નિત્યકષ્ટા નરાસ્તત્ર કલહશ્ચ ગૃહે ગૃહે। નૃપા મ્લેચ્છાઃ સુરાપાશ્ચ તથા મંત્રિપુરોહિતાઃ
ત્યાં લોકો સતત દુઃખ સહન કરે છે અને દરેક ઘરમાં ઝઘડા થાય છે; રાજાઓ પણ અસંસ્કારી અને દારૂ પીતા હોય છે, એમના મંત્રીઓ અને પુરોહિતો પણ એ જ રીતે હોય છે.
મનુષ્યૈશ્ચ બલિસ્તેષાં મત્સ્યૈર્માંસૈર્નિરામિષઃ। પાષંડાયાસયોગેભ્યઃ પ્રધાના ગુણવાર્તયોઃ
એ લોકોની તાકાત માણસો, માછલી અને માંસમાંથી આવે છે, અને કેટલાક તો માંસ ન ખાવાવાળાઓમાંથી પણ; મુખ્ય લોકો પાખંડી હોય છે અને બધું ગુણ અને નફામાં જ ગણાય છે.
ધનિકૈઃ કોકિલૈર્મંદૈર્વ્યાપ્તં તૈસ્તુ મહીતલમ્। તતોન્યોન્યં પ્રિયા મૂઢા વને વા નગરેષુ ચ૫૦ 1.76.
પૃથ્વી ધનવાન માણસો, મંદ બુદ્ધિ વાળો કોયલ અને આવા લોકોથી ભરાઈ ગઈ છે; પછી તો વનમાં કે શહેરોમાં બધે મૂર્ખ પ્રેમીઓ જોવા મળે છે.
ભક્ષ્યાભક્ષ્યં સમશ્નંતિ મત્સ્યમાંસાદિકં નરાઃ। વને દ્વિજાતયશ્ચાન્યે ભુંજતે ચાનુપાપકમ્
લોકો યોગ્ય અને અયોગ્ય બધાં જ ખાદ્યપદાર્થો, માછલી અને માંસ વગેરે ખાય છે; વનમાં બીજા દ્વિજાતિઓ પણ જે ખાવું ન જોઈએ એ પણ ભોજન કરે છે.
ભક્તિમંતં પશું ચાન્યત્સર્વે યાંત્યપુનર્ભવમ્। પાતયંતિ પિતૄન્પાપાઃ સર્વે તે પૂર્વદેવકાઃ
જે બધા ભક્તિભાવ ધરાવતા પ્રાણીને મારી નાખે છે, એ બધા પાછા ન આવતી સ્થિતિમાં જાય છે; એ પાપી લોકો પોતાના પિતૃઓને પણ પતન પામાડે છે, ભલે એ પિતૃઓ પહેલાં દેવતા હતા.
પિશાચા રાક્ષસા યે ચ મુર્ત્યકા ગુહ્યકા ધ્રુવમ્। એતે ચાવિનયપ્રીતા ન દેવા ન ચ માનુષાઃ
જે પિશાચ, રાક્ષસ, મૂર્ત્યક અને ગુહ્યક છે, એ બધા અવિનયમાં જ આનંદ પામે છે; એ ન તો દેવ છે, ન તો માનવ છે.
સંજય ઉવાચ-। કથં ચ મર્ત્યભાવેષુ લક્ષંજાનંતિતાત્ત્વિકાઃ। એતં મે સંશયં નાથ દૂરીકુરુ તતસ્તતઃ
સંજયએ કહ્યું: હે સ્વામી, સાચા જ્ઞાનીઓ કેવી રીતે મરનારાઓમાં લક્ષણો ઓળખે છે? કૃપા કરીને મારી આ શંકા પૂરી રીતે દૂર કરો.
વ્યાસ ઉવાચ-। કૃતપાપાનુરૂપાસ્તુ દ્વિજાતિષ્વન્યજાતિષુ। અસુરા રાક્ષસાઃ પ્રેતાઃ સ્વભાવં ન ત્યજંતિ તે
વ્યાસએ કહ્યું: જેવો પૂર્વજ પાપ હોય, એ પ્રમાણે અસુર, રાક્ષસ અને પ્રેત દ્વિજાતિ અને અન્ય જાતિમાં જન્મે છે; એ પોતાનો સ્વભાવ છોડતા નથી.
જાતા યે ચાસુરા મર્ત્યે સદાતે કલહોત્સુકાઃ। કુહકાઃ કચ્ચરાઃ ક્રૂરાઃ વિજ્ઞેયા રાક્ષસાભુવિ
જે અસુરો માનવોમાં જન્મે છે, એ હંમેશા ઝઘડાની ઈચ્છા રાખે છે; છેતરપિંડી, ભટકતા અને ક્રૂર હોય છે, એમને પૃથ્વી પર રાક્ષસ જ માનવા.
જનોદ્વિગ્નાદિકં દાનં તથા દેવાર્ચનં ભુવિ। ઉગ્રભાવાદ્ધનં લબ્ધ્વા રાજ્યં ભુઞ્જંતિ શાશ્વતમ્
લોકોને દુઃખ આપે તેવું દાન અને પૃથ્વી પર દેવોની પૂજા કરીને, એ લોકો કઠોરતાથી ધન મેળવે છે અને લાંબા સમય સુધી રાજસત્તા ભોગવે છે.
જયં શૌર્યાદિકં પુણ્યં પુનઃપાપક્ષયં વ્રજેત્। એવમુર્વ્યાં તથા નાકે નાગલોકે યમાલયે
શૌર્ય અને એવા ગુણોથી એ લોકો વિજય અને પુણ્ય મેળવે છે, અને પાપ નાશ થતાં આગળ વધે છે; આવું પૃથ્વી, સ્વર્ગ, નાગલોક અને યમના લોકમાં પણ થાય છે.
ઉગ્રેણ તપસા કશ્ચિત્સુરત્વં લભતે દિવિ। વાસુદેવં સમારાધ્ય પ્રહ્લાદઃ સુરપૂજિતઃ
કઠોર તપથી કોઈક સ્વર્ગમાં દેવપદ મેળવે છે; વસુદેવની ભક્તિ કરીને પ્રહલાદ દેવોથી સન્માન પામ્યો હતો.
હરં તથાન્ધકો દૈત્યઃ સ્તુત્વા તત્સભ્યકોઽભવત્। તસ્યૈવ ગણમુખ્યત્વં લેભે ભૃંગી મહાબલઃ
એ જ રીતે, અંધક નામના દૈત્યે હરાની સ્તુતિ કરીને એની સભામાં સ્થાન મેળવ્યું; અને મહાબળશાળી ભૃંગીએ પણ એના ગણોમાં મુખ્યપદ મેળવ્યું.
એતે ચાન્યે ચ બહવો બલિરિંદ્રો ભવિષ્યતિ। ગચ્છંતિ સદ્ગતિં તાત ઇહામુત્ર ચ સર્વદા
આવા ઘણા બીજા પણ છે—બલી પણ ઇન્દ્ર બનશે—એ બધા હંમેશા અહીં અને પરલોકમાં શ્રેષ્ઠ અવસ્થામાં પહોંચે છે.
કેચિદ્દૈત્યકુલે જાતાઃ પૃથિવ્યાં સુરસત્તમાઃ। ભાવયંતિ પિતૄન્સર્વાન્શતશોથ સહસ્રશઃ
કેટલાક દૈત્યકુળમાં જન્મ્યા છતાં પૃથ્વી પર શ્રેષ્ઠ દેવ બને છે; એ બધા પોતાના પિતૃઓને હજારો-લાખો સુધી સન્માન આપે છે.
એકેનાપિ સુપુત્રેણ કુલત્રાણં ચ ધીમતા। એકોપિ વૈષ્ણવઃ પુત્રઃ કુલકોટિં સમુદ્ધરેત્
એક જ બુદ્ધિશાળી અને સારા પુત્રથી આખું કુળ બચી શકે છે; એક વૈષ્ણવ પુત્ર પણ દસ કરોડ કુટુંબજનોને ઉદ્ધાર કરી શકે છે.
જિતેંદ્રિયોપિ ધર્માત્મા દ્વિજદેવાર્ચને રતઃ। ક્ષયે ધર્મે કલૌ શેષે પુરે જનપદેષુ ચ
એક જ ઇન્દ્રિયજિત, ધર્મનિષ્ઠ વ્યક્તિ, જે દ્વિજાતિ અને દેવોની પૂજામાં તત્પર હોય, કલિયુગના અંતમાં, શહેર કે ગામે—
એકો રક્ષતિ ધર્માત્મા પુરે ગ્રામં જનં કુલમ્। વિજ્ઞાતૃમેદુરં ચાસીદ્બ્રાહ્મણાનાં પુરં મહત્
એક ધર્મનિષ્ઠ વ્યક્તિ શહેર, ગામ, લોકો અને કુટુંબને બચાવે છે; પહેલાં બ્રાહ્મણોનું વિજ્ઞાતૃમેદુર નામનું મહાન શહેર હતું.
તત્ર સર્વે દ્વિજાઃ શશ્વત્સંધ્યોપાસનતત્પરાઃ। વેદપાઠરતા ધીરા દેવાતિથિદ્વિજાર્ચકાઃ
ત્યાં બધા દ્વિજો હંમેશા સંધ્યાવંદનામાં તત્પર રહે છે, વેદ પાઠમાં મગ્ન છે, સ્થિર મનવાળા છે અને દેવતાઓ, અતિથિઓ તથા બ્રાહ્મણોની પૂજા કરે છે.
યજ્ઞવ્રતાગ્નિકર્માણઃ ષટ્કર્મપરિનિશ્ચયાઃ। અતિકૃચ્છ્રે ચ તેષાં વૈ ન પાપે વર્તતે મનઃ
યજ્ઞ, વ્રત અને અગ્નિકાર્યોમાં લાગેલા, છ કાર્યોમાં નિશ્ચિત, ભારે મુશ્કેલીમાં પણ તેમનું મન ક્યારેય પાપમાં નથી ફસાતું.
કુર્વંતિ સતતં વીરા વ્રતં યજ્ઞં સનાતનમ્। કદાચિદ્દૈવયોગાચ્ચ ગૃહસ્થશ્ચ સ કોવિદઃ
એ બહાદુરો સતત શાશ્વત વ્રત અને યજ્ઞ કરે છે; અને ક્યારેક દેવની ઈચ્છાથી ગૃહસ્થ પણ વિદ્વાન બની જાય છે.
વહ્નૌ જુહોતિ વિપ્રર્ષિ રાજ્યં મંત્રેણ મંત્રવિત્। તસ્મિન્કાલે ચ તસ્યૈવ મૂત્રકૃચ્છ્રં સુદારુણમ્
મંત્રજ્ઞ બ્રાહ્મણ ઋષિ રાજ્ય માટે અગ્નિમાં આહુતિ આપે છે; એ સમયે તેને બહુ કઠિન મૂત્રરોગ થાય છે.
તત્પ્રોજ્ઝિતું ગતઃ સોપિ રક્ષાર્થં સ્થાપ્ય ચેટિકામ્। તસ્યાસ્ત્વનવધાનેન શુના ચાજ્યં ચ ભક્ષિતમ્
એ મુત્રવિસર્જન કરવા ગયો અને રક્ષા માટે દાસીને રાખી; પણ તેની અવગણનાથી કૂતરાએ ઘી ખાઈ લીધું.
ભિયા તયા તતઃ પાત્રં સ્વીયમૂત્રેણ સંભૃતમ્। અસંલક્ષ્યા જુહોદગ્નૌ સ વિપ્રસ્ત્વરયા તતઃ
ભયથી દાસીએ પાત્ર પોતાનાં મૂત્રથી ભરી દીધું; બ્રાહ્મણે ધ્યાન ન આપતાં ઉતાવળમાં એ જ અગ્નિમાં ચઢાવી દીધું.
આશ્ચર્યં ચ તતો વહ્નૌ લક્ષિતં તેન તત્ક્ષણાત્। કૂટં હેમમયં સાક્ષાત્સ્વર્ણં જાંબૂનદપ્રભં
ત્યાં તરત જ અગ્નિમાં અદ્ભુત ઘટના બની; એ ક્ષણે જાંબૂનદ જેવા તેજવાળું શુદ્ધ સોનાનું ગાંઠું દેખાયું.
ગૃહીત્વા તન્મુદા વિપ્રઃ પાપયોગં ચકાર હ। પપ્રચ્છ વિસ્મયાદ્દાસીં કથમેતદ્વદ પ્રિયે
બ્રાહ્મણે આનંદથી એthing લઇ પાપ કર્યું; આશ્ચર્યચકિત થઈ દાસીને પૂછ્યું: 'પ્રિયે, આ કેવી રીતે થયું?'
મુદા તત્ર યથાવૃત્તં કથિતં તુ તયા દ્વિજ। તતો નિત્યં યથાકાલં તચ્ચ તસ્ય પ્રવર્તતે
દાસીએ આનંદથી જે બન્યું હતું તે બધું કહ્યું; ત્યાર પછી નિયમિત રીતે યોગ્ય સમયે એ જ ઘટના થવા લાગી.
સમૃદ્ધિરદ્ભુતા ગેહે લોકવિસ્મયકારિણી। તતઃ પરસ્પરાચ્છ્રુત્વા સર્વૈરેવ ચ તત્પુરે
ઘરમાં અદ્ભુત સમૃદ્ધિ આવી, જે લોકોમાં આશ્ચર્ય પેદા કરતી હતી; પછી એ વાત શહેરમાં બધાએ એકબીજાને કહી જાણાવી.
કૃતં કર્મ દુરાચારં શ્રુત્વા લોભાદસાધુભિઃ। ગુરુલોભાચ્ચ સુમહત્સ્વાંતે પંકં વિશત્યપિ
દુશ્ચરિત્ર કર્મ સાંભળી દુરાચારીઓ લોભથી એ કર્યું; વધારે લોભથી મોટા મોટા લોકો પણ અંતે કાદવમાં ફસાઈ ગયા.
પંકાદેવ ભયાન્મોહાન્મતિભ્રંશોઽભવત્તતઃ। અથ કિલ્બિષકૂટેન દગ્ધમેવ પુરં ચ તત્
કાદવના ડર અને મોહથી તેમનું બુદ્ધિભ્રંશ થયું; પછી પાપના ઢગલાથી એ શહેર બળી ગયું.