અત્રિનેત્રોદ્ભવ શ્રીમન્ક્ષીરોદ મથનોદ્ભવ। મહેશમુકટાવાસ તુભ્યં ચંદ્ર નમોસ્તુતે
ત્રિજ્યાની આંખમાંથી જન્મેલા, ક્ષીરસાગર મથનથી ઉત્પન્ન, મહેશના શિખર પર વસતા, ચંદ્ર, તને વંદન છે.
દિવ્યરૂપ નમસ્તુભ્યં સુધાકર જગત્પતે। શુક્લપક્ષે તથા કૃષ્ણે ત્રિયામાયાં વિદુર્બુધાઃ
દિવ્ય સ્વરૂપ ધરાવનારા, અમૃતદાતા, જગતના સ્વામી, તને વંદન છે! શુક્લ અને કૃષ્ણ પક્ષમાં, બુદ્ધિમાન લોકો ત્રણ યામ જાણે છે.
ઊઁ હ્રાં હ્રીં સોમાય નમઃ ઇતિ જપ્યમંત્રઃ। પ્રભાતે જપનીયઃ-। એવં યઃ પૂજયેત્સોમં શ્રાવયેચ્ચ શૃણોતિ વા। સ પીયૂષસમો લોકે ભવેજ્જન્મનિ જન્મનિ
‘ઊં હ્રાં હ્રીં સોમાય નમઃ’ – આ જપમંત્ર છે. પ્રભાતે જપવું જોઈએ. જે સોમની આવી રીતે પૂજા કરે છે, જપે છે કે સાંભળે છે, તે જગતમાં જન્મે જન્મે અમૃત સમાન બને છે.
એવં સહસ્રનામ્ના યઃ સ્તૌતિ પૂજયતે ભુવિ। સોઽક્ષયં લભતે સ્વર્ગં પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્
જે વ્યક્તિ પૃથ્વી પર આ હજાર નામોથી સ્તુતિ અને પૂજા કરે છે, તે અક્ષય સ્વર્ગ મેળવે છે અને તેને પુનર્જન્મ દુર્લભ બને છે.
ઇતિ સોમપૂજા-। પિત્તલે ભાજને કાંસ્યે દધિપૂર્ણે ઘૃતે શિવે। ન્યૂનોઽધિકસ્તુ વિભવાચ્છ્રુત્વા કર્મવિમત્સરઃ
આ રીતે સોમની પૂજામાં, પિત્તળ કે કાંસ્યના વાસણમાં દહીં અને ઘીથી ભરેલું વાસણ પોતાની શક્તિ પ્રમાણે, ઓછું કે વધારે, જેવું શક્ય હોય તેમ, ઈર્ષ્યા વિના અર્પણ કરવું જોઈએ.
સ્વર્ણે વા રાજતે વારે સૌમ્યે કૃષ્ણભવે બુધમ્। સંસ્થાપ્ય સર્વસંસ્થાને દદ્યાદ્બહુસુતાય ચ
અથવા સોનાં કે ચાંદીનાં વાસણમાં, શુભ દિવસે, કૃષ્ણપક્ષના બુધવારે, દરેક પવિત્ર સ્થળે તેને મૂકી, અનેક પુત્રો ધરાવતા વ્યક્તિને આપવું જોઈએ.
પરં ભવતિ સૌભાગ્યં પીયૂષાદધિકં ભૃશમ્। સ્ત્રીણાં ચ પુરુષાણાં ચ ન દૌર્ભાગ્યં કદાચન
આ રીતે આપવાથી મહાન સૌભાગ્ય મળે છે, જે અમૃતથી પણ વધુ છે; સ્ત્રીઓ અને પુરૂષો માટે ક્યારેય દુર્ભાગ્ય આવતું નથી.
રૂપસૌભાગ્યકામોહં દધિપૂર્ણં ચ ભાજનમ્। દદામિ કાંસ્યપાત્રસ્થં દેહિ સૌભાગ્યરૂપકમ્
સૌંદર્ય અને સૌભાગ્યની ઈચ્છાથી, હું દહીંથી ભરેલું વાસણ, કાંસ્યના પાત્રમાં મૂકીને અર્પણ કરું છું; મને સૌભાગ્ય અને રૂપ આપો.
દ્વિજાય વાક્યપૂર્વેણ દદ્યાદ્વિમત્સરો નરઃ। શક્તિતો દક્ષિણા દેયા તથા વસ્ત્રાદિકં નવમ્
બ્રાહ્મણને, પૂર્વે જણાવ્યા પ્રમાણે, માણસે ઈર્ષ્યા વિના દાન કરવું જોઈએ; પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દક્ષિણા અને નવા કપડા વગેરે પણ આપવું જોઈએ.
ભોજ્યાન્નં સર્વસમ્પૂર્ણં તાંબૂલં સુમનોહરમ્। પુષ્પમાલાદિકં દદ્યાદ્રૂપસૌભાગ્યહેતવે
બધા પ્રકારના ભોજન, મીઠું તાંબુલ અને સુંદર ફૂલમાળાઓ વગેરે સૌંદર્ય અને સૌભાગ્ય માટે આપવું જોઈએ.
એવં યઃ કુરુતે દાનં સોમોદ્દિષ્ટં દ્વિજાતયે। સ્વર્લોકે નરલોકે વા રૂપસૌભાગ્યભુગ્ભવેત્
જે વ્યક્તિ આ રીતે સોમ માટે નિર્ધારિત દાન બ્રાહ્મણને આપે છે, તે સ્વર્ગમાં કે પૃથ્વી પર સૌંદર્ય અને સૌભાગ્યનો આનંદ માણે છે.
ઇતિ શ્રીપાદ્મપુરાણે પ્રથમે સૃષ્ટિખંડે સોમાર્ચનં। નામાશીતિતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના પ્રથમ સૃષ્ટિખંડમાં 'સોમાર્ચન' નામના એંસીમાં અધ્યાયનો અંત થાય છે.
વૈશંપાયન ઉવાચ-। ઉદ્ભવં લોહિતાંગસ્ય સંતોષં તુ જનેષુ ચ। પ્રભાવં વૈભવં તેજઃ શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ
વૈશંપાયનએ કહ્યું: લોહિતાંગનો ઉદ્ભવ, લોકોમાં તેનો સંતોષ, તેની શક્તિ, વૈભવ અને તેજ વિશે હું સાચી રીતે સાંભળવા ઈચ્છું છું.
વ્યાસ ઉવાચ-। હરાંશસંભવો દેવઃ કુજાતઃ પૃથિવીસુતઃ। સત્ત્વસ્થસ્સત્વસંપૂર્ણશ્શૂરઃ શક્તિધરો ભુવિ
વ્યાસે કહ્યું: પૃથ્વીપુત્ર કુજ દેવ, હરાનાં અંશથી જન્મેલા છે; તેઓ સત્વમાં સ્થિર, સદ્ગુણોથી ભરપૂર, શૂરવીર અને પૃથ્વી પર શક્તિશાળી છે.
તીક્ષ્ણઃ ક્રૂરગ્રહો દેવો લોહિતાંગઃ પ્રતાપવાન્। કુમારો રૂપસંપન્નો વિદ્યુત્પાતમયઃ પ્રભુઃ
લોહિતાંગ દેવ તિક્ષ્ણ અને ક્રૂર ગ્રહ છે, તેઓ પરાક્રમી છે; યુવાન અને સુંદર, વીજળી જેવી તેજસ્વી અને પ્રભુત્વ ધરાવે છે.
અનેન ભર્જિતા દૈત્યાઃ ક્રવ્યાદાય સુરદ્વિષઃ। દશાયોગાચ્ચ મનુજા ઉદ્ભિજ્જાઃ પશુપક્ષિણઃ
તેમના દ્વારા દૈત્યો, માંસાહારી અને દેવોના દુશ્મનો દહન થયા; અને તેમની દસ પ્રકારની યોગ શક્તિથી મનુષ્યો, વનસ્પતિ, પશુ અને પક્ષીઓ ઉત્પન્ન થયા.
વૈશંપાયન ઉવાચ-। શંભોરેષ કથં જાતઃ કથં જાતો મહીસુતઃ। ગ્રહો દેવઃ કથં ક્રૂર એતદિચ્છામિ વેદિતુમ્
વૈશંપાયનએ કહ્યું: તેઓ શંભુમાંથી કેવી રીતે જન્મ્યા? પૃથ્વીપુત્ર કેવી રીતે બન્યા? ગ્રહ દેવ ક્રૂર કેવી રીતે બન્યા? હું આ જાણવું ઈચ્છું છું.
કથમસ્ય ભવેત્તુષ્ટિઃ સર્વલોકેષુ સર્વદા। ગુરો મય્યાપ્તભાવે તુ વદ નિસ્સંશયં મુખાત્
તેમને સર્વલોકમાં સર્વકાલે સંતોષ કેવી રીતે મળે છે? ગુરુ, મારી પર શ્રદ્ધા રાખીને, નિઃશંકપણે તમારા મુખેથી કહો.
વ્યાસ ઉવાચ-। હિરણ્યાક્ષકુલે ધીમાનસુરાણાં ચ પાર્થિવઃ। અંધકેતિ સમાખ્યાતો દૈત્યઃ સર્વસુરાંતકૃત્
વ્યાસે કહ્યું: હિરણ્યાક્ષના વંશમાં, બુદ્ધિશાળી અસુરોમાં, અંધક નામે એક રાજા હતો, જે સર્વ દેવોના વિનાશક હતો.
જાતો વિષ્ણુવરાદેવ જાતો વિષ્ણુપરાક્રમઃ। તેનૈવ નિર્જિતા દેવાસ્સેન્દ્રાઃ ક્રતુભુજઃ ક્રમાત્
તે વિષ્ણુના વરદાનથી જન્મેલો અને વિષ્ણુની શક્તિ ધરાવતો હતો; તેના દ્વારા દેવો, ઇન્દ્ર અને યજ્ઞકર્તાઓ ક્રમશઃ પરાજિત થયા.
તતો દેવા વિધિં ગત્વા વચનં ચેદમબ્રુવન્। અન્ધકેનૈવ ચાસ્માકં હૃતં રાજ્યં સુખં મખઃ
પછી દેવો વિધાતા પાસે ગયા અને કહ્યું: 'અંધકે અમારા રાજ્ય, સુખ અને યજ્ઞો છીનવી લીધા છે.'
તસ્માત્તસ્ય વધોપાય ઉચ્યતાં તદ્વિધીયતામ્। અથ ધાતાઽબ્રવીદ્વાક્યં દેવાનસ્ય ચ નૈધનમ્
આથી, તેના વિનાશનો ઉપાય કહો અને અમલમાં મૂકો.' ત્યારે ધાતા દેવોને કહ્યું: 'તેનું મૃત્યુ હજી નજીક નથી.'
નાસ્તિ વિષ્ણુવરાદેવ પીયૂષસ્ય ચ ભક્ષણાત્। કિંતુ તસ્યાસુરત્વસ્ય યથા પરિભવો ધ્રુવમ્
વિષ્ણુ ભગવાનની કૃપા કે અમૃત પીવાથી કોઈ લાભ નથી; પરંતુ એની અસુર સ્વભાવની બદનામી ચોક્કસ છે.
કુર્વે લોકહિતાર્થાય શ્રદ્ધાં કામસમન્વિતામ્। વિચિકિત્સા તુ તત્રૈવ સર્વાસ્ત્રીરતિગચ્છતિ
જગતના કલ્યાણ માટે હું ઇચ્છા સાથે શ્રદ્ધા પેદા કરું છું; પણ સ્ત્રીની ઇચ્છામાં જ બધો સંશય ઊભો થાય છે.
ત્યક્ત્વૈકાં પાર્વતીં દુર્ગાં ન તસ્ય માનસં સ્થિરમ્। તતઃ ક્રુદ્ધો જગત્સ્વામી તં ચ વૈરૂપ્યતાં નયેત્
પાર્વતી, દુર્ગાને છોડીને, એની મનઃશાંતિ રહી નથી; તેથી જગતના સ્વામી ક્રોધથી એને વિકૃતિ આપે છે.
તતોઽસુરત્વં સંત્યજ્ય ગણસ્તસ્ય ભવિષ્યતિ। એવમુક્ત્વા પ્રજાધ્યક્ષઃ શ્રદ્ધાં કામસમન્વિતામ્
પછી એ અસુરત્વ છોડીને એના અનુયાયીઓ ગણ બની જશે; આમ કહીને પ્રજાપતિએ ઇચ્છા સાથે શ્રદ્ધા પેદા કરી.
વિચિકિત્સાં સ્વમાયાં ચ પ્રેષયામાસ તં પ્રતિ। તતો વિચેષ્ટિતઃ કામાદ્યોષાન્વેષણતત્પરઃ
એના પર સંશય અને પોતાની માયા મોકલી; પછી કામથી ઉદ્દીપિત થઈ, એ સ્ત્રીઓની શોધમાં લાગી ગયો.
સ્વદારાન્પરયોષાં ચ નાપશ્યદ્વિચિકિત્સયા। તતો માયાપ્રયુક્તોસૌ ત્રૈલોક્યં વિચચાર હ
સંશયના કારણે એ પોતે પોતાની પત્ની અને બીજાની વચ્ચે ફરક ન કરી શક્યો; તેથી માયાથી પ્રેરિત થઈ, એ ત્રણેય લોકમાં ભટકતો રહ્યો.
દૃષ્ટં ચ હિમવત્પૃષ્ઠે સ્ત્રીરત્નં ચાતિશોભનં। દૃષ્ટ્વા ચ પાર્વતીં દૈત્યઃ કામસ્ય વશગોઽભવત્
હિમાલયની પહાડીઓ પર એણે એક અતિ સુંદર સ્ત્રીરત્ન જોયું; પાર્વતીને જોઈને એ દૈત્ય કામના વશમાં થઈ ગયો.
જ્ઞાનલોપાત્તતો દુર્ગાં ગ્રહીતું તાં સ ચેચ્છતિ। ઉમા ચ કોટવીરૂપં કૃત્વા દેહસ્ય ચાત્મનઃ
જ્ઞાન ગુમાવવાથી એ દુર્ગાને પકડવાની ઈચ્છા રાખી; પણ ઉમાએ પોતાનો દેહ બહુ ભયાનક વૃદ્ધા જેવો બનાવી લીધો.