વિષ્ણુરૂપધરાઃ સર્વે બભૂવુસ્તત્ક્ષણાદપિ । ઇંદ્રનીલસમાવર્ણૈઃ શંખચક્રગદાધરાઃ
તુરંત જ બધા વિષ્ણુરૂપે દેખાવા લાગ્યા, ઈન્દ્રનીલ જેવા વાદળી રંગવાળા અને શંખ, ચક્ર, ગદા ધારણ કરનારા.
સર્વાભરણસૌભાગ્યા વિષ્ણુરૂપા મહૌજસઃ । હારકંકણશોભાઢ્યા રત્નમાલાભિશોભિતાઃ
બધા આભૂષણોથી શોભિત, વિષ્ણુરૂપે, મહાન તેજવાળા, હાર અને કંકણથી ઝગમગતા, રત્નમાળાથી શોભતા.
સૂર્યતેજઃપ્રતીકાશાસ્તેજોજ્વાલાભિરાવૃતાઃ । પ્રવિષ્ટા વૈષ્ણવં કાયં પશ્યતઃ શિવશર્મણઃ
સૂર્ય જેવી તેજસ્વી કાંતિ ધરાવતા, તેજની જ્વાળાઓથી ઘેરાયેલા, તેઓ વૈષ્ણવ શરીરમાં પ્રવેશ્યા, શિવશર્મા જોતા હતા.
દીપં દીપા યથા યાંતિ તદ્વલ્લીના મહામતે । ગતાસ્તે વૈષ્ણવં ધામ પિતૃભક્ત્યા દ્વિજોત્તમાઃ
જેમ અનેક દીવા એક દીવામાં મિલે છે, એમ પિતૃભક્તિથી તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો વૈષ્ણવ ધામે ગયા.
પ્રભાવં તુ પ્રવક્ષ્યામિ સુસત્યં સોમશર્મણઃ
હવે હું સોમશર્માની સાચી મહિમા કહું છું.
સૂત ઉવાચ- ગતેષુ તેષુ ગોલોકં વૈષ્ણવં તમસઃ પરમ્ । શિવશર્મા મહાપ્રાજ્ઞઃ કનિષ્ઠં વાક્યમબ્રવીત્
સૂતાએ કહ્યું: જ્યારે તેઓ ગોલોક, અંધકારથી પર વૈષ્ણવ ધામે ગયા, ત્યારે વિદ્વાન શિવશર્માએ પોતાના નાના પુત્રને કહ્યું.
બ્રાહ્મણ ઉવાચ- સોમશર્મન્મહાપ્રાજ્ઞ ત્વં પિતુર્ભક્તિતત્પરઃ । અમૃતસ્ય મહાકુંભં રક્ષ દત્તં મયાધુના
બ્રાહ્મણે કહ્યું: સોમશર્મા, તું વિદ્વાન અને પિતાની ભક્તિમાં તત્પર છે; હવે હું જે અમૃતનો મોટો કુંભ આપું છું, તેનું રક્ષણ કર.
તીર્થયાત્રાં પ્રયાસ્યામિ અનયા ભાર્યયા સહ । એવમસ્તુ મહાભાગ કરિષ્યે રક્ષણં શુભમ્
હું આ પત્ની સાથે તીર્થયાત્રા પર જઈશ. સારું, ભાગ્યશાળી, હું કુંભની સારી રીતે રક્ષા કરીશ.
કુંભં દત્વા સ મેધાવી તસ્ય હસ્તે મહાત્મનઃ । દશવર્ષપ્રમાણં તુ તપસ્તેપે નિરંતરમ્
મેદાવી એ મહાન પુત્રના હાથમાં કુંભ આપીને, સતત દસ વર્ષ સુધી તપ કર્યો.
કુંભં રક્ષતિ ધર્માત્મા દિવારાત્રમતંદ્રિતઃ । પુનઃ સ હિ સમાયાતઃ શિવશર્મા મહાયશાઃ
ધર્મનિષ્ઠ સોમશર્માએ દિવસ-રાત નિરંતર કુંભની રક્ષા કરી; પછી again મહાયશસ્વી શિવશર્મા પરત આવ્યા.
માયાં કૃત્વા મહાપ્રાજ્ઞો ભાર્યયા સહ તં સુતમ્ । કુષ્ઠરોગાતુરો ભૂત્વા તસ્ય ભાર્યા ચ તાદૃશી
મહાપ્રજ્ઞ શિવશર્માએ પોતાની શક્તિથી પત્ની સાથે પોતે અને પુત્રને કુષ્ઠરોગી બનાવી દીધા; પત્ની પણ એવી જ બની.
માંસપિંડોપમૌ જાતૌ દ્વાવેતૌ માયયા કૃતૌ । સંનિધિં તસ્ય ઘોરસ્ય વિપ્રસ્ય સોમશર્મણઃ
માયાથી બંને માંસના ગાંઠ જેવાં થઈ ગયા અને તે ભયાનક રૂપે સોમશર્માના સમીપ ગયા.
સમાગતૌ હિ તૌ દૃષ્ટ્વા સર્વતો હિ સુદુઃખિતૌ । કૃપયા પરયાવિષ્ટઃ સોમશર્મા મહાયશાઃ
બન્નેને સર્વ રીતે દુઃખી જોઈ, મહાયશસ્વી સોમશર્મા અત્યંત દયા થી ભરાઈ ગયા.
તયોઃ પાદં નમસ્કૃત્ય ભક્ત્યા નમિતકંધરઃ । ભવાદૃશૌ ન પશ્યામિ તપસાભિસમન્વિતમ્
બન્નેના પગે ભક્તિપૂર્વક નમન કરીને, માથું નમાવી કહ્યું: તમારી જેવું તપસ્વી હું ક્યારેય જોયું નથી.
ગુણવ્રાતૈઃ સુપુણ્યૈશ્ચ કિમિદં વર્તિતં ત્વયિ । દાસવદ્દેવતાઃ સર્વા વર્તંતે સર્વદા તવ
તમારી પાસે આટલી બધી શુભ ગુણો અને પુણ્યના ફળે એવું શું થયું છે કે સર્વે દેવતાઓ હંમેશા તમારી સેવા કરે છે, દાસની જેમ?
આદેશં પ્રાપ્ય વિપ્રેંદ્ર આકૃષ્ટાસ્તેજસા તવ । તવાંગે કેન પાપેન ગદોયં વેદનાન્વિતઃ
હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, તમારો આદેશ મળતાં જ બધા તમારી તેજસ્વિતાથી આકર્ષાઈ જાય છે. તમારા શરીરે આ દુ:ખદાયક રોગ કયા પાપના કારણે થયો છે?
સંજાતો બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ તન્મે કથય કારણમ્ । ઇયં પુણ્યવતી માતા મહાપુણ્યા પતિવ્રતા
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, આનું કારણ મને કહો. આ માતા તો પુણ્યવતી, મહાપુણ્યવાળી અને પતિવ્રતા છે.
યા હિ ભર્તૃપ્રસાદેન ત્રૈલોક્યં કર્તુમિચ્છતિ । સા કથં દુઃખમાપ્નોતિ કિં નાસ્તિ તપસઃ ફલમ્
જે સ્ત્રી પતિની કૃપાથી ત્રણેય લોકમાં સિદ્ધિ મેળવવા ઈચ્છે છે, એ કેવી રીતે દુ:ખ પામે છે? શું તપનું ફળ નથી મળતું?
રાગદ્વેષૌ પરિત્યજ્ય વિવિધેનાપિ કર્મણા । યા ચ શુશ્રૂષતે કાંતં દેવવદ્ગુરુવત્સલા
જે સ્ત્રી રાગ-દ્વેષ છોડી પોતાના પ્રિય પતિની દરેક રીતે, દેવી જેવી ભક્તિ અને શિષ્ય જેવી લાગણીથી સેવા કરે છે—
સા કથં દુઃખમાપ્નોતિ કુષ્ઠરોગં સુદુઃખદમ્ । શિવશર્મોવાચ- મા શુચસ્ત્વં મહાભાગ ભુજ્યતે કર્મજં ફલમ્
એવી સ્ત્રી કેવી રીતે દુ:ખ પામે છે, અને આટલું દુ:ખદાયક કુષ્ટરોગ કેવી રીતે થાય છે? શિવશર્માએ કહ્યું: હે મહાભાગ્યશાળી, દુ:ખ ન માન, કર્મના ફળનો અનુભવ થઈ રહ્યો છે.
નરેણ કર્મયુક્તેન પાપપુણ્યમયેન હિ । શોધનં ચ કુરુષ્વ ત્વમુભયો રોગયુક્તયોઃ
માણસે, જેનું જીવન પાપ અને પુણ્યથી ભરેલું છે, એમણે બંને રોગગ્રસ્તો માટે શુદ્ધિ કરવી જ જોઈએ.
શુશ્રૂષણં મહાભાગ યદિ પુણ્યમિહેચ્છસિ । એવમુક્તે શુભે વાક્યે સોમશર્મા મહાયશાઃ
હે મહાભાગ્યશાળી, જો તું પુણ્ય ઈચ્છે છે તો સેવા કર. આવી શુભ વાતો સાંભળીને પ્રસિદ્ધ સોમશર્માએ કહ્યું—
શુશ્રૂષાં વા કરિષ્યામિ યુવયોઃ પુણ્યયુક્તયોઃ । મયા પાપેન દુષ્ટેન કૃપણેન દ્વિજોત્તમ
હું બંને પુણ્યવંતોની સેવા કરીશ. હું તો પાપી, દુષ્ટ અને દયનિય છું, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ—
કિં કર્તવ્યમિહાદ્યૈવ યો ગુરું ન હિ પૂજયેત્ । એવમાભાષ્ય દુઃખાદ્વા તયોર્દુઃખેન દુઃખિતઃ
આજે અહીં શું કરવું જોઈએ એ માણસે, જે ગુરુની પૂજા કરતો નથી? આમ કહીને, બંનેના દુ:ખથી દુ:ખી થઈ ગયો.
શ્લેષ્મમૂત્રપુરીષં ચ ઉભયોઃ પર્યશોધયત્ । પાદપ્રક્ષાલનં ચક્રે અંગસંવાહનં તથા
એણે બંનેના કફ, મૂત્ર અને વિસર્જન સાફ કર્યા; એમના પગ ધોઈને શરીર પણ મસાજ કર્યું.
સ્નાનસ્થાનાદિકં સોપિ તયોર્ભક્ત્યાન્વિતઃ સ્વયમ્ । દ્વાવેતૌ હિ ગુરૂ વિપ્રઃ સોમશર્મા મહાયશાઃ
એણે પોતે ભક્તિપૂર્વક એમના સ્નાન અને અન્ય જરૂરી કામો કર્યા. પ્રસિદ્ધ બ્રાહ્મણ સોમશર્માએ બંનેને પોતાના ગુરુ માન્યા.
તીર્થં નયતિ ધર્માત્મા સ્કંધમારોપ્ય સત્તમઃ । દ્વાવેતૌ હિ સ્વહસ્તેન સ્નાપયિત્વા તુ મંગલૈઃ
ધર્મનિષ્ઠ એ પુરુષે બંને શ્રેષ્ઠોને પોતાના ખભે બેસાડી તીર્થમાં લઈ ગયો. પોતે પોતાના હાથથી શુભવિધિપૂર્વક એમને સ્નાન કરાવ્યું.
સુમંત્રૈર્વેદવિચ્ચૈવ સ્નાનસ્ય વિધિપૂર્વકમ્ । તર્પણં ચ પિતૄણાં તુ દેવતાનાં તુ પૂજનમ્
શ્રેષ્ઠ મંત્રો અને વૈદિક જ્ઞાનથી નિયમ મુજબ સ્નાન, પિતૃઓને તર્પણ અને દેવતાઓની પૂજા કરી.
દ્વાભ્યામપિ સ ધર્માત્મા સ કારયતિ નિત્યશઃ । સ્વયં હોમં દદાત્યગ્નૌ પચત્યન્નમનુત્તમમ્
એ ધર્મનિષ્ઠે રોજ એમને આ બધું કરાવ્યું; પોતે અગ્નિમાં હોળી અર્પણ કરી અને ઉત્તમ ભોજન બનાવ્યું.
સંજ્ઞાપયતિ સુપ્રીતૌ દ્વાવેતૌ ચ મહાગુરૂ । શય્યાસને ચ તૌ વિપ્રઃ પ્રસ્વાપયતિ નિત્યશઃ
એણે બંને મહાગુરુઓને ખુશ કરી આરામ કરાવ્યો; બ્રાહ્મણે રોજ એમને પથારી અને બેઠકે સુવડાવ્યા.