તથા રોગપ્રતીકારઃ પથ્યમૌષધસંચયં। રક્ષણં વિગ્રહશ્ચૈવ શત્રૂણાં વિજયો ધ્રુવમ્
એ જ રીતે, રોગનો ઉપચાર, યોગ્ય ખોરાક અને દવાઓ એકઠી કરવી, પોતાનું રક્ષણ કરવું, દુશ્મનો પર જીત મેળવવી—આ બધું પણ ધન પર જ આધાર રાખે છે.
સ્ત્રીણાં ચ જન્મના વાર્તા વસુયોગેન લભ્યતે। ભૂતભવ્યપ્રવૃત્તાનાં સુકૃતં દુષ્કૃતં ચ યત્
મહિલાઓ માટે પણ જીવનની જરૂરિયાતો ધનથી જ મળે છે; ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યના બધા જીવ માટે સારા કે ખરાબ કર્મ પણ ધનથી જ થાય છે.
તસ્માદ્બહુધનં યસ્ય તસ્ય ભોગ્યં યદૃચ્છયા। સ્વર્ગં વિતરણાદેવ લપ્સ્યસે હ્યચિરાદિતઃ
એથી, જેને ઘણું ધન છે, તેને જે સુખ મળે છે એ સહજ રીતે મળે છે; અને દાન આપવાથી તું જલ્દી સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરી શકીશ.
શૂદ્ર ઉવાચ- અકામાચ્ચ વ્રતં સર્વમક્રોધાત્તીર્થસેવનમ્। દયા જપ્યસમા શુદ્ધં સંતોષો ધનમેવ ચ
શૂદ્ર બોલ્યા: ઇચ્છા ન રાખવાથી વ્રત પૂર્ણ થાય છે, ક્રોધ ન રાખવાથી તીર્થયાત્રા થાય છે, દયા જાપ જેટલી જ મહાન છે, શુદ્ધતા અને સંતોષ એ જ સાચું ધન છે.
અહિંસા પરમા સિદ્ધિઃ શિલોંછવૃત્તિરુત્તમા। શાકાહારઃ સુધાતુલ્ય ઉપવાસઃ પરંતપ
અહિંસા સર્વોચ્ચ સિદ્ધિ છે, ભિક્ષા માગીને જીવન ગુજારવું શ્રેષ્ઠ છે, શાકાહાર અમૃત સમાન છે અને ઉપવાસ સૌથી ઉત્તમ છે, હે દુશ્મનોને હરાવનાર.
સંતોષો મે મહાભોગ્યં મહાદાનં વરાટકમ્। માતૃવત્પરદારાશ્ચ પરદ્રવ્યાણિ લોષ્ઠવત્
મારે માટે સંતોષ મોટું સુખ છે, મોટું દાન છે, અને એ જ સોનાની મિસરી છે; બીજાની પત્ની માતા સમાન છે અને બીજાનું ધન માટી સમાન છે.
પરદારા ભુજંગાભાઃ સર્વયજ્ઞ ઇદં મમ। તસ્માદેનં ન ગૃહ્ણામિ સત્યં સત્યં ગુણાકર
બીજાની પત્નીઓ સાપ જેવી છે; એ જ મારો સર્વયજ્ઞ છે. એટલે હું તેને સ્વીકારતો નથી—આ સાચું છે, સાચું છે, હે ગુણોના ખજાના.
પ્રક્ષાલનાદ્ધિ પંકસ્ય દૂરાદસ્પર્શનં વરં। ઇત્યુક્તે તુ નરશ્રેષ્ઠ પુષ્પવર્ષં પપાત હ
કાદવને ધોઈને સાફ કરવાથી વધારે સારું એ છે કે દૂરથી જ એના સંપર્કથી બચવું. આવું કહેતાં, હે શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય, ફૂલોની વર્ષા થઈ.
મૂર્ધ્રિદેશે તનૌ તસ્ય સર્વદેવેરિતં દ્વિજ। દેવદુંદુભયો નેદુર્નૃત્યંત્યપ્સરસાં ગણાઃ
તેના માથા અને શરીર પર બધા દેવોએ ફૂલો વરસાવ્યા, હે દ્વિજ; દેવદુંદુભીઓ વાગી ઉઠી અને અપ્સરાઓના સમૂહે નૃત્ય કર્યું.
જગુર્ગંધર્વપતયો વિમાનં ચાપતદ્દિવઃ। ઊચુર્દેવગણાસ્તત્ર વિમાનમિદમારુહ
ગંધર્વોના રાજાઓએ ગીત ગાયા અને આકાશમાંથી વિમાન નીચે આવ્યું; ત્યાં દેવતાઓએ કહ્યું: 'આ વિમાનમાં બેસી જા.'
સત્યલોકં સમાસાદ્ય ભુંક્ષ્વ ભોગ્યં મહેંદ્રવત્। સંખ્યા તેનાપિ વર્તેત ભોગ્યકાલસ્ય ધાર્મિક
'સત્યલોકમાં પહોંચી, તું ઇન્દ્ર જેવું સુખ માણજે; ત્યાં પણ ભોગ્ય સમય ગણાય છે, હે ધર્મનિષ્ઠ.'
ઇત્યુક્તેષુ ચ દેવેષુ શૂદ્રો વચનમબ્રવીત્। કથં નિર્ગ્રંથકસ્યાસ્ય જ્ઞાનં ચેષ્ટાસ્ય ભાષણમ્
દેવતાઓએ આવું કહ્યું ત્યારે શૂદ્રે પૂછ્યું: 'આ માણસ પાસે કશું નથી, તો તેને આવું જ્ઞાન, વર્તન અને બોલી કેવી રીતે મળી?'
કિં વા હરિહરૌ બ્રહ્મા કિં વા શક્રો બૃહસ્પતિઃ। કિં વા મચ્છલનાદેવ સાક્ષાદ્ધર્મ ઇહાગતઃ
'શું એ હરિ છે કે હર છે કે બ્રહ્મા છે? કે પછી એ ઇન્દ્ર છે કે બૃહસ્પતિ છે? કે પછી મને ભુલાવવા માટે ધર્મ સ્વયં અહીં આવ્યો છે?'
ઇત્યુક્તે ક્ષપણશ્ચાસૌ સ્મિતો વચનમબ્રવીત્। વિજ્ઞાતું ચૈવ વો ધર્મમહં વિષ્ણુરિહાગતઃ
આવું કહેતાં, એ ક્ષપણક સ્મિત કરીને બોલ્યા: 'તમારો ધર્મ જાણવા માટે હું, વિષ્ણુ, અહીં આવ્યો છું.'
વિમાનેન દિવં ગચ્છ સકુટુંબો મહામુને। મત્પ્રસાદાચ્ચ યુષ્માકં સદૈવ નવયૌવનમ્
હે મહાન મુનિ, તું અને તારો પરિવાર મારા આશીર્વાદથી સ્વર્ગમાં વિમાનમાં ચડી જાઓ અને તમારે સૌના યુવાની હંમેશા નવી રહેશે.
ભવિષ્યતિ મહાપ્રાજ્ઞ ભાગ્યાનંત્યં પ્રલપ્સ્યથ। દિવ્યાભરણસંયુક્તા દિવ્યવસ્ત્રોપશોભિતાઃ
હે મહાબુદ્ધિશાળી, તને અનંત સુખ-સંપત્તિ મળશે અને તું દિવ્ય આભૂષણો અને સુંદર વસ્ત્રોથી શોભિત થશો.
ગતાસ્તે સહસા નાકં સર્વૈર્બંધુજનૈર્વૃતાઃ। એવં દ્વિજવરશ્રેષ્ઠ લોભત્યાગાદ્યયુર્દિવમ્
તેઓ બધા પોતાના સગાં-સંબંધી સાથે તરત જ સ્વર્ગમાં પહોંચી ગયા. હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, જેમણે લોભ છોડ્યો છે, તેઓ પણ આવું ફળ પામે છે.
તુલાધારસ્તથાધીમાન્સત્યધર્મ પ્રતિષ્ઠિતઃ। યે ન જાનાતિ તદ્વૃત્તં દેશાંતરસમુદ્ભવમ્
તુલાધાર સત્ય અને ધર્મમાં અડગ હતો અને ખૂબ જ બુદ્ધિશાળી હતો. તેના સારા આચરણને દૂરના દેશોના લોકો જાણતા નથી.
તુલાધારસમો નાસ્તિ સુરલોકે પ્રતિષ્ઠિતઃ। તસ્માત્ત્વમપિ ભૂદેવ સમં ગત્વા દિવં વ્રજ
દેવલોકમાં તુલાધાર જેવો બીજો કોઈ નથી. એટલે, હે ભૂમિના રાજા, તું પણ તેના સાથે સ્વર્ગમાં જા.
ય ઇદં શૃણુયાન્મર્ત્યઃ સર્વધર્મપ્રતિષ્ઠિતઃ। જન્મજન્માર્જિતં પાપં તત્ક્ષણાત્તસ્ય નશ્યતિ
જે મનુષ્ય આ કથા શ્રદ્ધાથી સાંભળે છે, તેના અનેક જન્મના બધા પાપો એ ક્ષણે નાશ પામે છે.
સકૃત્પઠનમાત્રેણ સર્વયજ્ઞફલં લભેત્। લોકાનાં પુરતો વિપ્ર દેવાનામર્ચ્યતાં વ્રજેત્
માત્ર એકવાર આનું પઠન કરવાથી સર્વ યજ્ઞોનું ફળ મળે છે અને, હે બ્રાહ્મણ, બધા લોકોએ સામે દેવતાઓ જેવો માન મળે છે.
શ્રીભગવાનુવાચ। અદ્રોહકસ્ય ચાખ્યાતો મહિમા લોકદુઃસહઃ। એકતલ્પગતાં વામાં ક્ષાંત્વા સર્વજિતોઽભવત્
શ્રીભગવાને કહ્યું: અહિંસક માણસની મહિમા એવી છે કે જગત પણ તેને સહન કરી શકતું નથી. જેને પરસ્ત્રી પ્રત્યે ઇચ્છા ન રહી, એ સર્વે પર વિજયી બન્યો.
જ્ઞાનિનામપિદુઃસાધ્યં મુનીનાં બ્રહ્મચારિણાં। સુરાસુરમનુષ્યાણાં વિષમં તત્સમં ગતઃ
જ્ઞાનીઓ, મુનિઓ કે બ્રહ્મચારી, દેવ, અસુર કે મનુષ્યો માટે પણ આ સાધવું ખૂબ જ મુશ્કેલ છે, પણ તેણે એ અઘરું સ્થાન મેળવી લીધું.
સ્વભાવાદ્વિષમં કામં જેતું કઃ પુરુષઃ ક્ષમઃ। અદ્રોહકમૃતે વિપ્ર સ એવ ભવજિત્પુમાન્
હે બ્રાહ્મણ, સ્વભાવથી મનુષ્ય માટે કામને જીતવું કોણે શક્ય છે? અહિંસક સિવાય બીજું કોઈ જગત વિજેતા બની શકતું નથી.
અહલ્યાહરણાદેવ સુરેશસ્ય ભગાંકતા। પુનર્દેવ્યાઃ પ્રસાદાચ્ચ સહસ્રાક્ષેતિ વિશ્રુતઃ
અહલ્યા હરણના કારણે દેવોના રાજાને કલંક મળ્યો હતો, પણ દેવીના કૃપાથી તે ફરી સહસ્રનેત્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો.
વિદિતં સર્વલોકે ચ ત્રૈલોક્યે સચરાચરે। દ્વિજ ઉવાચ- કથં ચ દેવદેવસ્ય અહલ્યાહરણં પ્રભો
આ વાત આખા જગતમાં અને ત્રિલોકીમાં સર્વે જીવોને જાણીતી છે. દ્વિજએ પૂછ્યું: હે પ્રભુ, દેવોના દેવ દ્વારા અહલ્યા હરણ કેવી રીતે થયું?
ભગાંકત્વં ચ સંપ્રાપ સહસ્રાક્ષઃ સુરાધિપઃ। ન ગાં કોપિ ભગાંકત્વં સંપ્રાપ્તસ્સુરરાટ્કથમ્
સહસ્રનેત્ર દેવરાજને કલંક કેમ મળ્યો? બીજાં કોઈ દેવને આવો કલંક મળ્યો નથી, તો દેવોના રાજાને એ કેવી રીતે મળ્યો?
દુઃશ્રુતં સુરવૈકલ્યં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્વતઃ। શ્રીભગવાનુવાચ- પુરા સ્વાંતોદ્ભવાં કન્યાં લોકેશશ્ચ મહામનાઃ
હું ઈચ્છું છું કે દેવોમાં આવી દુઃખદ ઘટના સાચી રીતે સાંભળું. શ્રીભગવાને કહ્યું: પ્રાચીન સમયમાં લોકપાલે પોતાની સ્વયંભૂ પુત્રીને આનંદપૂર્વક ગૌતમને આપી હતી.
ગૌતમાય દદૌ ધાતા લોકપાલાગ્રતો મુદા। તતસ્તુ લોકપાલાનાં મન્મથાવિષ્ટચેતસામ્
લોકપાલોએ ગૌતમને પોતાની પુત્રી આનંદથી આપી, અને ત્યારબાદ લોકપાલોના મનમાં કામ ઉઠ્યો. શચીપતિના હૃદયમાં તો જાણે કાંટો ચુભી ગયો હતો.
શચીપતેસ્તુ સંમોહો હૃદિ શલ્ય ઇવ સ્થિતઃ। લોકપાલાનતિક્રમ્ય સુવેષા વરવર્ણિની
બીજા લોકપાલોને પાછળ રાખી, સુંદર વેશમાં અને તેજસ્વી રૂપાળી એ કન્યાને બ્રાહ્મણને રત્ન સમાન આપી દેવામાં આવી. 'હવે હું શું કરું?' એમ વિચારી, જ્યારે એ યુવાવસ્થામાં હતી—