સ્ત્રીણાં ચ પુરુષાણાં ચ શૃણુષ્વૈકમના મમ। મલપંકધરા નિત્યં સત્યશૌચવિવર્જિતાઃ
હવે સ્ત્રીઓ અને પુરુષો વિશે ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો, જે હંમેશા મલ અને કાદવથી ઢંકાયેલા છે અને સત્ય તથા શુદ્ધિથી વિહિન છે.
દંતકુંતલવસ્ત્રાણાં વપુષો મલસંચયાઃ। ગૃહપીઠાદિપાત્રાણાં સકૃચ્છૌચં ન રોચતે
એમના દાંત, વાળ અને કપડાં ગંદકીથી ભરેલા હોય છે; ઘર, બેઠકો કે વાસણો એકવાર પણ સાફ કરવું એમને પસંદ નથી.
ન પશ્યંતિ સુખં સ્ત્રીણાં વિશંતિ કાનને દ્રુતં। વિઘસોચ્છિષ્ટપૂતીનાં ભક્ષણેભિરતા ભુવિ
સ્ત્રીઓએ સુખ ક્યારેય જોયું નથી; તેઓ જલદી જંગલમાં જાય છે અને જમીન પર બાકી રહેલું, બગડેલું અને અશુદ્ધ ખોરાક ખાવામાં મગ્ન રહે છે.
અન્નપાનં ચ શયનમન્ધકારેષુ રોચતે। કદાચિત્સ્વસ્થતા નાસ્તિ ક્વચિદ્વા શુચિતાતનૌ
અન્ન, પાણી અને અંધકારમાં સુવું તેમને ગમે છે; ક્યારેક આરોગ્ય રહેતું નથી, અને ક્યારેક શુદ્ધ શરીરવાળાને પણ આરામ મળતો નથી.
લક્ષણં નરલોકેષુ પ્રેતાનામીદૃશં કિલ। હિતાહિતં ન જાનંતિ મિત્રામિત્રં ગુણાગુણમ્
માણસોમાં એવા પ્રેતાત્માઓના લક્ષણો છે કે તેઓ શું હિત છે કે અનિષ્ટ, કોણ મિત્ર છે કે દુશ્મન, શું ગુણ છે કે દોષ—કશું જ ઓળખી શકતા નથી.
પાપપુણ્યાદિકં સ્થાનં સ્નાનં દેવદ્વિજાર્ચનં। અરિમિત્રમુદાસીનં ન વિંદંતિ સ્વભાવતઃ
પાપ કે પુણ્યના સ્થાન, સ્નાન, દેવતા કે બ્રાહ્મણોની પૂજા, દુશ્મન, મિત્ર કે ઉદાસીન—આ બધું તેઓ પોતાના સ્વભાવથી ઓળખી શકતા નથી.
મર્ત્યસ્થાઃ પશવસ્તે ચ જ્ઞાયંતે બુદ્ધિસંમતૈઃ। બુદ્ધ્યા નાનાત્વભાવાશ્ચ ભ્રમંતિ ચ મૃષા ભુવિ
માણસો અને પશુઓમાં વસતા એવા લોકો બુદ્ધિશાળી લોકો દ્વારા ઓળખી શકાય છે; પણ બુદ્ધિથી જુદાઈ દેખાય છે, છતાં તેઓ ભૂલથી ધરતી પર ભટકતા રહે છે.
યક્ષરૂપા નરાસ્તે ચ સર્વકર્મબહિષ્કૃતાઃ। એષાં ભેદં પ્રવક્ષ્યામિ લક્ષણં ધરણીતલે
આ લોકો યક્ષ જેવા રૂપ ધરાવે છે અને બધા કર્મોથી વંચિત છે; હું ધરતી પર તેમના ભેદ અને લક્ષણો કહું છું.
વિજાતા મર્ત્યલોકેષુ પાપસ્યૈવાનુરૂપતઃ। મલીમસ ભુવિપ્રસ્થં નાગરં છદ્મરૂપિણં
પાપ પ્રમાણે મનુષ્યલોકમાં જન્મેલા, અશુદ્ધ અને ધરતી પર સ્થાયી એવા શહેરમાં રહેનારા, ભેદી રૂપ ધરાવતા લોકો છે.
વિઘસાદિપ્રભોક્તારં કાકમાહુર્મનીષિણઃ। અભક્ષ્યે નિરતઃ પાપઃ કુકુરઃ પૂતિસંપ્રિયઃ
જેઓ બાકી રહેલું ખાય છે તેમને વિદ્વાનો કાગડો કહે છે; જે પાપી છે અને અખાદ્ય વસ્તુઓમાં મગ્ન રહે છે, કૂતરો ગંદકીમાં આનંદ મેળવે છે.
પ્રવૃત્તસ્સર્વગૃહ્યેષુ ભક્ષ્યાભક્ષ્યસજીવનઃ। ભૂમ્યાં પશ્વાદિયોનીનાં કુલેષુ પ્રાપ્તસંભવાઃ
જે બધા ઘરોમાં પ્રવૃત્ત રહે છે, ખાદ્ય અને અખાદ્ય વસ્તુઓ પર જીવંત છે, તેઓ ધરતી પર પશુઓના કુળોમાં જન્મે છે.
શુનો વિગૃહ્ય હસ્તેન મ્લેચ્છાનાં ભક્ષણપ્રિયાઃ। વિશેષાત્સૂકરાણાં ચ તથા ચ રણયોધિનાં
કૂતરો હાથથી પકડીને મ્લેચ્છો વચ્ચે ખાવાનું પસંદ કરે છે; ખાસ કરીને વરાહોમાં અને યુદ્ધપ્રેમી લોકોમાં પણ આવું જોવા મળે છે.
પોષણે ભક્ષણે પ્રીતાઃ પૂતિગર્હ્યેષ્વસાધુષુ। પર્વતેકરણાદ્વહ્નેઃ કાષ્ઠસંચયસંગ્રહે
પોષણ અને ખાવામાં, અશુદ્ધ અને તુચ્છ વસ્તુઓમાં આનંદ મેળવે છે; અને પર્વત પર અગ્નિ માટે લાકડું એકઠું કરવામાં પણ મગ્ન રહે છે.
વિજ્ઞેયાસ્તે સદા મ્લેચ્છાઃ ક્ષત્રિયાણાં ભયાકુલાઃ। લોકાનાં નષ્ટધર્મે ચ સદા શૌચવિવર્જિતે
એમને હંમેશા મ્લેચ્છ તરીકે ઓળખવા જોઈએ, તેઓ ક્ષત્રિયોથી ડરે છે; જ્યાં ધર્મ નષ્ટ થયો છે અને શુદ્ધિ ક્યારેય રહેતી નથી એવા લોકોમાં રહે છે.
કુલીનાનાં તદા મ્લેચ્છા ભવિષ્યંતિ ચ દસ્યવઃ। તેષાં સંસર્ગતોન્યે ચ સંબંધાદન્નભોજનાત્
પછી કુળીન પરિવારોમાં પણ મ્લેચ્છો દસ્યુ બની જાય છે; તેમની સાથે મળવાથી, સંબંધથી અને સાથે ભોજન કરવાથી બીજા લોકો પણ એમ જેવા બની જાય છે.
મૈથુનાત્તસ્ય યોષાસુ તદ્ભાવં તુ વ્રજંતિ તે। તસ્મિન્કાલે જનાસ્સર્વે દુઃખરોગપ્રતાપિતાઃ
જ્યારે તેમની સ્ત્રીઓ સાથે સંભોગ થાય છે ત્યારે એ સ્વભાવ પણ લોકોમાં આવી જાય છે; એ સમયે બધા લોકો દુઃખ અને રોગથી પીડાય છે.
દુર્ભિક્ષાન્ન પરામૂઢાઃ સદા રાજપ્રપીડિતાઃ। તત્રાસત્યેરતા મર્ત્યાઃ સર્વશૌચવિવર્જિતાઃ
દુર્ભિક્ષ અને અનાજના કારણે લોકો ભટકી જાય છે, રાજાઓ હંમેશા દુઃખ આપે છે; ત્યાં મનુષ્યો અસત્યમાં મગ્ન રહે છે અને સર્વે શુદ્ધિથી વંચિત છે.
ન શ્રૂયંતે જનૈરેવ પુરાણાગમસંહિતાઃ। મદ્યમાંસપ્રિયાઃ પાપાસ્સર્વભક્ષાસ્સુદારુણાઃ
લોકો હવે પુરાણ અને આગમ ગ્રંથો સાંભળતા નથી; પાપી, દારૂ અને માંસપ્રેમી, બધું જ ખાવાવાળા અને અત્યંત ક્રૂર બની જાય છે.
દારુણાચારનિરતા નિત્યં છલપરાયણાઃ। ન પુષ્ણંતિ સુતાસ્તાતં પ્રસુવં ચ ગુરૂનપિ
હંમેશા ક્રૂર વર્તન અને છેતરપિંડીમાં મગ્ન રહે છે; પોતાના પુત્ર, પિતા, માતા કે ગુરુનું પણ પાલન કરતા નથી.
ન શુશ્રૂષંતિ વૈ ભૃત્યાઃ સ્વામિનં ગુણશાલિનમ્। ભર્તારં ન સ્ત્રિયઃ કાશ્ચિચ્છ્વશુરૌ ચ સ્વમાતરઃ
ભૃત્યો પોતાના ગુણવાન માલિકની સેવા કરતા નથી; કેટલીક સ્ત્રીઓ પતિ, સસરા કે પોતાની માતાનું પણ માન રાખતી નથી.
નિત્યકષ્ટા નરાસ્તત્ર કલહશ્ચ ગૃહે ગૃહે। નૃપા મ્લેચ્છાઃ સુરાપાશ્ચ તથા મંત્રિપુરોહિતાઃ
ત્યાં લોકો સતત દુઃખ સહન કરે છે અને દરેક ઘરમાં ઝઘડા થાય છે; રાજાઓ પણ અસંસ્કારી અને દારૂ પીતા હોય છે, એમના મંત્રીઓ અને પુરોહિતો પણ એ જ રીતે હોય છે.
મનુષ્યૈશ્ચ બલિસ્તેષાં મત્સ્યૈર્માંસૈર્નિરામિષઃ। પાષંડાયાસયોગેભ્યઃ પ્રધાના ગુણવાર્તયોઃ
એ લોકોની તાકાત માણસો, માછલી અને માંસમાંથી આવે છે, અને કેટલાક તો માંસ ન ખાવાવાળાઓમાંથી પણ; મુખ્ય લોકો પાખંડી હોય છે અને બધું ગુણ અને નફામાં જ ગણાય છે.
ધનિકૈઃ કોકિલૈર્મંદૈર્વ્યાપ્તં તૈસ્તુ મહીતલમ્। તતોન્યોન્યં પ્રિયા મૂઢા વને વા નગરેષુ ચ૫૦ 1.76.
પૃથ્વી ધનવાન માણસો, મંદ બુદ્ધિ વાળો કોયલ અને આવા લોકોથી ભરાઈ ગઈ છે; પછી તો વનમાં કે શહેરોમાં બધે મૂર્ખ પ્રેમીઓ જોવા મળે છે.
ભક્ષ્યાભક્ષ્યં સમશ્નંતિ મત્સ્યમાંસાદિકં નરાઃ। વને દ્વિજાતયશ્ચાન્યે ભુંજતે ચાનુપાપકમ્
લોકો યોગ્ય અને અયોગ્ય બધાં જ ખાદ્યપદાર્થો, માછલી અને માંસ વગેરે ખાય છે; વનમાં બીજા દ્વિજાતિઓ પણ જે ખાવું ન જોઈએ એ પણ ભોજન કરે છે.
ભક્તિમંતં પશું ચાન્યત્સર્વે યાંત્યપુનર્ભવમ્। પાતયંતિ પિતૄન્પાપાઃ સર્વે તે પૂર્વદેવકાઃ
જે બધા ભક્તિભાવ ધરાવતા પ્રાણીને મારી નાખે છે, એ બધા પાછા ન આવતી સ્થિતિમાં જાય છે; એ પાપી લોકો પોતાના પિતૃઓને પણ પતન પામાડે છે, ભલે એ પિતૃઓ પહેલાં દેવતા હતા.
પિશાચા રાક્ષસા યે ચ મુર્ત્યકા ગુહ્યકા ધ્રુવમ્। એતે ચાવિનયપ્રીતા ન દેવા ન ચ માનુષાઃ
જે પિશાચ, રાક્ષસ, મૂર્ત્યક અને ગુહ્યક છે, એ બધા અવિનયમાં જ આનંદ પામે છે; એ ન તો દેવ છે, ન તો માનવ છે.
સંજય ઉવાચ-। કથં ચ મર્ત્યભાવેષુ લક્ષંજાનંતિતાત્ત્વિકાઃ। એતં મે સંશયં નાથ દૂરીકુરુ તતસ્તતઃ
સંજયએ કહ્યું: હે સ્વામી, સાચા જ્ઞાનીઓ કેવી રીતે મરનારાઓમાં લક્ષણો ઓળખે છે? કૃપા કરીને મારી આ શંકા પૂરી રીતે દૂર કરો.
વ્યાસ ઉવાચ-। કૃતપાપાનુરૂપાસ્તુ દ્વિજાતિષ્વન્યજાતિષુ। અસુરા રાક્ષસાઃ પ્રેતાઃ સ્વભાવં ન ત્યજંતિ તે
વ્યાસએ કહ્યું: જેવો પૂર્વજ પાપ હોય, એ પ્રમાણે અસુર, રાક્ષસ અને પ્રેત દ્વિજાતિ અને અન્ય જાતિમાં જન્મે છે; એ પોતાનો સ્વભાવ છોડતા નથી.
જાતા યે ચાસુરા મર્ત્યે સદાતે કલહોત્સુકાઃ। કુહકાઃ કચ્ચરાઃ ક્રૂરાઃ વિજ્ઞેયા રાક્ષસાભુવિ
જે અસુરો માનવોમાં જન્મે છે, એ હંમેશા ઝઘડાની ઈચ્છા રાખે છે; છેતરપિંડી, ભટકતા અને ક્રૂર હોય છે, એમને પૃથ્વી પર રાક્ષસ જ માનવા.
જનોદ્વિગ્નાદિકં દાનં તથા દેવાર્ચનં ભુવિ। ઉગ્રભાવાદ્ધનં લબ્ધ્વા રાજ્યં ભુઞ્જંતિ શાશ્વતમ્
લોકોને દુઃખ આપે તેવું દાન અને પૃથ્વી પર દેવોની પૂજા કરીને, એ લોકો કઠોરતાથી ધન મેળવે છે અને લાંબા સમય સુધી રાજસત્તા ભોગવે છે.