શિવશર્મેતિ વિખ્યાતો વેદશાસ્ત્રાર્થકોવિદઃ । તસ્યાપિ પંચપુત્રાસ્તુ બભૂવુઃ શાસ્ત્રકોવિદાઃ
શિવશર્મા નામે પ્રસિદ્ધ, જે વેદ અને શાસ્ત્રના અર્થમાં નિષ્ણાત હતા; તેમને પાંચ પુત્રો હતા, બધા શાસ્ત્રજ્ઞાની હતા.
યજ્ઞશર્મા વેદશર્મા ધર્મશર્મા તથૈવ ચ । વિષ્ણુશર્મા મહાભાગો નૂનં તત્કર્મકોવિદઃ
યજ્ઞશર્મા, વેદશર્મા, ધર્મશર્મા અને વિશ્નુશર્મા, એ બધા ભાગ્યશાળી અને પોતાના કર્મોમાં નિષ્ણાત હતા.
પંચમઃ સોમશર્મેતિ પિતૃભક્તિપરાયણઃ । પિતૃભક્તિં વિના ચૈવ ધર્મમન્યં દ્વિજોત્તમાઃ
પાંચમો પુત્ર સોમશર્મા, પિતાની ભક્તિમાં તત્પર હતો; હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, પિતાની સેવા સિવાય બીજું કોઈ ધર્મ તેઓ જાણતા નહોતા.
ન વિદંતિ મહાત્માનસ્તદ્ભાવેન તુ ભાવિતાઃ । તેષાં તુ ભક્તિં સંપશ્યઞ્છિવશર્મા દ્વિજોત્તમઃ
મહાન આત્માઓ એ ભાવમાં લીન રહી બીજું કંઈ જાણતા નથી; તેમના ભક્તિભાવને જોઈને શ્રેષ્ઠ દ્વિજ શિવશર્માએ વિચાર કર્યો.
ચિંતયામાસ મેધાવી નિષ્કર્ષિષ્યે સુરોત્તમાન્ । પિતૃભક્તેષુ યો ભાવો નૈતેષાં મનસિ સ્થિતઃ
મેધાવી શિવશર્માએ વિચાર્યું: 'હું આ શ્રેષ્ઠ પુત્રોને પરખીશ; પિતાની ભક્તિનો ભાવ એમના મનમાં સ્થિર નથી.'
યથા જાનામ્યહં ચાથ કરિષ્યે બુદ્ધિપૂર્વકમ્ । વિષ્ણોશ્ચૈવ પ્રસાદાત્સ સર્વસિદ્ધિર્બભૂવ હ
જે રીતે હું જાણું છું, એ પ્રમાણે જ બુદ્ધિપૂર્વક વર્તીશ; અને વિશ્નુજીની કૃપાથી સર્વ સફળતા પ્રાપ્ત થઈ.
સદ્ભાવં ચિંતયામાસ અંજનાર્થં દ્વિજોત્તમાઃ । ઉપાયં બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠસ્તપસસ્તેજસઃ કિલ
પરીક્ષણ માટે સાચો ઉપાય શું હોય, એ વિચાર્યો; શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે તપ અને તેજથી ઉપાય શોધ્યો.
ચકાર સોપ્યુપાયજ્ઞો માયયા બ્રહ્મવિત્તમઃ । તેષામગ્રે તતો વ્યાજં શિવશર્મા વ્યદર્શયત્
ઉપાય જાણનારા અને બ્રહ્મજ્ઞાનમાં નિષ્ણાત શિવશર્માએ માયાથી એક યુક્તિ કરી; પછી તેમણે પોતાના પુત્રો સામે ઢોંગ દર્શાવ્યો.
મહતા જ્વરરોગેણ મૃતા માતા વિદર્શિતા । તૈસ્તુ દૃષ્ટા મૃતા માતા પિતરં વાક્યમબ્રુવન્
મોટા તાવના રોગથી માતાને મૃત્યુ પામેલી બતાવી; માતાને મરી ગયેલી જોઈને પુત્રોએ પિતાને કહ્યું.
યયાવયં મહાભાગ ગર્ભોદરે પ્રવર્દ્ધિતાઃ । કલેવરં પરિત્યજ્ય સ્વયમેવ ગતા ક્ષયમ્
"હે ભાગ્યશાળી, અમે જેમના ગર્ભમાં વધ્યા, એ માતાએ હવે શરીર છોડ્યું છે અને પોતે જ મૃત્યુ પામી છે."
અપહાય ગતા સેયં સ્વર્ગે તાત કિમુચ્યતે । શિવશર્મોપરિભવં પુત્રં ભક્તિપરાયણમ્
પુત્ર શિવશર્માને, જે ભક્તિમાં તત્પર હતો, દુઃખ આપીને, એ સ્વર્ગે ચાલી ગઈ છે; હવે, પિતા, એવી સ્ત્રી વિશે શું કહેવું?
યજ્ઞશર્માણમાહૂય ઇત્યુવાચ દ્વિજોત્તમઃ । શિવશર્મોવાચ- અનેનાપિ સુતીક્ષ્ણેન શસ્ત્રેણ નિશિતેન વૈ
યજ્ઞશર્માને બોલાવીને, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે કહ્યું. શિવશર્માએ કહ્યું: 'આ તીક્ષ્ણ શસ્ત્રથી પણ, સુતીક્ષ્ણ—'
વિચ્છિદ્યાંગાનિ સર્વાણિ યત્ર તત્ર ક્ષિપસ્વ હ । તત્કૃતં તેન પુત્રેણ યથાદેશઃ શ્રુતઃ પિતુઃ
બધા અંગો કાપી, જ્યાં મન થાય ત્યાં ફેંકી દે; એ પુત્રે પિતાની આજ્ઞા સાંભળી, એમ જ કર્યું.
સમાયાતઃ પુનઃ પશ્ચાત્પિતરં વાક્યમબ્રવીત્ । યથાદિષ્ટં ત્વયા તાત તત્સર્વં કૃતવાનહમ્
પછી પાછો આવીને, તેણે પિતાને કહ્યું: 'પિતા, તમે જે કહ્યું હતું, એ બધું મેં કરી દીધું છે.'
સમાદિશ મમાન્યચ્ચ કાર્યકારણમદ્ય ચ । તચ્ચ સર્વં કરિષ્યામિ દુર્જયં દુર્લભં પિતઃ
'પિતા, આજે બીજું કોઈ કામ કે કારણ હોય તો કહો; તે બધું પણ હું કરીશ, એ અઘરું હોય કે અજેય હોય.'
તમાજ્ઞાય મહાભાગં પિતૃભક્તં સ ચ દ્વિજઃ । નિશ્ચયં પરમં જ્ઞાત્વા દ્વિતીયસ્ય વિચિંતયન્
એ બ્રાહ્મણે, પુત્રની પિતાના પ્રત્યેની ભક્તિ અને મજબૂત નિશ્ચય જોઈને, હવે બીજા પુત્ર વિશે વિચાર કર્યો.
વેદશર્માણમાહૂય ગચ્છ ત્વં મમ શાસનાત્ । સ્ત્રિયા વિના ન શક્નોમિ સ્થાતું કંદર્પમોહિતઃ
વેદશર્માને બોલાવીને કહ્યું: 'મારી આજ્ઞાથી જા; હું સ્ત્રી વિના રહી શકતો નથી, કામના મને મોહિત કરી રહી છે.'
માયયા દર્શિતા નારી સર્વસૌભાગ્યસંપદા । એનામાનય વત્સ ત્વં મમાર્થે કૃતનિશ્ચયઃ
'માયાથી દેખાડવામાં આવેલી, સર્વ સુખ-સમૃદ્ધિથી યુક્ત એવી સ્ત્રી—એને, બેટા, મારા માટે દૃઢ નિશ્ચયથી લાવી દેજે.'
એવમુક્તસ્તથા પ્રાહ કરિષ્યે તવ સુપ્રિયમ્ । પિતરં તં નમસ્કૃત્ય તામુવાચ ગતસ્તતઃ
આ રીતે કહેતાં, તેણે જવાબ આપ્યો: 'હું તમને જે ખૂબ ગમે એવું કામ કરીશ.' પિતાને વંદન કરીને, તે ત્યાં ગયો અને એ સ્ત્રીને કહ્યું.
ત્વાં દેવિ યાચતે તાતઃ કામબાણપ્રપીડિતઃ । અતસ્ત્વં જરયા યુક્તે પ્રસાદસુમુખી ભવ
'મારા પિતા, કામના બાણોથી પીડાઈને, દેવી, તમને માગે છે; તેથી, વૃદ્ધાવસ્થાથી યુક્ત થઈ, કૃપાળુ મુખ દર્શાવો.'
ભજ ત્વં ચારુસર્વાંગિ પિતરં મમ સુંદરિ । એવમાકર્ણિતં તસ્ય માયયા વેદશર્મણઃ
'સુંદર અંગવાળી, સુંદર સ્ત્રી, મારા પિતાને ભોગવો.' વેદશર્માએ, માયાથી, એ સ્ત્રીને આવું કહ્યું.
સ્ત્ર્યુવાચ- જરયા પીડિતસ્યાપિ નૈવેચ્છામિ કદાચન । સશ્લેષ્મમુખરોગસ્ય વ્યાધિગ્રસ્તસ્ય સાંપ્રતમ્
સ્ત્રી બોલી: 'ભલે તે વૃદ્ધાવસ્થાથી પીડાય છે, છતાં મને ક્યારેય તેની ઈચ્છા નથી, હવે તો તેને કફ, ગળાની બીમારી અને રોગ પણ છે.'
શિથિલસ્યાપિ ચાર્તસ્ય તસ્ય વૃદ્ધસ્ય સંગમમ્ । ભવંતં રંતુમિચ્છામિ કરિષ્યે તવ સુપ્રિયમ્
'એ વૃદ્ધ, દુર્બળ અને દુઃખી માણસ સાથે સંયોગની મને ઈચ્છા નથી; હું તો તમારી સાથે આનંદ માણવા માંગું છું, તમને જે ગમે તે કરીશ.'
ભવંતં રૂપસૌભાગ્યૈર્ગુણરત્નૈરલંકૃતમ્ । દિવ્યલક્ષણસંપન્નં દિવ્યરૂપં મહૌજસમ્
'તમે સૌંદર્ય, ભાગ્ય અને ગુણરત્નોથી શોભિત છો, દિવ્ય લક્ષણો ધરાવ છો, દિવ્ય રૂપ અને મહાન તેજ ધરાવ છો—'
કિં કરિષ્યસિ તાતેન વૃદ્ધેન શૃણુ માનદ । મમાંગભોગભાવેન સર્વં પ્રાપ્સ્યસિ દુર્લભમ્
'એ વૃદ્ધ પિતાથી તમને શું મળશે? સાંભળો, માન્ય વ્યક્તિ; મારા અંગસુખથી તમે દુર્લભ બધું પ્રાપ્ત કરી શકશો.'
યદ્યત્ત્વમિચ્છસે વિપ્ર તદ્દદામિ ન સંશયઃ । એતદ્વાક્યં મહચ્છ્રુત્વા અપ્રિયં પાપસંકુલમ્
'તમે જે ઇચ્છો છો, બ્રાહ્મણ, હું નિઃસંશયે આપશ; આવા મોટા, દુઃખદ અને પાપથી ભરેલા શબ્દો સાંભળ્યા.'
વેદશર્મોવાચ- અધર્મયુક્તં તે વાક્યમયુક્તં પાપમિશ્રિતમ્ । નેદૃશં માં વદેર્દેવિ પિતૃભક્તિમનાગસમ્
વેદશર્માએ કહ્યું: 'તમારા શબ્દો અધર્મથી ભરેલા, અયોગ્ય અને પાપમિશ્રિત છે; દેવી, હું પિતાભક્ત અને નિર્દોષ છું, મને આવું કદી ન કહો.'
પિતુરર્થં સમાયાતસ્ત્વામહં પ્રાર્થયે શુભે । અન્યદેવં ન વક્તવ્યં ભજ ત્વં પિતરં મમ
'હું પિતાના હિત માટે આવ્યો છું, શુભે, તમને વિનંતી કરું છું; બીજું કંઈ ન બોલો—મારા પિતાને ભોગવો.'
યદ્યત્ત્વમિચ્છસે દેવિ ત્રૈલોક્યે સચરાચરમ્ । તત્તદ્દદ્મિ ન સંદેહો દેવરાજ્યાધિકં શુભે
હે દેવી, તું ત્રણેય લોકમાં જે કંઈ ઇચ્છે છે, ચાલતું કે અચલ, તે બધું હું તને આપીશ—આમાં કોઈ શંકા નથી. હે શુભે, દેવરાજ્યથી પણ વધારે તને આપું છું.
સ્ત્ર્યુવાચ- એવં સમર્થો દાતું મે પિતુરર્થે યદા ભવાન્ । તદા મે દર્શયાદ્યૈવ સેંદ્રાસ્ત્વં સમહેશ્વરાન્
સ્ત્રી બોલી: મારા પિતાજી માટે તમે જે કંઈ પણ આપી શકો છો, એ જો સાચું છે, તો આજે જ મને બતાવો કે તમે ઇન્દ્ર અને મહાદેવતાઓની સમાન શક્તિ ધરાવો છો.