ભવતો મૈત્રમિચ્છંતિ ઇત્યાભાષ્ય મહામતિમ્ । ગત્વા બુદ્ધે ત્વયા કાર્યં કર્તવ્યં ન ઇતો વ્રજ
તેમણે મહા બુદ્ધિશાળી સાથે મિત્રતા ઈચ્છી અને કહ્યું. તું બુદ્ધિ પાસે જઈ, તારો કાર્ય ત્યાં છે, બીજે ક્યાંય ન જા.
એવમસ્તુ મહાભાગા કરિષ્યે કાર્યમુત્તમમ્ । એવમાભાષિતં તેષાં ગત્વાઽહાત્માનમેવ તમ્
હું એમ કરું છું, હે મહાન, ઉત્તમ કાર્ય કરું છું. એમ તેઓએ કહ્યું, પછી એ આત્મા પાસે ગઈ.
અહં બુદ્ધિર્મહાભાગ ભવંતં સમુપાગતા । દૂતત્વે મહતાં પાર્શ્વાત્તેષાં ત્વં વચનં શૃણુ
હું બુદ્ધિ છું, હે મહાન, અને તારા પાસે આવી છું. મહાન લોકોના દૂત તરીકે, તું તેમના શબ્દો સાંભળ.
ભવન્મૈત્રીં સમિચ્છંતિ અક્ષયાં પંચ આત્મકાઃ । કુરુ મૈત્રીં મહાપ્રાજ્ઞ જહિ ધ્યાનં સુદૂરતઃ
પાંચ આત્માઓ તારી અવિનાશી મિત્રતા ઈચ્છે છે. હે મહા બુદ્ધિશાળી, તું મિત્રતા સ્થાપિત કર અને ધ્યાનને દૂર કરી દે.
ધ્યાનમુવાચ- ન કર્તવ્યં ત્વયા ચાત્મન્નૈતેષાં વૈ સમાગમમ્ । એષાં સંસર્ગમાત્રેણ મહદ્દુઃખં ભવિષ્યતિ
ધ્યાનએ કહ્યું: હે આત્મા, તું તેમને જોડાવું નહીં. માત્ર તેમના સંપર્કથી જ મોટું દુઃખ આવશે.
મયા જ્ઞાનેન હીનસ્ત્વં કથં કર્મ કરિષ્યતિ । એવમેવ ન કર્તવ્યં તેષાં ચૈવ સમાગમમ્
મારા દ્વારા જ્ઞાન વિના, તું કેવી રીતે કાર્ય કરશે? એ રીતે, તું કદી પણ તેમને જોડાવું નહીં.
ગર્ભવાસં નયિષ્યંતિ ભવંતં નાન્યથા વિભો । જ્ઞાનેનૈવ મયા હીનો અજ્ઞાનં યાસ્યસિ ધ્રુવમ્
તેઓ તને ગર્ભમાં લઈ જશે, હે પ્રભુ, બીજું કોઈ રીતે નહીં. મારા દ્વારા જ્ઞાન વિના, તું નિશ્ચિતપણે અજ્ઞાનમાં પડી જશે.
એવમુક્ત્વા તમાત્માનં વિરરામ મહામતિમ્ । તતસ્તામાગતાં બુદ્ધિમાત્મા પ્રોવાચ નિશ્ચિતઃ
એ રીતે કહીને, મહા બુદ્ધિશાળી આત્મા મૌન થયો. પછી આત્માએ, નિશ્ચયપૂર્વક, આવેલી બુદ્ધિ સાથે વાત કરી.
જ્ઞાનધ્યાનૌ મહાત્માનૌ મંત્રિણૌ મમ શોભનૌ । તત્ર યાનં ન મે યુક્તં તદ્બુદ્ધે કિં કરોમ્યહમ્
જ્ઞાન અને ધ્યાન, મારા બે મહાન અને શ્રેષ્ઠ મંત્રી છે; એમની સલાહ વિના ત્યાં જવું યોગ્ય નથી — હે વિદ્વાન, હવે હું શું કરું?
એવં શ્રુત્વા તતો બુદ્ધિસ્તેષાં પાર્શ્વે યશસ્વિની । સમાચષ્ટ સમગ્રં તત્કથનં જ્ઞાનધ્યાનયોઃ
આ સાંભળીને, તેજસ્વી બુદ્ધિ એમની પાસે ગઈ અને જ્ઞાન તથા ધ્યાનના બધા વચનો એમને સંભળાવ્યા.
તતસ્તે પંચકાઃ સર્વે આત્માનં પ્રતિજગ્મિરે । મૈત્રીમેવ પ્રતીચ્છામો ભવતો નિત્યમેવ હિ
પછી એ પાંચેયે મળીને પોતપોતાની પાસે પાછા ફર્યા અને કહ્યું, 'અમે તો હંમેશા તમારી મિત્રતા જ ઈચ્છીએ છીએ.'
યસ્માચ્છુદ્ધોસિ લોકેશ તસ્માત્ત્વાં સમુપાગતાઃ । સ્વયમેવ વિચાર્યૈવ ઉત્તરં નઃ પ્રદીયતામ્
હે જગતના સ્વામી, તમે શુદ્ધ છો, એથી અમે તમારી પાસે આવ્યા છીએ; કૃપા કરીને સ્વયં વિચારીને અમને તમારો જવાબ આપો.
આત્મોવાચ- યૂયં પંચૈવ સંપ્રાપ્તા મમ મૈત્રં સમિચ્છથ । સ્વીયં ગુણં પ્રભાવં ચ કથયંતુ મમાગ્રતઃ
આત્માએ કહ્યું: 'તમે પાંચેય મારા મિત્ર બનવા આવ્યા છો; હવે તમારામાંથી દરેક પોતાનો ગુણ અને શક્તિ મારા આગળ કહો.'
ભૂમિરુવાચ- સર્વકાર્યસ્ય સંસ્થાનં ચર્મમાંસસમન્વિતમ્ । અસ્થિમૂલદૃઢત્વં મે નખલોમસમન્વિતમ્
પૃથ્વીએ કહ્યું: 'બધી વસ્તુઓનું બંધારણ મારું છે, જેમાં ચામડી અને માંસ જોડાયેલા છે; મારી મજબૂતી હાડકાંમાં છે અને હું નખ અને વાળથી પણ જોડાયેલી છું.'
પ્રભાવો હિ મહાપ્રાજ્ઞ કાયમધ્યે મમૈવ હિ । નાસિકાગમનો ગંધસ્સ મે ભૃત્યો મહામનાઃ
હે મહાન વિદ્વાન, મારી શક્તિ શરીરમાં જ છે; નાકમાં પ્રવેશતો સુગંધનો ભાવ, એ મારો વફાદાર અને બુદ્ધિશાળી સેવક છે.'
આકાશ ઉવાચ- અહમાકાશકઃ પ્રાપ્તો મમ કાયે પ્રભાવકમ્ । શ્રૂયતામભિધાસ્યામિ પરબ્રહ્મસ્વરૂપિણમ્
આકાશે કહ્યું: 'હું આકાશ છું, અહીં આવ્યો છું અને મારી શક્તિ શરીરમાં છે; હવે સાંભળો, હું પરબ્રહ્મ સ્વરૂપનું વર્ણન કરું છું.'
બાહ્યાંતરાવકાશશ્ચ શૂન્યસ્થાને વસામ્યહમ્ । તત્રામાત્યૌ તુ કર્ણૌ મે શ્રવણાર્થં પ્રતિષ્ઠિતૌ
હું અંદર અને બહારના ખાલી જગ્યામાં વસું છું; ત્યાં મારા બે મંત્રી, કાન, સાંભળવા માટે સ્થિર છે.'
વાયુરુવાચ- પંચરૂપેણ તિષ્ઠામિ કરોમ્યેવં શુભાશુભમ્ । ચર્મકાયેસ્થિતોમાત્યઃ સ્પર્શં સંશ્રયતે ગુણમ્
વાયુએ કહ્યું: 'હું પાંચ રૂપે રહું છું અને શુભ-અશુભ બંને કામ કરું છું; ચામડીમાં વસતો મંત્રી બનીને હું સ્પર્શના ગુણ ધરાવું છું.'
તેજ ઉવાચ- કાયે સંસ્થઃ સદા નિત્યં પાકયોગં કરોમ્યહમ્ । સબાહ્યાભ્યંતરં સર્વં દ્રવ્યાદ્રવ્યં પ્રદર્શયે
તેજસે કહ્યું: 'હંમેશા શરીરમાં રહીને હું રસોઈ અને પરિવર્તનની ક્રિયા કરું છું; બહાર અને અંદર, દ્રવ્ય અને અધ્રવ્ય બધું હું દેખાડું છું.'
શુક્રં મજ્જા તથા લાલા એવં ત્વક્સંધિસંસ્થિતમ્ । રુધિરં પ્રેષયામ્યેવ કાયમધ્યે સ્થિતોસ્મ્યહમ્
વીર્ય, મજ્જા, લાળ, ચામડી અને સાંધામાં રહેલા તત્વો તથા રક્ત — આ બધું હું વહન કરું છું, જ્યારે હું શરીરમાં જ રહું છું.'
તત્ર નેત્રાવમાત્યૌ મે દ્રવ્યલબ્ધિપ્રસાધકૌ । એવં મયાત્મવ્યાપારસ્તવાગ્રે કથિતઃ પરઃ
અહીં મારા બે મંત્રી, આંખો, દ્રવ્ય મેળવવામાં સહાય કરે છે; આમ, મેં મારા કાર્યનું વર્ણન તમારી સામે કર્યું છે.
જલમુવાચઃ- સુતોષયામ્યહં નિત્યમમૃતેન કલેવરમ્ । એવં મે તત્ર વ્યાપારઃ કાયપત્તનકે પ્રિયે
જલે કહ્યું: 'હું હંમેશા અમૃતથી શરીરને તૃપ્ત કરું છું; આ રીતે, શરીરરૂપ નગરીમાં મારું કાર્ય પ્રિય છે.'
અમાત્યં રસનાં વિદ્ધિ રસાસ્વાદકરીં પરામ્ । નાસિકોવાચ- સુગંધેન પરાં પુષ્ટિં કાયસ્યાપિ કરોમ્યહમ્
મારી મંત્રી જીભ છે, જે રસ ચાખવામાં શ્રેષ્ઠ છે; નાકે કહ્યું: 'સુગંધથી હું શરીરને ખૂબ પોષણ આપું છું.'
દુર્ગંધં તુ પરિત્યજ્ય કાયે ગંધં પ્રદર્શયે । બુદ્ધિયુક્તા મહાભાગ તસ્યાભાવેન ભાવિતા
દુર્ગંધને દૂર કરીને, હું શરીરમાં સુગંધ પ્રગટ કરું છું; હે મહાભાગ્યશાળી, બુદ્ધિથી જ તેનો અનુભવ થાય છે અને તેના વિના તે નથી.
સ્વામિકાર્યાય કાયેસ્મિન્નહં તિષ્ઠામિ નિશ્ચલા । ગંધં મમ ગુણં વિદ્ધિ દ્વિવિધં યત્પ્રવર્તિતમ્
માલિકના કાર્ય માટે, હું આ શરીરમાં અડગ રહી છું; જાણો કે મારું ગુણ સુગંધ છે, જે બે પ્રકારની દેખાય છે.
શ્રવણાવૂચતુઃ- કાર્યાકાર્યાદિકં શબ્દં લોકૈરુક્તં શુભાશુભમ્ । શૃણુયાવઃ સ્વકાયસ્થૌ સત્યાસત્યે પ્રિયાપ્રિયે
બે કાનોએ કહ્યું: 'અમે આપણા શરીરમાં રહીને લોકો દ્વારા બોલાયેલા બધા અવાજો — કરવાનું કે ન કરવાનું, સત્ય-અસત્ય, પ્રિય કે અપ્રિય — બધું સાંભળીએ છીએ.'
શબ્દો હિ મે ગુણઃ પ્રોક્તો મમ વ્યાપારમેવ હિ । યોજયામિ ન સંદેહો યદા બુદ્ધિઃ પ્રપૂરયેત્
શબ્દ એ મારો ગુણ છે અને એ જ મારું કાર્ય પણ છે; જ્યારે બુદ્ધિ આદેશ આપે છે, ત્યારે હું અવશ્ય તેને જોડું છું, એમાં ક્યારેય સંશય નથી.
ત્વગુવાચ- પંચરૂપાત્મકો વાયુઃ શરીરેસ્મિન્વ્યવસ્થિતઃ
ચામડી બોલી: પાંજરૂપી વાયુ આ શરીરમાં સ્થિર છે.
સબાહ્યાભ્યંતરે ચેષ્ટાં તેષાં જાનામિ તત્ત્વતઃ । શીતોષ્ણમાતપં વર્ષં વાયોઃ સ્ફુરણમેવ ચ
હું તેમની બાહ્ય અને આંતરિક ક્રિયાઓ સાચી રીતે જાણું છું: ઠંડક, ગરમી, ધુપ, વરસાદ અને વાયુની હલચલ.
સર્વં જાનામિ સંસ્પર્શં સંગશ્લેષાદિકં નૃણામ્ । સ્પર્શ એવ ગુણો મહ્યમેતત્સત્યં વદામ્યહમ્
હું બધા સ્પર્શ, જોડાણ અને અન્ય લાગણીઓ જાણું છું; સ્પર્શ જ મારો ગુણ છે—આ હું સાચું કહું છું.