તત્ર નેત્રાવમાત્યૌ મે દ્રવ્યલબ્ધિપ્રસાધકૌ । એવં મયાત્મવ્યાપારસ્તવાગ્રે કથિતઃ પરઃ
અહીં મારા બે મંત્રી, આંખો, દ્રવ્ય મેળવવામાં સહાય કરે છે; આમ, મેં મારા કાર્યનું વર્ણન તમારી સામે કર્યું છે.
જલમુવાચઃ- સુતોષયામ્યહં નિત્યમમૃતેન કલેવરમ્ । એવં મે તત્ર વ્યાપારઃ કાયપત્તનકે પ્રિયે
જલે કહ્યું: 'હું હંમેશા અમૃતથી શરીરને તૃપ્ત કરું છું; આ રીતે, શરીરરૂપ નગરીમાં મારું કાર્ય પ્રિય છે.'
અમાત્યં રસનાં વિદ્ધિ રસાસ્વાદકરીં પરામ્ । નાસિકોવાચ- સુગંધેન પરાં પુષ્ટિં કાયસ્યાપિ કરોમ્યહમ્
મારી મંત્રી જીભ છે, જે રસ ચાખવામાં શ્રેષ્ઠ છે; નાકે કહ્યું: 'સુગંધથી હું શરીરને ખૂબ પોષણ આપું છું.'
દુર્ગંધં તુ પરિત્યજ્ય કાયે ગંધં પ્રદર્શયે । બુદ્ધિયુક્તા મહાભાગ તસ્યાભાવેન ભાવિતા
દુર્ગંધને દૂર કરીને, હું શરીરમાં સુગંધ પ્રગટ કરું છું; હે મહાભાગ્યશાળી, બુદ્ધિથી જ તેનો અનુભવ થાય છે અને તેના વિના તે નથી.
સ્વામિકાર્યાય કાયેસ્મિન્નહં તિષ્ઠામિ નિશ્ચલા । ગંધં મમ ગુણં વિદ્ધિ દ્વિવિધં યત્પ્રવર્તિતમ્
માલિકના કાર્ય માટે, હું આ શરીરમાં અડગ રહી છું; જાણો કે મારું ગુણ સુગંધ છે, જે બે પ્રકારની દેખાય છે.
શ્રવણાવૂચતુઃ- કાર્યાકાર્યાદિકં શબ્દં લોકૈરુક્તં શુભાશુભમ્ । શૃણુયાવઃ સ્વકાયસ્થૌ સત્યાસત્યે પ્રિયાપ્રિયે
બે કાનોએ કહ્યું: 'અમે આપણા શરીરમાં રહીને લોકો દ્વારા બોલાયેલા બધા અવાજો — કરવાનું કે ન કરવાનું, સત્ય-અસત્ય, પ્રિય કે અપ્રિય — બધું સાંભળીએ છીએ.'
શબ્દો હિ મે ગુણઃ પ્રોક્તો મમ વ્યાપારમેવ હિ । યોજયામિ ન સંદેહો યદા બુદ્ધિઃ પ્રપૂરયેત્
શબ્દ એ મારો ગુણ છે અને એ જ મારું કાર્ય પણ છે; જ્યારે બુદ્ધિ આદેશ આપે છે, ત્યારે હું અવશ્ય તેને જોડું છું, એમાં ક્યારેય સંશય નથી.
ત્વગુવાચ- પંચરૂપાત્મકો વાયુઃ શરીરેસ્મિન્વ્યવસ્થિતઃ
ચામડી બોલી: પાંજરૂપી વાયુ આ શરીરમાં સ્થિર છે.
સબાહ્યાભ્યંતરે ચેષ્ટાં તેષાં જાનામિ તત્ત્વતઃ । શીતોષ્ણમાતપં વર્ષં વાયોઃ સ્ફુરણમેવ ચ
હું તેમની બાહ્ય અને આંતરિક ક્રિયાઓ સાચી રીતે જાણું છું: ઠંડક, ગરમી, ધુપ, વરસાદ અને વાયુની હલચલ.
સર્વં જાનામિ સંસ્પર્શં સંગશ્લેષાદિકં નૃણામ્ । સ્પર્શ એવ ગુણો મહ્યમેતત્સત્યં વદામ્યહમ્
હું બધા સ્પર્શ, જોડાણ અને અન્ય લાગણીઓ જાણું છું; સ્પર્શ જ મારો ગુણ છે—આ હું સાચું કહું છું.
એવં હિ તે સમાખ્યાતો મયા વ્યાપાર એવ હિ । નેત્રે ઊચતુઃ-। સંસારે યાનિ રૂપાણિ ભવ્યાભવ્યાનિ સત્તમ
આ રીતે મેં તને મારું કાર્ય સમજાવ્યું છે. આંખો બોલી: હે શ્રેષ્ઠ, સંસારના બધા રૂપો, શુભ અને અશુભ—
યદા પ્રેરયતે બુદ્ધિસ્તદા પશ્યાવ નાન્યથા । વસાવઃ કાયમધ્યે વૈ રૂપં ગુણમિહાવયોઃ
જ્યારે બુદ્ધિ પ્રેરણા આપે છે ત્યારે જ અમે જોઈ શકીએ છીએ; બીજું શક્ય નથી. શરીરમાં, રૂપ અમારો ગુણ છે.
એવં વ્યાપારસંબંધઃ કાયમધ્યે મહામતે । જિહ્વોવાચ-। બુદ્ધિયુક્તા અહં તાત રસભેદાન્વિચારયે
આ રીતે અમારો કાર્યનો સંબંધ શરીરમાં છે, હે મહામતિ. જીભ બોલી: બુદ્ધિ સાથે, હું વિવિધ સ્વાદોને ઓળખું છું.
ક્ષારમમ્લાદિકં સર્વં નીરસં સ્વાદુ ચિંતયે । વ્યાપારેણ અનેનાપિ નિત્યયુક્તા વસામ્યહમ્
મીઠું, ખાટું અને બીજા બધા સ્વાદ, ફિક્કું કે મીઠું—હું બધાને વિચારું છું. આ કાર્યથી હું હંમેશા હાજર રહું છું.
ઇન્દ્રિયાણાં હિ સર્વેષાં બુદ્ધિરેષા પ્રણાયકઃ । એવં પંચ સમાયાતાનીંદ્રિયાણિ પ્રિયે શૃણુ
બધા ઇન્દ્રિયો માટે બુદ્ધિ મુખ્ય છે. આ રીતે પાંચેય ઇન્દ્રિયો ભેગા થયા છે—હે પ્રિય, સાંભળ.
સ્વીયાનિ યાનિ કર્માણિ કથયંતિ પુનઃ પુનઃ । અથ બુદ્ધિઃ સમાયાતા તમુવાચ મહામતિમ્
તેઓ વારંવાર પોતાના કર્મો કહે છે. પછી બુદ્ધિ આવી અને મહામતિને કહ્યું.
મદ્વિહીનો યદા કાયસ્તદા નશ્યતિ નાન્યથા । તસ્માત્ત્વં માં સમાસ્થાય વર્ત્તયસ્વ મહામતે
જ્યારે શરીર મને વિના રહે છે, ત્યારે તે નાશ પામે છે—બીજું ક્યારેય નથી થતું. તેથી, હે મહામતિ, મને આધાર બનાવીને જીવન જીવીશ.
અથ કર્મ સમાયાતમાત્માનમિદમબ્રવીત્ । અહં કર્મ મહાપ્રાજ્ઞ તવ પાર્શ્વં સમાગતમ્
પછી કર્મ આવ્યું અને આત્માને કહ્યું: હું કર્મ છું, હે મહાપ્રજ્ઞ, તારા પાસેથી આવ્યો છું.
ત્વાં પ્રેષયામ્યહં તેન પથા યેનેહ ગચ્છસિ । એવમાકર્ણ્ય તત્સર્વમાત્મા પ્રોવાચ તાન્પ્રતિ
હું તને એ માર્ગે મોકલું છું, જેના દ્વારા તું અહીં જાય છે. આ બધું સાંભળી, આત્માએ તેમને કહ્યું.
યૂયં પંચાત્મકૈર્યુક્તાઃ સર્વસાધારણાઃ કિલ । કસ્માન્મૈત્રં સમિચ્છંતિ તત્ર પંચાત્મકં પ્રતિ
તમે બધા પાંચ પ્રકારના સ્વરૂપ ધરાવો છો અને સૌમાં સામાન્ય છો. તો પછી તમે પાંચ પ્રકારવાળા સાથે મિત્રતા કેમ ઇચ્છો છો?
બ્રુવંતુ કારણં સર્વે મમાગ્રે સર્વમેવ તત્ । પંચાત્મકા ઊચુઃ-। અસ્મત્સંગપ્રસંગેન પિંડમેવ પ્રજાયતે
તમામે મારા સામે એનું કારણ કહો. પાંચ પ્રકારવાળાઓ બોલ્યા: અમારી જોડાણ અને સંગથી જ શરીર ઉત્પન્ન થાય છે.
તસ્મિન્પિંડે મહાબુદ્ધે ભવાન્વસતિ સુવ્રતઃ । તિષ્ઠામો હિ વયં સર્વે પ્રસાદાત્તવ તત્ર હિ
હે મહાબુદ્ધિ અને સુવ્રત, એ શરીરમાં તમે વસો છો. અમને ત્યાં તમારો પ્રસાદથી જ રહેવું મળે છે.
એતસ્માત્કારણાન્મૈત્રમિચ્છામસ્તવ નિત્યશઃ । આત્મોવાચ- એવમસ્તુ મહાભાગા ભવતાં પ્રિયમેવ ચ
આ કારણથી અમે હંમેશા તમારી મિત્રતા ઇચ્છીએ છીએ. આત્માએ કહ્યું: તેમ જ થાઓ, હે મહાભાગ્યશાળી, અને તમને જે પ્રિય છે તે પ્રાપ્ત થાય.
કરિષ્યે નાત્ર સંદેહો મૈત્રં હિ પ્રીતિકારણાત્ । વાર્યમાણો મહાભાગો જ્ઞાનેનાપિ મહાત્મના
હું એમ જ કરીશ, એમાં શંકા નથી; મિત્રતા તો પ્રેમ માટે જ હોય છે. જ્ઞાનથી પણ અટકાવ્યા છતાં, મહાભાગ્યશાળી—
ધ્યાનેન ચ મહાત્માસૌ તેષાં સંગતિમાગતઃ । સ તૈઃ પ્રમોહિતસ્તત્ર રાગદ્વેષાદિભિસ્તદા
ધ્યાન દ્વારા એ મહાન આત્મા તેમના સંગમાં આવ્યો; ત્યાં તે રાગ, દ્વેષ અને આવા અન્ય ભાવોથી તેમના દ્વારા મોહિત થયો.
પંચતત્ત્વસમાયુક્તઃ કાયિત્વં ગતવાન્પ્રભુઃ । યદા ગર્ભં સમાયાતો વિષ્ઠામૂત્રસમાકુલે
પાંચ તત્વોથી બનેલો શરીર ધારણ કરીને ભગવાને શરીર મેળવ્યું; જ્યારે તે ગર્ભમાં પ્રવેશ્યો, ત્યારે ત્યાં વિષ્ઠા અને મૂત્રથી ભરેલું હતું.
દુર્ગંધે પિચ્છિલાવર્તે પતિતસ્તૈઃ સ સંયુતઃ । અંગેન વ્યાકુલીભૂતઃ પંચાત્મકાનુવાચ સઃ
દુર્ગંધ અને ચીકણાઈથી ભરેલા એ વલયમાં તે તેમના સાથે પડી ગયો; શરીરે વ્યાકુળ થઈને, તેણે પાંચ તત્વવાળાઓને કહ્યું.
ભોભોઃ પંચાત્મકાઃ સર્વે શૃણુધ્વં વચનં મમ । ભવતાં સંપ્રસંગેન મહાદુઃખેન મોહિતઃ
"હે પાંચ તત્વવાળાઓ, તમે બધા મારા શબ્દો સાંભળો! તમારો સંગ મળવાથી હું ભારે દુઃખથી મોહિત થયો છું."
તત્રાસ્મિન્પિચ્છિલે ઘોરે પતિતો હિ મહાભયે । પંચાત્મકા ઊચુઃ- તાવત્સંસ્થીયતાં રાજન્યાવદ્ગર્ભઃ પ્રપૂરયેત્
"આ ચીકણાઈભરેલા ભયાનક સ્થાને હું ભારે ભયમાં પડી ગયો છું." પાંચ તત્વવાળાઓએ કહ્યું: "હે રાજા, અહીં જ રહો, જ્યાં સુધી ગર્ભ પૂરું ન થાય."
પશ્ચાન્નિર્ગમનં તે વૈ ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ । અસ્માકં હિ ભવાન્સ્વામી કાયદેશે વ્યવસ્થિતઃ
"પછી તું ચોક્કસ બહાર નીકળીશ—આમાં કોઈ શંકા નથી; કેમ કે તું અમારો સ્વામી છે, શરીરમાં સ્થિત છે."