથી જાય છે, ત્યારે પાંચ તત્વોથી બનેલું શરીર ત્યજી દે છે.
એવં ચિંતયતે નિત્યં ગર્ભવાસગતઃ પ્રભુઃ । સૂતિકાલે તુ સંપ્રાપ્તે પ્રાજાપત્યે વરાનને
એવી રીતે, ગર્ભમાં રહેલો પ્રભુ સતત આવું જ વિચારે છે; પણ, હે સુંદરિ, જ્યારે જન્મનો સમય આવે છે, ત્યારે પ્રજાપતિની ઈચ્છાથી—
વાયુના ચલિતો ગર્ભઃ પ્રાણેનાપિ બલીયસા । યોનિર્વિકાસમાયાતિ ચતુર્વિંશાંગુલં તદા
પવન અને શક્તિશાળી પ્રાણથી ગર્ભ હલનચલન કરે છે; ત્યારબાદ તે ચોવીસ અંગુલ જેટલી લંબાઈ લઈને યોનિદ્વાર સુધી આવે છે.
પંચવિંશાંગુલો ગર્ભસ્તેન પીડા વિજાયતે । એવં સંપીડ્યમાનસ્તુ મૂર્ચ્છયા મૂર્ચ્છિતઃ પ્રિયે
પંચવીસ અંગુલનો થતા જ ગર્ભમાં પીડા થાય છે; આવી રીતે દબાઈને, એ દુખથી બેહોશ થઈ જાય છે, પ્રિયે.
પતિતો ભૂમિભાગે તુ જ્ઞાનધ્યાનસમન્વિતઃ । પ્રાજાપત્યેન દિવ્યેન વાયુના સ પૃથક્કૃતઃ
જમિન પર પડ્યા પછી, જ્ઞાન અને ધ્યાનથી યુક્ત હોય છે, પણ પ્રજાપતિના દિવ્ય પવનથી તે અલગ પડી જાય છે.
ભૂમિસંસ્પર્શમાત્રેણ જ્ઞાનધ્યાને તુ વિસ્મૃતે । સંસારબંધસંદિગ્ધ આત્મા પ્રિયતયા સ્થિતઃ
માત્ર ધરતીનો સ્પર્શ થતાં જ જ્ઞાન અને ધ્યાન ભૂલાઈ જાય છે; આત્મા સંસારના બંધનમાં ફસાઈને પ્રેમથી જોડી રહે છે.
ગુણદોષસમાક્રાંતો મહામોહસમન્વિતઃ । ખાદ્યં પાનાદિકં સર્વમિચ્છત્યેવ દિનેદિને
ગુણ અને દોષથી ઘેરાઈને, મહાન મોહમાં ફસાઈ જાય છે; રોજ રોજ ખાવા-પીવા અને અન્ય વસ્તુઓની ઈચ્છા કરે છે.
એવં સંપુષ્યમાણસ્તુ આત્મા પંચાત્મકૈઃ સહ । વ્યાપિતો હીંદ્રિયૈઃ સર્વૈર્વિષયૈઃ પાપકારિભિઃ
આવી રીતે પોષાઈને, આત્મા પાંચ તત્વો સાથે, બધા ઇન્દ્રિયોથી વ્યાપ્ત થાય છે, જે પાપી વિષયોમાં રત રહે છે.