દ્વિજાય રત્નભૂતૈષા દત્તા કિંવા કરોમ્યહમ્। ઇતિ સંચિંત્ય તસ્યાસ્તુ વર્તમાને ચ યૌવને
પછી માયાથી તેણે એનું અતિ સુંદર રૂપ જોયું; અને ફરી વિચાર કરીને ગૌતમના આસન પાસે ગયો.
પુનશ્ચ માયયા દૃષ્ટં રૂપં તસ્યાસ્સુશોભનમ્। પુનશ્ચિન્તયમાનોઽસૌ ગૌતમાધ્યાસનં ગતઃ
ફરી એકવાર તેણે માયાથી એનું મનોહર રૂપ જોયું. આ વિચારીને તે ગૌતમના આસન તરફ આગળ વધ્યો.
પશ્ચાત્તુ તસ્ય ગમનાદ્યદ્વૃત્તં તચ્છૃણુષ્વ મે। એકદા ગૌતમઃ સ્નાતું ગતોઽસૌ પુષ્કરં પ્રતિ
હવે, તેના વિદાય પછી શું બન્યું તે સાંભળો. એક દિવસ ગૌતમ સ્નાન કરવા પુષ્કર ગયો હતો.
સાધ્વી ચ ગૃહશૌચે ચ ગૃહવસ્તુનિ તત્પરા। પ્રવૃત્તા દેવવાસ્તૂનાં બલિકર્તું ચ તત્પરા
તેની સતી પત્ની ઘર સાફસફાઈ અને ઘરનાં સામાનમાં સતત લાગેલી હતી. એ ઘરનાં દેવતાઓ માટે ભેટ તૈયાર કરવામાં પણ વ્યસ્ત હતી.
ઇંધનં વહ્નિકાર્યં ચ નિત્યકર્માનુસંચયમ્। એતસ્મિન્નંતરે શક્રો મુનેસ્તસ્ય મહાત્મનઃ
એ વનમાંથી લાકડાં ભેગાં કરી રહી હતી અને અગ્નિકાર્ય સહિત રોજના કામો કરી રહી હતી. એ સમયે ઇન્દ્ર, મહાન ઋષિ ગૌતમની તરફ, મનમાં ઈરાદો રાખીને આવ્યો.
રૂપમાસ્થાય ગાત્રેણ પ્રવિવેશોટજં મુદા। પતિવ્રતા પતિં દૃષ્ટ્વા શ્રદ્ધયા પરયા સતી
ઇન્દ્રે ગૌતમનું રૂપ ધારણ કર્યું અને આનંદથી આશ્રમમાં પ્રવેશ્યો. પતિવ્રતા પત્નીએ પોતાના 'પતિ'ને જોઈ શ્રદ્ધાથી વંદન કર્યું.
દેવસ્થાને ચ વસ્તૂનાં સંચયં કર્તુમુદ્યતા। તતસ્તામબ્રવીદાર્તો મુનિવેષધરો હરિઃ
એ દેવસ્થાન માટે સામાન ભેગાં કરવા તૈયાર થઈ રહી હતી. ત્યારે ઋષિનું વેશ ધારણ કરેલા હરિએ દુઃખી થઈને તેણીને કહ્યું.
પ્રદ્યુમ્નવશગો વામે દેહિ મે ચુંબનાદિકમ્। એતસ્મિન્નંતરે સા ચ ત્રપાયુક્તાઽબ્રવીદ્વચઃ
"પ્રદ્યુમ્નના પ્રભાવથી, વામે, મને ચુંબન અને વધુ આપો." એ સમયે, લાજથી ભરેલી એ સ્ત્રીએ આ શબ્દો કહ્યા.
દેવકાર્યાદિકં ત્યક્ત્વા વક્તું નાર્હસિ મે પ્રભો। સર્વં જાનાસિ ધર્મજ્ઞ પુણ્યાનાં નિશ્ચયં મુને
"પ્રભુ, દેવકાર્ય છોડીને આવું બોલવું યોગ્ય નથી. તમે તો બધું જાણો છો, ધર્મના જાણકાર છો, અને પુણ્યનું સાચું સ્વરૂપ પણ જાણો છો, ઋષિજી."
અયમર્થો હિ વેલાયામધુનૈવ ન યુજ્યતે। તતસ્તાં ચારુસર્વાંગીં દૃષ્ટ્વા મન્મથપીડિતઃ
"આવો વિષય આ સમયે યોગ્ય નથી." પછી, એ સુંદરાંગવાળી સ્ત્રીને જોઈને, ઇન્દ્ર કામવાસનાથી ઘેરાઈ ગયો.
અલં પ્રિયેન વક્તવ્યં હૃચ્છયો મે પ્રજાયતે। કર્તવ્યં ચાપ્યકર્તવ્યં પત્યુર્વચનસંમતમ્
"હવે વધુ બોલવાની જરૂર નથી, પ્રિયે; મારા હૃદયમાં ઇચ્છા જાગી છે. શું કરવું અને શું ન કરવું એ તો પતિના આદેશથી જ નક્કી થાય છે."
કરોતિ સતતં યા ચ સા ચ નારી પતિવ્રતા। લંઘયેદ્યા ચ તસ્યાજ્ઞાં સુરતે ચ વિશેષતઃ
"જે સ્ત્રી હંમેશાં પતિની ઇચ્છા પ્રમાણે વર્તે છે, એ સાચી પતિવ્રતા કહેવાય. પણ જો એ ખાસ કરીને સહવાસમાં પતિની આજ્ઞા ઉલ્લંઘે—"
પુણ્યં તસ્યા ભવેન્નષ્ટં દુર્ગતિં ચાધિગચ્છતિ। સાબ્રવીદ્દેવવસ્તૂનિ સંતિ દેવાર્થતો મુને
"—તો એનું બધું પુણ્ય નષ્ટ થાય છે અને દુર્ગતિ મળે છે." એણે કહ્યું, "મુને, દેવતાઓ માટેની ભેટો તો દેવકાર્ય માટે જ છે."
નિત્યકર્માણિ ચાન્યાનિ કિં વા તેષુ વિપર્યયઃ। સ ચોવાચ સતીં તત્ર દેહ્યાલિગાદિકં મમ
"બીજા રોજિંદા કામો પણ છે—એમાં વિઘ્ન કેમ લાવું?" ત્યારે એ સતી સ્ત્રીને ઇન્દ્રે કહ્યું, "મને આલિંગન અને વધુ આપો."
મનસા ભયમુત્સૃજ્ય મયા દત્તાનિ તાનિ ચ। ઇત્યુક્ત્વા તાં પરિષ્વજ્ય કૃતસ્તેન મનોરથઃ
"મનથી ડર છોડો; મેં તમને આ બધું આપી દીધું છે." એવું કહીને, એણે તેણીને આલિંગન આપ્યું અને પોતાની ઇચ્છા પૂર્ણ કરી.
એતસ્મિન્નંતરે વિપ્ર મુનેર્હૃદ્યા સકલ્મષમ્। તતો ધ્યાનં સમારભ્યાજાનાદ્વૃત્તં શચીપતેઃ
એ દરમિયાન, નિર્દોષ હૃદયવાળા ઋષિએ અંદરથી કંઈક ખોટું થયું એવું અનુભવ્યું. ધ્યાનમાં બેસીને, એણે શચીપતિએ શું કર્યું તે જાણી લીધું.
તૂર્ણમેવ દ્વારદેશે ગત્વા ચ સમુપસ્થિતઃ। શક્રો મુનિં તુ સંલક્ષ્ય ચૌતુદેહં વિવેશ હ
એ તરત જ દ્વાર પાસે પહોંચ્યો. ઇન્દ્રે ઋષિને જોઈને તરત આશ્રમ છોડ્યો.
ગચ્છતઃ પૃષદંશસ્ય પદ્ધતૌ પ્રચચાલ હ। મુનિસ્તત્રાવદત્તં વૈ કસ્ત્વં માર્જારરૂપધૃત્
જ્યારે ઇન્દ્ર બિલાડીનું રૂપ ધારણ કરીને જતો હતો, ત્યારે ઋષિએ જોઈને પૂછ્યું, "તુ કોણ છે, બિલાડીનું રૂપ ધારણ કરીને?"
ભયાત્તસ્ય મુનેરગ્રે શક્રઃ પ્રાંજલિરાશ્રિતઃ। મઘવંતં પુરો દૃષ્ટ્વા ચુકોપ મુનિપુંગવઃ
ઋષિની ભયથી ઇન્દ્ર હાથ જોડીને એના સામે ઊભો રહ્યો. મેઘવંતને સામે જોઈ ઋષિ ખૂબ ગુસ્સે થયો.
યત્ત્વયા ચેદૃશં કર્મ ભગાર્થં છલસાહસમ્। કૃતં તસ્માત્તવાંગેષુ સહસ્રભગમુત્તમમ્
"તમે જેવું કપટ અને જબરદસ્તીથી પાપ કર્યું છે, એના કારણે હવે તમારા શરીર પર હજાર યોનિનાં ચિહ્નો દેખાશે."
ભવત્વિહ તુ પાપિષ્ઠ લિંગં તે નિપતિષ્યતિ। ગચ્છ મે પુરતો મૂઢ સુરસ્થાનં દિવૌકસઃ
હે પાપી, અહીં તારો ચિહ્ન પડી જશે; હવે મારા આગળ જઈને દેવસ્થાનમાં જા, મૂર્ખ.
પશ્યંતિ મુનિશાર્દૂલા નરાઃ સિદ્ધાસ્સહોરગાઃ। એવમુક્ત્વા મુનિશ્રેષ્ઠો રુદંતીં તાં પતિવ્રતામ્
મહાન ઋષિએ કહ્યું, 'મનુષ્યો, સિદ્ધો અને સાપો બધાએ તને જોશે, હે ઋષિશ્રેષ્ઠ.' એમ કહીને, રડતી અને પતિને સમર્પિત એ સ્ત્રીને ઋષિએ પૂછ્યું.
પપ્રચ્છ કિમિદાનીં તે કર્મ દારુણમાગતમ્। ઇત્યુક્તા વેપમાના સા ભીતા પતિમુવાચ હ
ઋષિએ પૂછ્યું, 'આ કઈ ભયાનક ઘટના તારા પર આવી છે?' આમ પૂછતાં, ડરીને કાંપતી એ સ્ત્રીએ પતિને જવાબ આપ્યો.
અજ્ઞાનાદ્યત્કૃતં કર્મ ક્ષંતુમર્હસિ વૈ પ્રભો। મુનિરુવાચ- પરેણાભિગતાસિ ત્વમમેધ્યા પાપચારિણી
'અજ્ઞાનથી જે કંઈ થયું હોય, એ માટે તમે મને માફ કરો, હે પ્રભુ.' ત્યારે ઋષિએ કહ્યું: 'બીજા કોઈ પાપી અને અશુદ્ધ માણસે તને સ્પર્શી છે.'
અસ્થિચર્મસમાવિષ્ટા નિર્માંસા નખવર્જિતા। ચિરં સ્થાસ્યસિ ચૈકાપિ ત્વાં પશ્યંતુ જનાઃ સ્ત્રિયઃ
હવે તું હાડકાં અને ચામડીથી ઢંકાયેલી, માંસ વગર, નખ વગર, લાંબા સમય સુધી એકલી રહેશે, જેથી બીજી સ્ત્રીઓ તને જોઈ શકે.
દુઃખિતા તમુવાચેદં શાપસ્યાંતો વિધીયતામ્। ઇત્યુક્તે કરુણાવિષ્ટો મન્યુનાપિ પરિપ્લુતઃ
દુઃખી થઈને એ સ્ત્રીએ કહ્યું, 'આ શાપનો અંત પણ હોવો જોઈએ.' એમ કહેતાં, ઋષિ દયાથી ભરાઈ ગયા, પણ ગુસ્સાથી પણ વ્યાકુળ હતા.
જગાદ ગૌતમો વાક્યં રામો દાશરથિર્યદા। વનમભ્યાગતો વિષ્ણુઃ સીતાલક્ષ્મણસંયુતઃ
ગૌતમ ઋષિએ કહ્યું: 'જ્યારે દશરથપુત્ર રામ, સીતાજી અને લક્ષ્મણ સાથે વનમાં આવશે,
દૃષ્ટ્વા ત્વાં દુઃખિતાં શુષ્કાં નિર્દેહાં પથિસંસ્થિતાં। ગદિષ્યતિ ચ વૈ રામો વસિષ્ઠસ્યાગ્રતો હસન્
ત્યારે રામ તને દુઃખી, સુકાઈ ગયેલી, શરીર વગર, રસ્તા પર ઊભેલી જોઈને, વસિષ્ઠજીની સામે હસતાં હસતાં બોલશે.
કિમિયં શુષ્કરૂપા ચ પ્રતિમાસ્થિમયી શવા। ન દૃષ્ટં મે પુરા બ્રહ્મન્રૂપં લોકવિપર્યયમ્
'આ શુષ્ક, હાડકાંથી બનેલી, મૃતક જેવી આ પ્રતિમા કોણ છે? હે બ્રાહ્મણ, મેં ક્યારેય દુનિયામાં આવું ઉલટું રૂપ જોયું નથી.'
તતો રામં મહાભાગં વિષ્ણું માનુષવિગ્રહમ્। યદ્વૃત્તમાસીત્પૂર્વં તદ્વસિષ્ઠઃ કથયિષ્યતિ
પછી વસિષ્ઠજી રામને, જે મહાન છે અને માનવરૂપે વિષ્ણુ છે, અગાઉ શું બન્યું હતું એ બધું કહેશે.