તતસ્તે પંચકાઃ સર્વે આત્માનં પ્રતિજગ્મિરે । મૈત્રીમેવ પ્રતીચ્છામો ભવતો નિત્યમેવ હિ
પછી એ પાંચેયે મળીને પોતપોતાની પાસે પાછા ફર્યા અને કહ્યું, 'અમે તો હંમેશા તમારી મિત્રતા જ ઈચ્છીએ છીએ.'
યસ્માચ્છુદ્ધોસિ લોકેશ તસ્માત્ત્વાં સમુપાગતાઃ । સ્વયમેવ વિચાર્યૈવ ઉત્તરં નઃ પ્રદીયતામ્
હે જગતના સ્વામી, તમે શુદ્ધ છો, એથી અમે તમારી પાસે આવ્યા છીએ; કૃપા કરીને સ્વયં વિચારીને અમને તમારો જવાબ આપો.
આત્મોવાચ- યૂયં પંચૈવ સંપ્રાપ્તા મમ મૈત્રં સમિચ્છથ । સ્વીયં ગુણં પ્રભાવં ચ કથયંતુ મમાગ્રતઃ
આત્માએ કહ્યું: 'તમે પાંચેય મારા મિત્ર બનવા આવ્યા છો; હવે તમારામાંથી દરેક પોતાનો ગુણ અને શક્તિ મારા આગળ કહો.'
ભૂમિરુવાચ- સર્વકાર્યસ્ય સંસ્થાનં ચર્મમાંસસમન્વિતમ્ । અસ્થિમૂલદૃઢત્વં મે નખલોમસમન્વિતમ્
પૃથ્વીએ કહ્યું: 'બધી વસ્તુઓનું બંધારણ મારું છે, જેમાં ચામડી અને માંસ જોડાયેલા છે; મારી મજબૂતી હાડકાંમાં છે અને હું નખ અને વાળથી પણ જોડાયેલી છું.'
પ્રભાવો હિ મહાપ્રાજ્ઞ કાયમધ્યે મમૈવ હિ । નાસિકાગમનો ગંધસ્સ મે ભૃત્યો મહામનાઃ
હે મહાન વિદ્વાન, મારી શક્તિ શરીરમાં જ છે; નાકમાં પ્રવેશતો સુગંધનો ભાવ, એ મારો વફાદાર અને બુદ્ધિશાળી સેવક છે.'
આકાશ ઉવાચ- અહમાકાશકઃ પ્રાપ્તો મમ કાયે પ્રભાવકમ્ । શ્રૂયતામભિધાસ્યામિ પરબ્રહ્મસ્વરૂપિણમ્
આકાશે કહ્યું: 'હું આકાશ છું, અહીં આવ્યો છું અને મારી શક્તિ શરીરમાં છે; હવે સાંભળો, હું પરબ્રહ્મ સ્વરૂપનું વર્ણન કરું છું.'
બાહ્યાંતરાવકાશશ્ચ શૂન્યસ્થાને વસામ્યહમ્ । તત્રામાત્યૌ તુ કર્ણૌ મે શ્રવણાર્થં પ્રતિષ્ઠિતૌ
હું અંદર અને બહારના ખાલી જગ્યામાં વસું છું; ત્યાં મારા બે મંત્રી, કાન, સાંભળવા માટે સ્થિર છે.'
વાયુરુવાચ- પંચરૂપેણ તિષ્ઠામિ કરોમ્યેવં શુભાશુભમ્ । ચર્મકાયેસ્થિતોમાત્યઃ સ્પર્શં સંશ્રયતે ગુણમ્
વાયુએ કહ્યું: 'હું પાંચ રૂપે રહું છું અને શુભ-અશુભ બંને કામ કરું છું; ચામડીમાં વસતો મંત્રી બનીને હું સ્પર્શના ગુણ ધરાવું છું.'
તેજ ઉવાચ- કાયે સંસ્થઃ સદા નિત્યં પાકયોગં કરોમ્યહમ્ । સબાહ્યાભ્યંતરં સર્વં દ્રવ્યાદ્રવ્યં પ્રદર્શયે
તેજસે કહ્યું: 'હંમેશા શરીરમાં રહીને હું રસોઈ અને પરિવર્તનની ક્રિયા કરું છું; બહાર અને અંદર, દ્રવ્ય અને અધ્રવ્ય બધું હું દેખાડું છું.'
શુક્રં મજ્જા તથા લાલા એવં ત્વક્સંધિસંસ્થિતમ્ । રુધિરં પ્રેષયામ્યેવ કાયમધ્યે સ્થિતોસ્મ્યહમ્
વીર્ય, મજ્જા, લાળ, ચામડી અને સાંધામાં રહેલા તત્વો તથા રક્ત — આ બધું હું વહન કરું છું, જ્યારે હું શરીરમાં જ રહું છું.'
તત્ર નેત્રાવમાત્યૌ મે દ્રવ્યલબ્ધિપ્રસાધકૌ । એવં મયાત્મવ્યાપારસ્તવાગ્રે કથિતઃ પરઃ
અહીં મારા બે મંત્રી, આંખો, દ્રવ્ય મેળવવામાં સહાય કરે છે; આમ, મેં મારા કાર્યનું વર્ણન તમારી સામે કર્યું છે.
જલમુવાચઃ- સુતોષયામ્યહં નિત્યમમૃતેન કલેવરમ્ । એવં મે તત્ર વ્યાપારઃ કાયપત્તનકે પ્રિયે
જલે કહ્યું: 'હું હંમેશા અમૃતથી શરીરને તૃપ્ત કરું છું; આ રીતે, શરીરરૂપ નગરીમાં મારું કાર્ય પ્રિય છે.'
અમાત્યં રસનાં વિદ્ધિ રસાસ્વાદકરીં પરામ્ । નાસિકોવાચ- સુગંધેન પરાં પુષ્ટિં કાયસ્યાપિ કરોમ્યહમ્
મારી મંત્રી જીભ છે, જે રસ ચાખવામાં શ્રેષ્ઠ છે; નાકે કહ્યું: 'સુગંધથી હું શરીરને ખૂબ પોષણ આપું છું.'
દુર્ગંધં તુ પરિત્યજ્ય કાયે ગંધં પ્રદર્શયે । બુદ્ધિયુક્તા મહાભાગ તસ્યાભાવેન ભાવિતા
દુર્ગંધને દૂર કરીને, હું શરીરમાં સુગંધ પ્રગટ કરું છું; હે મહાભાગ્યશાળી, બુદ્ધિથી જ તેનો અનુભવ થાય છે અને તેના વિના તે નથી.
સ્વામિકાર્યાય કાયેસ્મિન્નહં તિષ્ઠામિ નિશ્ચલા । ગંધં મમ ગુણં વિદ્ધિ દ્વિવિધં યત્પ્રવર્તિતમ્
માલિકના કાર્ય માટે, હું આ શરીરમાં અડગ રહી છું; જાણો કે મારું ગુણ સુગંધ છે, જે બે પ્રકારની દેખાય છે.
શ્રવણાવૂચતુઃ- કાર્યાકાર્યાદિકં શબ્દં લોકૈરુક્તં શુભાશુભમ્ । શૃણુયાવઃ સ્વકાયસ્થૌ સત્યાસત્યે પ્રિયાપ્રિયે
બે કાનોએ કહ્યું: 'અમે આપણા શરીરમાં રહીને લોકો દ્વારા બોલાયેલા બધા અવાજો — કરવાનું કે ન કરવાનું, સત્ય-અસત્ય, પ્રિય કે અપ્રિય — બધું સાંભળીએ છીએ.'
શબ્દો હિ મે ગુણઃ પ્રોક્તો મમ વ્યાપારમેવ હિ । યોજયામિ ન સંદેહો યદા બુદ્ધિઃ પ્રપૂરયેત્
શબ્દ એ મારો ગુણ છે અને એ જ મારું કાર્ય પણ છે; જ્યારે બુદ્ધિ આદેશ આપે છે, ત્યારે હું અવશ્ય તેને જોડું છું, એમાં ક્યારેય સંશય નથી.
ત્વગુવાચ- પંચરૂપાત્મકો વાયુઃ શરીરેસ્મિન્વ્યવસ્થિતઃ
ચામડી બોલી: પાંજરૂપી વાયુ આ શરીરમાં સ્થિર છે.
સબાહ્યાભ્યંતરે ચેષ્ટાં તેષાં જાનામિ તત્ત્વતઃ । શીતોષ્ણમાતપં વર્ષં વાયોઃ સ્ફુરણમેવ ચ
હું તેમની બાહ્ય અને આંતરિક ક્રિયાઓ સાચી રીતે જાણું છું: ઠંડક, ગરમી, ધુપ, વરસાદ અને વાયુની હલચલ.
સર્વં જાનામિ સંસ્પર્શં સંગશ્લેષાદિકં નૃણામ્ । સ્પર્શ એવ ગુણો મહ્યમેતત્સત્યં વદામ્યહમ્
હું બધા સ્પર્શ, જોડાણ અને અન્ય લાગણીઓ જાણું છું; સ્પર્શ જ મારો ગુણ છે—આ હું સાચું કહું છું.
એવં હિ તે સમાખ્યાતો મયા વ્યાપાર એવ હિ । નેત્રે ઊચતુઃ-। સંસારે યાનિ રૂપાણિ ભવ્યાભવ્યાનિ સત્તમ
આ રીતે મેં તને મારું કાર્ય સમજાવ્યું છે. આંખો બોલી: હે શ્રેષ્ઠ, સંસારના બધા રૂપો, શુભ અને અશુભ—
યદા પ્રેરયતે બુદ્ધિસ્તદા પશ્યાવ નાન્યથા । વસાવઃ કાયમધ્યે વૈ રૂપં ગુણમિહાવયોઃ
જ્યારે બુદ્ધિ પ્રેરણા આપે છે ત્યારે જ અમે જોઈ શકીએ છીએ; બીજું શક્ય નથી. શરીરમાં, રૂપ અમારો ગુણ છે.
એવં વ્યાપારસંબંધઃ કાયમધ્યે મહામતે । જિહ્વોવાચ-। બુદ્ધિયુક્તા અહં તાત રસભેદાન્વિચારયે
આ રીતે અમારો કાર્યનો સંબંધ શરીરમાં છે, હે મહામતિ. જીભ બોલી: બુદ્ધિ સાથે, હું વિવિધ સ્વાદોને ઓળખું છું.
ક્ષારમમ્લાદિકં સર્વં નીરસં સ્વાદુ ચિંતયે । વ્યાપારેણ અનેનાપિ નિત્યયુક્તા વસામ્યહમ્
મીઠું, ખાટું અને બીજા બધા સ્વાદ, ફિક્કું કે મીઠું—હું બધાને વિચારું છું. આ કાર્યથી હું હંમેશા હાજર રહું છું.
ઇન્દ્રિયાણાં હિ સર્વેષાં બુદ્ધિરેષા પ્રણાયકઃ । એવં પંચ સમાયાતાનીંદ્રિયાણિ પ્રિયે શૃણુ
બધા ઇન્દ્રિયો માટે બુદ્ધિ મુખ્ય છે. આ રીતે પાંચેય ઇન્દ્રિયો ભેગા થયા છે—હે પ્રિય, સાંભળ.
સ્વીયાનિ યાનિ કર્માણિ કથયંતિ પુનઃ પુનઃ । અથ બુદ્ધિઃ સમાયાતા તમુવાચ મહામતિમ્
તેઓ વારંવાર પોતાના કર્મો કહે છે. પછી બુદ્ધિ આવી અને મહામતિને કહ્યું.
મદ્વિહીનો યદા કાયસ્તદા નશ્યતિ નાન્યથા । તસ્માત્ત્વં માં સમાસ્થાય વર્ત્તયસ્વ મહામતે
જ્યારે શરીર મને વિના રહે છે, ત્યારે તે નાશ પામે છે—બીજું ક્યારેય નથી થતું. તેથી, હે મહામતિ, મને આધાર બનાવીને જીવન જીવીશ.
અથ કર્મ સમાયાતમાત્માનમિદમબ્રવીત્ । અહં કર્મ મહાપ્રાજ્ઞ તવ પાર્શ્વં સમાગતમ્
પછી કર્મ આવ્યું અને આત્માને કહ્યું: હું કર્મ છું, હે મહાપ્રજ્ઞ, તારા પાસેથી આવ્યો છું.
ત્વાં પ્રેષયામ્યહં તેન પથા યેનેહ ગચ્છસિ । એવમાકર્ણ્ય તત્સર્વમાત્મા પ્રોવાચ તાન્પ્રતિ
હું તને એ માર્ગે મોકલું છું, જેના દ્વારા તું અહીં જાય છે. આ બધું સાંભળી, આત્માએ તેમને કહ્યું.
યૂયં પંચાત્મકૈર્યુક્તાઃ સર્વસાધારણાઃ કિલ । કસ્માન્મૈત્રં સમિચ્છંતિ તત્ર પંચાત્મકં પ્રતિ
તમે બધા પાંચ પ્રકારના સ્વરૂપ ધરાવો છો અને સૌમાં સામાન્ય છો. તો પછી તમે પાંચ પ્રકારવાળા સાથે મિત્રતા કેમ ઇચ્છો છો?