વ્યાસ ઉવાચ- એતચ્છ્રુત્વા તુ દૈત્યેંદ્રો હિરણ્યાક્ષો મહાબલઃ। સરોષશ્ચાતિતામ્રાક્ષો હ્યસુરાનાદિદેશ હ
વ્યાસજી બોલ્યા: આ સાંભળીને દૈત્યરાજ હિરણ્યાક્ષે, જે અત્યંત શક્તિશાળી હતો, ગુસ્સામાં આંખો લાલ કરીને પોતાના અસુરોને સંબોધ્યા.
સ્વયં ગચ્છામિ યુદ્ધાય દેવાનાં વિજિઘાંસયા। નાગચ્છંતિ ન યુદ્ધ્યંતે તેન માર્ગાદ્વિશન્ત્વિતઃ
"હું પોતે દેવતાઓને જીતવા માટે યુદ્ધ કરવા જઈશ. તેઓ આવે નથી, લડે પણ નથી, તો હવે આ માર્ગથી તેમને લાવશો."
એતચ્છ્રુત્વા તુ વચનં શેષા દૈત્યગણાધિપાઃ। યુદ્ધાય પ્રયયુઃ સર્વે શૂલપાશાતિપંડિતાઃ
આવું વચન સાંભળીને બીજા બધા દૈત્યસેનાપતિઓ, જે ભાલા અને ફાંસીઓ ચલાવવામાં નિપુણ હતા, યુદ્ધ માટે નીકળી પડ્યા.
અધિકં પૂર્વસૈન્યાશ્ચ તથા શતગુણૈરપિ। નિરંતરં તથાકાશં પ્રયયુર્યુદ્ધકાંક્ષિણઃ
પહેલાની તુલનામાં અનેકગણું, અવિરત અને વધુ શક્તિશાળી સેના યુદ્ધની ઇચ્છાથી આકાશમાં આગળ વધી.
તતો રુદ્રાસ્સ સાધ્યાશ્ચ વિશ્વે ચ વસવસ્તથા। સ્કંદશ્ચ ગણપશ્ચૈવ વિષ્ણુજિષ્ણુપુરોગમાઃ
પછી રુદ્રો, સાધ્યો, વિશ્વદેવો, વસુઓ, સ્કંદ, ગણપતિ અને વિષ્ણુ-જિષ્ણુની આગેવાનીમાં બધા દેવતાઓ પણ યુદ્ધ માટે નીકળી પડ્યા.
સર્વે યોદ્ધું ગતાસ્તે ચ હૃષ્ટા રણસમુત્સુકાઃ। એતસ્મિન્નંતરે યુદ્ધં દેવદાનવયોરપિ
બધા જ આનંદિત અને યુદ્ધ માટે ઉત્સુક થઈને લડવા ગયા. એ વચ્ચે દેવો અને દૈત્યોના યુદ્ધની શરૂઆત થઈ.
ન ભૂતં ન શ્રુતં પૂર્વં સર્વલોકભયંકરમ્। શસ્ત્રાસ્ત્રૈબર્હુધા યુક્તં શિશિરેણેવ કાનનમ્
આવું યુદ્ધ પહેલાં ક્યારેય જોયું કે સાંભળ્યું નહોતું—સૌ લોકોએ ડરવું પડે એવું, અનેક શસ્ત્રો અને અસ્ત્રોથી ભરેલું, જાણે શિયાળામાં જંગલ પર પડતું હોય તેમ.
ધરાં સ્વર્ગૌક આકાશં સંરુધ્ય યુદ્ધમાબભૌ। અન્યોન્યં જઘ્નુરાકાશે તથાન્યોન્યં મહીતલે
યુદ્ધ એટલું ફેલાયું કે ધરતી, સ્વર્ગ અને આકાશ બધું ભરાઈ ગયું. તેઓ એકબીજાને આકાશમાં અને જમીન પર પણ ઘાયલ કરતા હતા.
શક્તિભિર્મુસલૈર્ભલ્લૈર્બહુભિઃ શરવૃષ્ટિભિઃ। દારુણૈઃ ખડ્ગપાતૈશ્ચ તથા ચક્રપરઃશ્વધૈઃ
ભાલા, ગદા, તીરો અને તીરોની વર્ષા, ભયાનક તલવારના ઘા અને ચક્ર તથા પરશુ વડે તેઓ લડતા હતા.
અન્યાયુધૈશ્ચ વિવિધૈર્નિર્જઘ્નુસ્તે પરસ્પરમ્। અભવન્ઘોરરૂપાણિ ધરાકાશે વ્યયાનિ ચ
અને અનેક પ્રકારના અન્ય શસ્ત્રોથી પણ એકબીજાને ઘાયલ કરતા હતા. ધરતી અને આકાશમાં ભયાનક દૃશ્યો દેખાતા હતા.
શસ્ત્રૈઃ શરૈરસૃક્પાતૈઃ કંકવાયસજંબુકૈઃ। યથા મુસલધારાભિર્ઘના વર્ષંતિ લોહિતમ્
શસ્ત્રો, તીરો, લોહીની ધારા, ગિધ, કાગડા અને શિયાળ—આ બધાથી જાણે મેઘો લોહી વરસાવે છે એમ યુદ્ધ ચાલતું હતું.
તથૈવ ક્ષતજૈઃ સ્રસ્તૈઃ સ્વાઙ્ગાચ્ચ દેવદાનવાઃ। કેચિત્પતંતિ મુહ્યંતિ સ્ખલંતિ ચ હસંતિ ચ
એ જ રીતે પોતાના શરીરમાંથી લોહી વહેતાં દેવો અને દૈત્યોમાંથી કોઈ પડી જતો, કોઈ ગભરાઈ જતો, કોઈ લથડતો અને કોઈ હસતો હતો.
મુંચંતિ ચાર્તનાદાંશ્ચ સિંહનાદં મુહુર્મુહુઃ। કેષાંચિદ્બાહવશ્છિન્નાશ્છિન્નપાદાસ્તથાપરે
કેટલાંક દુઃખથી ચીસો પાડતા અને વારંવાર સિંહની જેમ ગર્જના કરતા. કોઈના હાથ કપાઈ ગયા, તો કોઈના પગ કપાઈ ગયા.
છિન્નપાર્શ્વોદરાઃ કેચિન્નિપેતુઃ શતશો ભુવિ। કોટિકોટિસહસ્રાણિ ગજવાજ્યસુરાણિ ચ
કેટલાંકના પાંજર અને પેટ કપાઈ ગયા અને તેઓ સૈંકડો સંખ્યામાં જમીન પર પડી ગયા. કરોડો હાથી, ઘોડા અને દૈત્ય પણ નાશ પામ્યા.
અપતન્ધરણીપૃષ્ઠે રક્તૌઘે બહુધા ભુવિ। તતસ્તુ ધરણીપૃષ્ઠે ત્વભવલ્લોહિતાર્ણવઃ
પૃથ્વી પર અનેક જગ્યાએ લોહી ની નદીઓ વહેવા લાગી; પછી જમીન પર લોહીનું મોટું દરિયો દેખાયો.
વિપરીતાસ્તતો નદ્યઃ સદ્યસ્તત્ર વિસુસ્રુવુઃ। તૃણકાષ્ઠપરાસ્તત્ર શક્તયો દારુસંચયાઃ
પછી ત્યાંની નદીઓ એકાએક ઉલટી વહેવા લાગી; તેમાં ઘાસ અને લાકડાંનાં ઢગલા, હથિયારો અને લાકડાંનાં ગોઠાણાં હતાં.
મુદ્ગરા મુસલાઃ શૂલા મકરાદ્યા ભવંતિ ચ। જયંતિકા ધ્વજા મીનાઃ કમઠાશ્ચર્મકાયકાઃ
ત્યાં મુગદર, મસલાં, ભાલાં અને મકર જેવા પ્રાણીઓ દેખાયા; ધ્વજ, પતાકા, માછલીઓ, કાચબાં અને ચામડાંનાં ઢાલો હતાં.
શરાદિભિર્મહોષ્ટ્રૈશ્ચ નિરુદ્ધાઃ પ્રચુરૈસ્તથા। કેશચામરશૈવાલાઃ સંપૂર્ણાસ્તાસ્તતઃસ્તતઃ
નદીઓમાં અનેક તીરો અને મોટા ઊંટો પડી જતાં રસ્તો બંધ થયો હતો; અને ત્યાં વાળ, ચામર અને જળમાં ઉગતા શેવાળથી બધું ભરાઈ ગયું હતું.
પતદ્ભિશ્ચ તથાન્યૈશ્ચ વિવિધૈઃ ક્ષતજાર્ણવઃ। તદા વસુંધરા સર્વા સશૈલવનકાનના
બીજા અનેક પ્રકારની વસ્તુઓ પડતાં લોહીનો દરિયો ઊભો થયો; એ સમયે આખી પૃથ્વી, તેના પર્વતો, જંગલો અને વન સાથે—
રુધિરૌઘા મહાઘોરા સર્વલોકભયંકરા। સ્કંદસ્ય શક્તિપાતેન ગતા દૈત્યા યમક્ષયમ્
—ભયાનક લોહીના પ્રવાહોથી ઢંકાઈ ગઈ, જે બધા લોકને ડરાવનારા હતા; સ્કંદની શક્તિ પડતાં દૈત્યો યમના ઘર પહોંચ્યા.
પર્શુના પરમેણૈવ અગ્નિનાગ્નિશિખૈઃ શરૈઃ। વરુણસ્ય ચ પાશેન બદ્ધા મગ્ના યમક્ષયે
ઉત્તમ પરશુ, અગ્નિ, અગ્નિના જ્વાળાવાળા તીરો અને વરુણના ફાંસાથી બંધાઈને, દૈત્યો યમના રાજ્યમાં ધકેલાઈ ગયા.
યેષાં પુત્રૈશ્ચ પૌત્રૈશ્ચ પુરોગૈઃ સચિવૈસ્તથા। નિપાતિતાશ્ચ દૈતેયાઃ શરશક્ત્યૃષ્ટિવૃષ્ટિભિઃ
દેવતાઓના પુત્રો, પૌત્રો, નેતાઓ અને મંત્રીઓએ તીરો, ભાલાં અને શૂળની વરસાદથી દૈત્યોને ધરાશાયી કર્યા.
ગ્રહૈશ્ચ શ્વસનૈરેવ યક્ષગંધર્વકિન્નરૈઃ। મહત્યા ગદયા ચૈવ કુબેરેણ ચ ધીમતા
ગ્રહો, પવન, યક્ષ, ગંધર્વ અને કિનરોએ અને બુદ્ધિશાળી કુબેરની મહાન ગદા વડે પણ દૈત્યોને પરાજય મળ્યો.
ઘનાનાં નિકરૈર્વજ્રૈસ્તુષારૈર્વિધુનેરિતૈઃ। પન્નગાનાં વિષૈર્ઘોરૈર્દૈત્યાઃ પેતુર્ધરાતલે
ઘણા વાદળોના જૂથો, વજ્રો, ચંદ્રથી પડેલા તૂંટી અને સાપોના ભયાનક ઝેરથી દૈત્યો જમીન પર પડી ગયા.
અન્યૈશ્ચ વિવિધૈર્દેવૈઃ કોટિકોટિસહસ્રશઃ। પાતિતાઃ પ્રયયુસ્સર્વે ધરણ્યાં તુ ગતાસવઃ
અને અનેક પ્રકારના બીજા દેવતાઓએ, કરોડો-કરોડોની સંખ્યામાં, દૈત્યોને માર્યા; બધા પૃથ્વી પર નિર્જીવ પડ્યા.
દેહાંસ્ત્યક્ત્વા દિવં યાંતિ કેચિચ્ચ યમમંદિરમ્। કેચિદ્ગચ્છંતિ પાતાલં પુણ્યાપુણ્યપ્રયોગતઃ
કેટલાંક દેહ ત્યજીને સ્વર્ગે ગયા; કેટલાંક યમના ઘર ગયા; અને કેટલાંક પોતાના પુણ્ય-પાપ પ્રમાણે પાતાળે ગયા.
એતસ્મિન્નંતરે વેદાઞ્જજલ્પુઃ પરમર્ષયઃ। સ્વસ્ત્યસ્તુ બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ ગોભ્યઃ સ્ત્રીભ્યસ્તપસ્વિષુ
આ દરમિયાન મહર્ષિઓએ વેદોનું પઠન કર્યું અને કહ્યું: 'બ્રાહ્મણો, ગાયો, સ્ત્રીઓ અને તપસ્વીઓ માટે કલ્યાણ થાઓ.'
પ્રયુધ્યમાનેષ્વન્યેષુ સાંપ્રતં સર્વજંતુષુ। વિબુધૈરર્દિતા દૈત્યાઃ શેષાઃ પર્વતમાશ્રિતાઃ
જ્યારે બીજા જીવોમાં યુદ્ધ ચાલુ હતું, ત્યારે બચેલા દૈત્યો દેવતાઓના હુમલાથી પીડાઈને પર્વત પર છુપાઈ ગયા.
પ્રજગ્મુશ્ચ દિશઃ સર્વાઃ કાતરા રણભીરવઃ। દૈત્યવ્યૂહે પ્રભગ્ને ચ બલો નામ મહાબલઃ
યુદ્ધથી ડરેલા અને ભયભીત દૈત્યો બધે ભાગી ગયા; અને જ્યારે દૈત્યોની સેનાની ગોઠવણી તૂટી ગઈ, ત્યારે બલા નામનો મહાબલી—
અર્દયામાસ દેવાંશ્ચ સંયમ્યાગ્નિસમૈઃ શરૈઃ। તસ્ય બાણાર્દિતા દેવા બહવો બલદર્પિતાઃ
—દેવતાઓને અગ્નિ જેવાં તીરો વડે રોકવા લાગ્યો; તેની બાણવર્ષાથી ઘણા શક્તિશાળી દેવતાઓ ઘાયલ થયા.