નરેણ કર્મયુક્તેન પાપપુણ્યમયેન હિ । શોધનં ચ કુરુષ્વ ત્વમુભયો રોગયુક્તયોઃ
માણસે, જેનું જીવન પાપ અને પુણ્યથી ભરેલું છે, એમણે બંને રોગગ્રસ્તો માટે શુદ્ધિ કરવી જ જોઈએ.
શુશ્રૂષણં મહાભાગ યદિ પુણ્યમિહેચ્છસિ । એવમુક્તે શુભે વાક્યે સોમશર્મા મહાયશાઃ
હે મહાભાગ્યશાળી, જો તું પુણ્ય ઈચ્છે છે તો સેવા કર. આવી શુભ વાતો સાંભળીને પ્રસિદ્ધ સોમશર્માએ કહ્યું—
શુશ્રૂષાં વા કરિષ્યામિ યુવયોઃ પુણ્યયુક્તયોઃ । મયા પાપેન દુષ્ટેન કૃપણેન દ્વિજોત્તમ
હું બંને પુણ્યવંતોની સેવા કરીશ. હું તો પાપી, દુષ્ટ અને દયનિય છું, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ—
કિં કર્તવ્યમિહાદ્યૈવ યો ગુરું ન હિ પૂજયેત્ । એવમાભાષ્ય દુઃખાદ્વા તયોર્દુઃખેન દુઃખિતઃ
આજે અહીં શું કરવું જોઈએ એ માણસે, જે ગુરુની પૂજા કરતો નથી? આમ કહીને, બંનેના દુ:ખથી દુ:ખી થઈ ગયો.
શ્લેષ્મમૂત્રપુરીષં ચ ઉભયોઃ પર્યશોધયત્ । પાદપ્રક્ષાલનં ચક્રે અંગસંવાહનં તથા
એણે બંનેના કફ, મૂત્ર અને વિસર્જન સાફ કર્યા; એમના પગ ધોઈને શરીર પણ મસાજ કર્યું.
સ્નાનસ્થાનાદિકં સોપિ તયોર્ભક્ત્યાન્વિતઃ સ્વયમ્ । દ્વાવેતૌ હિ ગુરૂ વિપ્રઃ સોમશર્મા મહાયશાઃ
એણે પોતે ભક્તિપૂર્વક એમના સ્નાન અને અન્ય જરૂરી કામો કર્યા. પ્રસિદ્ધ બ્રાહ્મણ સોમશર્માએ બંનેને પોતાના ગુરુ માન્યા.
તીર્થં નયતિ ધર્માત્મા સ્કંધમારોપ્ય સત્તમઃ । દ્વાવેતૌ હિ સ્વહસ્તેન સ્નાપયિત્વા તુ મંગલૈઃ
ધર્મનિષ્ઠ એ પુરુષે બંને શ્રેષ્ઠોને પોતાના ખભે બેસાડી તીર્થમાં લઈ ગયો. પોતે પોતાના હાથથી શુભવિધિપૂર્વક એમને સ્નાન કરાવ્યું.
સુમંત્રૈર્વેદવિચ્ચૈવ સ્નાનસ્ય વિધિપૂર્વકમ્ । તર્પણં ચ પિતૄણાં તુ દેવતાનાં તુ પૂજનમ્
શ્રેષ્ઠ મંત્રો અને વૈદિક જ્ઞાનથી નિયમ મુજબ સ્નાન, પિતૃઓને તર્પણ અને દેવતાઓની પૂજા કરી.
દ્વાભ્યામપિ સ ધર્માત્મા સ કારયતિ નિત્યશઃ । સ્વયં હોમં દદાત્યગ્નૌ પચત્યન્નમનુત્તમમ્
એ ધર્મનિષ્ઠે રોજ એમને આ બધું કરાવ્યું; પોતે અગ્નિમાં હોળી અર્પણ કરી અને ઉત્તમ ભોજન બનાવ્યું.
સંજ્ઞાપયતિ સુપ્રીતૌ દ્વાવેતૌ ચ મહાગુરૂ । શય્યાસને ચ તૌ વિપ્રઃ પ્રસ્વાપયતિ નિત્યશઃ
એણે બંને મહાગુરુઓને ખુશ કરી આરામ કરાવ્યો; બ્રાહ્મણે રોજ એમને પથારી અને બેઠકે સુવડાવ્યા.
વસ્ત્રપુષ્પાદિકં સર્વં તાભ્યાં નિત્યં પ્રયચ્છતિ । તાંબૂલં બહુગંધાઢ્યમુભયોરર્પયેત્સ તુ
એણે બંનેને રોજ કપડા, ફૂલો અને બીજી બધી વસ્તુઓ આપી; બંનેને સુગંધિત તાંબૂલ પણ અર્પણ કર્યા.
સોમશર્મા મહાભાગસ્તાભ્યામપિ ચ પૂરયેત્ । મૂલં પયઃ સુભક્ષ્યાદ્યં નિત્યમેવ દદાત્યસૌ
મહાભાગ્યશાળી સોમશર્માએ એમની બધી જરૂરિયાતો પૂરી કરી, રોજ મૂળ, દુધ અને ઉત્તમ ભોજન આપ્યો.
તયોસ્તુ વાંછિતં નિત્યં સોમશર્મા મહાયશાઃ । અનેન ક્રમયોગેન નિત્યમેવ પ્રસાદયેત્
આ બંનેમાં, સોમશર્મા, જેનું નામ ખૂબ પ્રસિદ્ધ છે, હંમેશાં પોતાની ઈચ્છા પ્રાપ્ત કરે છે; આ રીતે અને ક્રમથી, તેને હંમેશાં તેમનો પ્રસન્નતા માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.
સોમશર્મા સુધર્માત્મા પિતરૌ પરિપૂજયેત્ । સોમશર્માણમાહૂય પિતા કુત્સતિ નિષ્ઠુરઃ
સોમશર્મા, જેનું મન સારા ધર્મમાં સ્થિર છે, પોતાના માતા-પિતાનું સન્માન કરવું જોઈએ; પણ જ્યારે સોમશર્માને બોલાવવામાં આવે છે, ત્યારે તેનો પિતા તેને કઠોર શબ્દોમાં ઠપકો આપે છે.
નિંદિતૈર્નિષ્ઠુરૈર્વાક્યૈસ્તાડયેન્મુનિસન્નિધૌ । કૃતકાર્યે કૃતે પુણ્યે નિત્યમેવ સુતે પુનઃ
નિંદા અને કઠોર શબ્દોથી, તે ઋષિઓની હાજરીમાં તેને અપમાન આપે છે; કામ પૂરું થયા પછી અને પુણ્ય મળ્યા પછી પણ, તે પુનઃ પુનઃ પોતાના પુત્રને આવી રીતે વર્તે છે.
ન કૃતં શોભનં મહ્યં ત્વયૈવ કુલપાંસન । એવં નાનાવિધૈર્વાક્યૈર્નિષ્ઠુરૈર્દુઃખદાયકૈઃ
"તું મારા માટે કશું સારું કર્યું નથી, તું તો કુટુંબનું કલંક છે!"—આ રીતે, વિવિધ પ્રકારના કઠોર અને દુઃખ આપનારા શબ્દોથી.
અતાડયદ્દંડઘાતૈઃ શિવશર્મા સદાતુરઃ । એવં કૃતેપિ ધર્માત્મા નૈવ કુપ્યતિ કર્હિચિત્
શિવશર્મા, જે હંમેશાં દુઃખી રહે છે, તેને દંડથી પણ મારવામાં આવે છે; છતાં, આવી સ્થિતિમાં પણ તે ધર્મનિષ્ઠ કદી ગુસ્સો કરતો નથી.
મનસા વચસા ચૈવ કર્મણા ત્રિવિધેન ચ । સંતુષ્ટઃ સર્વદા સોપિ પિતરં પરિપૂજયેત્
મનથી, વાણીથી અને કર્મથી—આ ત્રણેય રીતે—તે હંમેશાં સંતોષમાં રહે છે અને પોતાના પિતાનું સન્માન કરવાનું ચાલુ રાખે છે.
તદ્વત્સ સોમશર્મા વૈ માતરં ચ દિનેદિને । યજ્જ્ઞાત્વા શિવશર્મા ચ ચરિતં સ્વીયમીક્ષતે
એ જ રીતે, સોમશર્મા પણ રોજ પોતાની માતાનું સન્માન કરે છે; આ જાણીને, શિવશર્મા પોતાનું વર્તન વિચારતો રહે છે.
અમૃતં મત્કૃતે ચાપિ આનીતં વિષ્ણુશર્મણા । પુણ્યયુક્તઃ સ ધર્માત્મા પિતૃભક્તિપરઃ સદા
મારા માટે, અમૃત પણ વિષ્ણુશર્માએ લાવ્યું હતું; તે પુણ્યથી ભરેલો અને ધર્મનિષ્ઠ હતો, હંમેશાં પોતાના માતા-પિતાની સેવા કરતો.
એવં બહુતિથે કાલે શતસંખ્યે ગતે સતિ । શિવશર્મા પિતસ્યૈવ ભક્તિં દૃષ્ટ્વા વિચિંત્ય વૈ
આ રીતે, ઘણા લાંબા સમય પછી—સાંખ્યામાં શતાબ્દીઓ પસાર થયા પછી—શિવશર્માએ પોતાના પિતાની ભક્તિ જોઈને વિચારવાનું શરૂ કર્યું.
મયા વૈ પૂર્વમિત્યુક્તં સુપુત્રં યજ્ઞસંજ્ઞકમ્ । માતૃખંડાનિમાન્પુત્ર યત્ર તત્ર ક્ષિપસ્વ હિ
"જેમ મેં પહેલાં કહ્યું હતું, હે યજ્ઞ નામના પુત્ર, જ્યાં પણ તને તારી માતાના અંગોના ટુકડા મળે, ત્યાં જ તેમને નાખી દે."
મદ્વાક્યં પાલિતં તેન કૃતા ન માતરિ કૃપા । એતત્સ્વલ્પતરં દુઃખં નિર્જીવે ઘાતમિચ્છતઃ
તે મારા આદેશનું પાલન કર્યું, પણ પોતાની માતા માટે દયા બતાવી નહીં; જે જીવિત નથી તેને મારવાની ઈચ્છા ધરાવનાર માટે આ તો બહુ નાનું દુઃખ છે.
સાહસં તુ કૃતં તેન પુત્રેણ વેદશર્મણા । અસ્યાધિકમહં મન્યે યતોઽયં ચલતે ન ચ
પણ આ સાહસિક કામ તો મારા પુત્ર વેદશર્માએ કર્યું છે; હું તેને વધુ મહાન માનું છું, કારણ કે એ કદી ડગમગતો નથી.
નિમેષમાત્રમેવાપિ સાહસં કારયેત્પુનઃ । અપરં સત્યસંપન્નં પ્રભાવં તપસઃ પુનઃ
અગાઉ પણ, એક પળ માટે પણ, તે ફરીથી સાહસિક કાર્ય કરે છે; અને ફરીથી, તેના તપનો સાચો પ્રભાવ દેખાય છે.
નિત્યં સમારાધનેપિ અધિકં ચાસ્ય દૃશ્યતે । તસ્માદસ્ય પરીક્ષા ચ સમયે તપસઃ કૃતા
હંમેશાં સેવા કરવા છતાં, તેમાં કંઈક વધારે વિશેષતા દેખાય છે; તેથી, યોગ્ય સમયે તેના તપની કસોટી લેવામાં આવી.
ભક્તિભાવાત્તથા સત્યાન્નૈવ પુત્રઃ પ્રણશ્યતિ । માયયા ચ નિજાંગેઽપિ કુષ્ઠરોગો નિદર્શિતઃ
ભક્તિભાવ અને સત્યને કારણે, પુત્ર કદી નષ્ટ થતો નથી; છતાં, માયાથી, તેના પોતાના શરીરે પણ કુષ્ઠરોગ દેખાડવામાં આવ્યો.
શ્લેષ્મમૂત્રમલાનાં ચ ઘૃણાં નૈવ કરોતિ ચ । વ્રણાન્વિશોધયેન્નિત્યં સ્વહસ્તેન મહાયશાઃ
તે કફ, મૂત્ર કે મલથી કદી ઘૃણા કરતો નથી; જે ખૂબ પ્રસિદ્ધ છે, તે હંમેશાં પોતાના હાથથી ઘાવ સાફ કરે છે.
પાદસંવાહનં દદ્યાચ્છૌચં ચૈવ મહામતિઃ । દુઃસહં વચનં મહ્યં દારુણં સહતે સદા
પગ દબાવવાનો સેવા આપે છે અને સ્વચ્છતાનું ધ્યાન રાખે છે, તે મહામતિ છે; મારા તરફથી મળતા કઠોર અને દુઃખદાયક શબ્દો પણ હંમેશાં સહન કરે છે.
ભર્ત્સને તાડને ચૈવ સદાભીષ્ટપ્રવાચકઃ । એવં દુઃખસમાચારો મમ પુત્રો મહામતિઃ
ઠપકો મળે કે માર પડે, તે હંમેશાં મનગમતા શબ્દો બોલે છે; આમ, મારા પુત્રે, મહામતિ હોવા છતાં, દુઃખમય જીવન સહન કર્યું છે.