યમાક્ષરકૃતાં માલાં સ્ફુટં શૌરિઃ પ્રમાર્જતિ । શ્રીચંદનં સકર્પૂરમગુરું ચ સકુંકુમમ્
જે માળા અક્ષરોથી બનેલી છે અને શૌરી એને ચોખ્ખી કરે છે, અને જેમાં ચંદન, કપૂર, અગરુ અને કુંકુમ પણ હોય—
કેતકી દીપદાનં ચ સર્વદા કેશવપ્રિયમ્ । કાર્તિકે કેતકીપુષ્પં દત્તં યેન કલૌ યુગે
કેતકીના ફૂલ અને દીપદાન હંમેશા કેશવને પ્રિય છે; કલીયુગમાં જે કાર્તિક મહિનામાં કેતકીના ફૂલ અર્પણ કરે છે—
દીપદાનં મહાસેન કુલાનાં તારયેચ્છતમ્ । સરોરુહાણિ તુલસી કેતકી મુનિપુષ્પકમ્
દીપદાનથી એકસો કુળોનું ઉદ્ધાર થાય છે; કમળ, તુલસી, કેતકી અને મુનિ ફૂલો પણ—
કાર્તિકે ચ દિનાન્યેવ દીપદાનં તુ પંચમમ્ । કેતકીમાલયા યેન કાર્તિકે પુષ્પમંડપમ્
કાર્તિકમાં ખાસ પાંચમના દિવસે દીપદાન કરવું, અને જે કેતકીની માળાથી કાર્તિકમાં ફૂલોનું મંડપ તૈયાર કરે છે—
કેશવસ્ય કૃતં વત્સ વસતિર્દિવિ તસ્ય ચ । કેતકીપુષ્પકેનૈવ પૂજિતો ગરુડધ્વજઃ
એ માટે, વત્સ, કેશવ ભગવાન સ્વર્ગમાં નિવાસ આપે છે, જ્યારે ગરુડધ્વજ ભગવાનની કેતકીના ફૂલો વડે પૂજા થાય છે.
સમાઃ સહસ્રં સુપ્રીતો જાયતે મધુસૂદનઃ । અર્ચયિત્વા હૃષીકેશં કુસુમૈઃ કેતકીભવૈઃ
જે વ્યક્તિ હૃષીકેશ ભગવાનની કેતકીના ફૂલો વડે પૂજા કરે છે, તેને માટે મધુસૂદન ભગવાન હજાર વર્ષ સુધી અત્યંત પ્રસન્ન થાય છે.
પુણ્યં તદ્ભવનં યાતિ કેશવસ્ય શિવં ગુહ । દમનકેનાપિ દેવેશં સંપ્રાપ્તે મધુમાધવે
હે ગુહ, જ્યાં કેશવ ભગવાનની દમનકના ફૂલો વડે વસંત ઋતુમાં પૂજા થાય છે, એ ઘર પવિત્ર બની જાય છે.
સમભ્યર્ચ્ય મુનિશ્રેષ્ઠ અર્ચનાલ્લભતે ફલમ્ । અગસ્તિકુસુમૈર્દેવં યોઽર્ચયેત જનાર્દનમ્
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, જે મનુષ્ય અગસ્ત્યના ફૂલો વડે જનાર્દન ભગવાનની પૂજા કરે છે, તે પૂજાનું ફળ અવશ્ય મેળવે છે.
દર્શનાત્તસ્ય ભો વિપ્ર નરકાગ્નિઃ પ્રણશ્યતિ । ન તત્કરોતિ વિપ્રર્ષે તપસા તોષિતો હરિઃ
હે વિપ્ર, એનું દર્શન કરવાથી નરકની અગ્નિ નાશ પામે છે; હે વિપ્રર્ષિ, જે હરી પ્રસન્ન થઈ આપે છે, તે તપસ્યા પણ આપી શકતી નથી.
યત્કરોતિ મહાસેન મુનિપુષ્પૈરલંકૃતઃ । વિહાય સર્વપુષ્પાણિ મુનિપુષ્પેણ કેશવમ્
મહાસેન જે મુનિ ફૂલો વડે શોભાયમાન થઈને, બધા ફૂલોને છોડીને માત્ર મુનિ ફૂલો વડે કેશવની પૂજા કરે છે, તે જે ફળ આપે છે—
કાર્તિકે યોઽર્ચયેદ્ભક્ત્યા વાજિમેધફલં લભેત્ । મુનિપુષ્પકૃતાં માલાં યો દદાતિ જનાર્દને
જે ભક્તિપૂર્વક કાર્તિક મહિનામાં પૂજા કરે છે, તેને અશ્વમેધ યજ્ઞ જેટલું ફળ મળે છે; અને જે કોઈ ઋષિએ બનાવેલી ફૂલમાળા જનાર્દનને અર્પણ કરે છે, તે પણ મહાન ફળ પામે છે.
દેવેંદ્રોઽપિ મુનિશ્રેષ્ઠ કુરુતે તસ્ય સત્કથામ્ । ગવામયુતદાનેન યત્ફલં પ્રાપ્યતે ગુહ
હે મહાન ઋષિ, દેવતાઓના રાજા પણ તેની મહિમાની વાર્તા કહે છે; દસ હજાર ગાય દાન આપવાથી જે ફળ મળે છે, એ જ ફળ મળે છે, હે ગુહ.
મુનિપુષ્પેણ ચૈકેન કાર્તિકે લભતે ફલમ્ । કૌસ્તુભેન યથા પ્રીતો યથા ચ વનમાલયા
કાર્તિકમાં માત્ર એક ઋષિના ફૂલથી પણ જે ફળ મળે છે, તે એવું જ છે જેમ કે કૌસ્તુભ મણિ કે વનમાળા અર્પણ કરીને ભગવાન પ્રસન્ન થાય છે.
તુલસીદલેન સંપ્રીતઃ કાર્તિકે ચ તથા હરિઃ । સિઊ!ત ઉવાચ। પ્રશ્રયાવનતં દૃષ્ટ્વા કુમારં ભક્તિતત્પરમ્
કાર્તિકમાં એક તુલસીપાનથી પણ હરિ પ્રસન્ન થાય છે. સૂતજીએ કહ્યું: ભક્તિમાં તલ્લીન અને વિનમ્ર એવા બાળકને જોઈને—
પુનઃ પ્રોવાચ ભગવાન્મહાદેવો વૃષધ્વજઃ । ઈશ્વર ઉવાચ। શૃણુ દીપસ્ય માહાત્મ્યં કાર્તિકે શિખિવાહન
પછી મહાદેવ, વૃષભધારી ભગવાને ફરી કહ્યું: હે મયૂર પર સવાર, કાર્તિકમાં દીપકનું મહાત્મ્ય સાંભળ.
પિતરશ્ચૈવ વાંચ્છંતિ સદા પિતૃગણૈર્વૃતાઃ । ભવિષ્યતિ કુલેઽસ્માકં પિતૃભક્તઃ સુપુત્રકઃ
પિતૃઓ હંમેશા પોતાના કુળમાં એવો પુત્ર થાય જે પિતૃભક્ત હોય એવી ઇચ્છા રાખે છે, અને પિતૃઓના સમૂહથી ઘેરાયેલા રહે છે.
કાર્તિકે દીપદાનેન યસ્તોષયતિ કેશવમ્ । ઘૃતેન દીપકો યસ્ય તિલતૈલેન વા પુનઃ
કાર્તિકમાં જે કોઈ ઘી કે તલના તેલથી દીવો પ્રગટાવીને કેશવને પ્રસન્ન કરે છે—
જ્વલતે યસ્ય સેનાનીરશ્વમેધેન તસ્ય કિમ્ । તેનેષ્ટં ક્રતુભિઃ સર્વૈઃ કૃતં તીર્થાવગાહનમ્
હે સેનાપતિ, જેના દીવા પ્રગટે છે, તેને અશ્વમેધ યજ્ઞની જરૂર નથી; એ બધાં યજ્ઞો અને તીર્થસ્નાનનું ફળ તેને મળે છે.
દીપદાનં કૃતં યેન કાર્તિકે કેશવાગ્રતઃ । કૃષ્ણપક્ષે વિશેષેણ પુત્ર પંચદિનાનિ ચ
કાર્તિકમાં કેશવની સામે, ખાસ કરીને કૃષ્ણપક્ષમાં, પાંચ દિવસ સુધી જે દીવો આપે છે, હે પુત્ર—
પુણ્યાનિ તેષુ યો દત્તે દીપં સોઽક્ષયમાપ્નુયાત્ । એકાદશ્યાં પરૈર્દત્તં દીપં પ્રજ્વાલ્ય મૂષિકા
આ દિવસોમાં જે દીવો આપે છે, તેને અક્ષય પુણ્ય મળે છે; એકાદશી પર બીજાઓ—even ઉંદર—દ્વારા પ્રગટાવેલો દીવો પણ ફળ આપે છે.
માનુષ્યં દુર્લ્લભં પ્રાપ્ય પરાં ગતિમવાપ સા । લુબ્ધકોઽપિ ચતુર્દશ્યાં પૂજયિત્વા મહેશ્વરમ્
માનવ જન્મ જે દુર્લભ છે, તે પામી, એ સ્ત્રીએ પરમ ગતિ મેળવી; અને એક શિકારીયે પણ ચતુર્દશી પર મહેશ્વરનું પૂજન કરીને—
નિર્ભક્ષઃ પરમં પ્રાપ્ય વિષ્ણુલોકં જગામ સઃ । શ્વપાકસ્યાશ્રયાદ્વૈશ્યા દીપં કૃત્વા પરૈઃ કૃતમ્
ઉપવાસ રાખીને, એ પરમ સ્થાન પામી, વિષ્ણુલોકમાં ગયો; એક સ્ત્રીએ, શ્વપાકના આશ્રયે રહી, બીજાઓ દ્વારા દીવો કરાવ્યો.
શુદ્ધા લીલાવતી ભૂત્વા જગામ સ્વર્ગમક્ષયમ્ । ગોપઃ કશ્ચિદમાવસ્યાં પૂજાં દૃષ્ટ્વા તુ શાર્ઙ્ગિણઃ
શુદ્ધ બનીને, લીલાવતી નામે, એ સ્વર્ગમાં ગઈ; અમાવાસ્યાના દિવસે શારંગધારી ભગવાનની પૂજા જોઈને એક ગોપએ—
મુહુર્મુહુર્જયેત્યુક્ત્વા રાજરાજેશ્વરોઽભવત્ । તસ્માદ્દીપાઃ પ્રદાતવ્યા રાત્રાવસ્તમતે રવૌ
વારંવાર 'જય' બોલી, એ રાજાઓમાં રાજા થયો; તેથી રાતે સૂર્યોદય સુધી દીવા આપવાં જોઈએ.
ગૃહેષુ સર્વગોષ્ઠેષુ સર્વેષ્વાયતનેષુ ચ । દેવાલયેષુ દેવાનાં શ્મશાનેષુ સરસ્સુ ચ
ઘરે, ગૌશાળામાં, દરેક મંદિરમાં, દેવસ્થાનમાં, સ્મશાનમાં અને સરોવરમાં—
ઘૃતાદિના શુભાર્થાય યાવત્પંચદિનાનિ ચ । પાપિનઃ પિતરો યે ચ લુપ્તપિંડોદકક્રિયાઃ । તેપિ યાંતિ પરાં મુક્તિં દીપદાનસ્ય પુણ્યતઃ
શુભ માટે ઘી વગેરેથી, પાંચ દિવસ સુધી દીવો આપવો; જેમના પિતૃઓને પિંડ અને જળની ક્રિયા મળતી નથી, એવા પાપી પિતૃઓ પણ દીપદાનના પુણ્યથી પરમ મુક્તિ પામે છે.
ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સહસ્રસંહિતાયામુત્તરખંડે કાર્ત્તિકમાહાત્મ્યે દીપ ગંધ ધાત્રી માહાત્મ્યવર્ણનો નામ એકવિંશત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મ મહાપુરાણના ઉત્તરખંડમાં, કાર્તિકમાહાત્મ્યના 'દીપ, સુગંધ અને ધાત્રીનું મહાત્મ્ય' નામના એકસો એકવીસમા અધ્યાયમાં વર્ણન પૂર્ણ થયું.
કાર્તિકેય ઉવાચ। દીપાવલિફલં નાથ વિશેષાદ્બ્રૂહિ સાંપ્રતમ્ । કિમર્થં ક્રિયતે સા તુ તસ્યાઃ કા દેવતા ભવેત્
કાર્તિકેયએ કહ્યું: હે નાથ, હવે આપ મને ખાસ કરીને દીપાવલીનું ફળ કહો; તે શેના માટે કરવામાં આવે છે અને તેની મુખ્ય દેવી કોણ છે?
કિં ચ તત્ર ભવેદ્દેયં કિં ન દેયં વદ પ્રભો । પ્રહર્ષઃ કોઽત્ર નિર્દિષ્ટઃ ક્રીડા કાત્ર પ્રકીર્તિતા
હે પ્રભુ, ત્યાં શું આપવું અને શું ન આપવું જોઈએ તે કહો. અહીં કઈ ખુશી જણાવવામાં આવી છે અને કઈ રમતનું વર્ણન થયું છે, એ પણ જણાવો.
સૂત ઉવાચ। ઇતિ સ્કંદવચઃ શ્રુત્વા ભગવાન્કામશોષણઃ । સાધૂક્ત્વા કાર્તિકં વિપ્રાઃ પ્રહસન્નિદમબ્રવીત્
સૂતજી બોલ્યા: સ્કંદના આ વચન સાંભળી, કામશોષણ ભગવાને, 'સારા કહ્યું, બ્રાહ્મણો,' એમ હસતાં કહ્યું.