તૈશ્ચ શૃંખલયોગૈશ્ચ બદ્ધો નૈવોદ્ધૃતિં વ્રજેત્। એતદ્વિમૃશ્ય શૂદ્રોઽસૌ પરિત્યજ્ય ગૃહં ગતઃ
આ બધી સાંકળોમાં બંધાઈને માણસ મુક્તિ પામતો નથી; એ વિચાર કરીને એ શૂદ્રે પોતાનું ઘર છોડીને બહાર નીકળી ગયો.
સ્વસ્થા દેવા મુદા તત્ર સાધુસાધ્વિતિ ચાબ્રુવન્। નિર્ગ્રંથિરૂપમાદાય તસ્યાંતિક ગૃહં તથા
ત્યાં દેવતાઓ આનંદિત થઈને બોલ્યા: 'શાબાશ, શાબાશ!' તેઓ પણ ભિક્ષુકનું રૂપ ધારણ કરીને એના ઘેર ગયા.
ગત્વાહં દૈવસંવાદમવદં ભૂતવર્તનમ્। તતોભ્યાસપ્રસંગાચ્ચ જનાનાં ચ પરિપ્લવાત્
હું ત્યાં જઈને દૈવી વાતચીત અને જીવજાતના વર્તન વિશે કહ્યું; પછી અભ્યાસની અસર અને લોકોના ભ્રમથી—
તસ્ય યોષા તદાગત્ય પપ્રચ્છ દૈવકારણમ્। તતોહમવદં તસ્ય યદ્વા ચેતોગતં દ્રુતમ્
એ સમયે તેની પત્ની આવી અને દૈવી કારણ પૂછ્યું; ત્યારે મેં મનમાં જે તરત આવ્યું તે બધું તેને કહી દીધું.
નિભૃતોથ નિનાદસ્ય કારણં કથિતં મયા। હૃદ્ગતં પતિના તેદ્ય વિધિના દત્તમજ્ઞવત્
ગોપનીય રીતે મેં એ ચીસનું કારણ સમજાવ્યું; આજે તમારા પતિના હૃદયમાં જે હતું તે અજ્ઞાનીને જેવું વિધિએ આપી દીધું છે.
પરિત્યક્તં મહાભાગે પુનર્નાસ્તીહ તે વસુ। યાવજ્જીવતિ દૌર્વિધ્યં તસ્ય ભોક્તા ન સંશયઃ
હે મહાન સ્ત્રી, હવે તને અહીં કોઈ ધન નથી; જ્યાં સુધી એ જીવશે, દુર્ભાગ્ય તેનો ભાગ રહેશે, એમાં શંકા નથી.
ગચ્છ માતર્ગૃહં શૂન્યમલબ્ધં તત્પ્રપૃચ્છતમ્। શ્રુત્વા તદ્વૈ શિવં સા ચ વચનં પત્યુરંતિકે
માતા, તું તારો ખાલી ઘર જઈને જે મળ્યું નથી એ વિશે પૂછજે; પતિની હાજરીમાં એ શુભ વચન સાંભળી—
ગત્વા પ્રોવાચ દુર્વૃત્તં તચ્છ્રુત્વા વિસ્મયં ગતઃ। સ વિચિંત્ય તયા સાર્ધમાગતોસૌ મમાંતિકમ્
એ ગઈ અને દુર્વૃત્તને કહ્યું; એ સાંભળી તે આશ્ચર્યચકિત થયો; વિચાર કરીને એ તેની સાથે મારી પાસે આવ્યો.
નિભૃતં મામુવાચેદં ક્ષપણત્વં ચ કીર્તય। ક્ષપણક ઉવાચ- ચાક્ષુષં ચિરસંશુદ્ધં હેલયા તૃણવત્કથમ્
ગોપનીય રીતે એ મને બોલ્યો: 'મને ભિક્ષુકની રીત સમજાવ.' ભિક્ષુકે કહ્યું: 'તમે આંખને લાંબા સમય સુધી શુદ્ધ કરી, પછી એને ઘાસ સમાન અવગણ્યા કેમ?'
ત્વયા ત્યક્તં યતસ્તાત નાસ્તિ ભાગ્યમકંટકમ્। ઐશ્વર્યમતુલં શૌર્યં શીર્યતે ભાવુકં પુનઃ
તમે એને ત્યજી દીધું એટલે, હવે નિર્વિઘ્ન ભાગ્ય નથી; અતુલ્ય સંપત્તિ અને શૌર્ય, એકવાર નાશ પામે પછી ફરી ભાવનામાં આવી જાય છે.
સ્વબંધૂનાં મહદ્દુઃખમાજન્મમરણાંતિકમ્। દ્રક્ષ્યસે ચાત્મના નિત્યં મૃતાનાં યા ગતિર્ધ્રુવમ્
તમે તમારા સ્વજનોનું મોટું દુઃખ, જન્મથી મૃત્યુ સુધી, જોઈ શકશો; અને મૃત્યુ પામેલાઓની નિશ્ચિત ગતિ પણ હંમેશા જોઈ શકશો.
તસ્માત્તદ્ગૃહ્યતાં તૂર્ણં ભુંક્ષ્વ ભોગ્યમકંટકમ્। ઐશ્વર્યમતુલં શૌર્યં લોકાનાં વિસ્મયં વરમ્
એથી, તું તુરંત એ લઈ અને નિર્વિઘ્ન સુખ ભોગવી લે; અતુલ્ય સંપત્તિ અને શૌર્ય દુનિયાને આશ્ચર્યમાં મૂકે છે અને એ શ્રેષ્ઠ વરદાન છે.
શૂદ્ર ઉવાચ- ન મે વિત્તે સ્પૃહા ચાસ્તિ ધનં સંસાર વાગુરા। તદ્વિધૌ પતિતો મર્ત્યો ન પુનર્મોક્ષકં વ્રજેત્
શૂદ્રે કહ્યું: 'મને ધન માટે કોઈ ઈચ્છા નથી; ધન તો સંસારનું જાળ છે. એમાં જે ફસાઈ જાય છે, તેને ફરી મુક્તિ મળતી નથી.'
શૃણુ વિત્તસ્ય યદ્દોષમિહલોકે પરત્ર ચ। ભયં ચોરાચ્ચ જ્ઞાતિભ્યો રાજભ્યસ્તત્કરાદપિ૫૦ 1.53.
'આ દુનિયામાં અને પરલોકમાં ધનના કયા દોષ છે, એ સાંભળો: ચોરો, સગાંવહાલાં, રાજા અને કરવેરા—allથી ભય રહે છે.'
સર્વે જિઘાંસવો મર્ત્યાઃ પશુમત્સ્યવિવિષ્કિરાઃ। તથા ધનવતાં નિત્યં કથમર્થાસ્સુખાવહાઃ
બધા મનુષ્યો, પશુ, માછલી અને પક્ષીઓની જેમ, મારી નાખવાની ઈચ્છા રાખે છે; તો ધનધારીને સુખ ક્યારે મળે?
પ્રાણસ્યાંતકરો હ્યર્થસ્સાધકો દુરિતસ્ય ચ। કાલાદીનાં પ્રિયં ગેહં નિદાનં દુર્ગતેઃ પરમ્
ધન જીવનનો અંત લાવે છે અને દુઃખનું કારણ બને છે; એ કાળ અને બીજા દુઃખદાયક તત્વોનું પ્રિય ઘર છે અને દુર્ગતિનું મુખ્ય કારણ છે.
ક્ષપણક ઉવાચ- યસ્યાર્થાસ્તસ્ય મિત્રાણિ યસ્યાર્થાસ્તસ્ય બાંધવાઃ। કુલં શીલં ચ પાંડિત્યં રૂપં ભોગ્યં યશઃ સુખમ્
ક્ષપણક બોલ્યા: જેને ધન છે, તેને મિત્રો મળે છે; જેને ધન છે, તેને સગાં-સંબંધી મળે છે. કુટુંબ, સારા સ્વભાવ, જ્ઞાન, સુંદરતા, સુખ-સગવડ, નામ અને આનંદ—આ બધું પણ ધનથી જ મળે છે.
ધનેન તુ વિહીનસ્ય પુત્રદારોજ્ઝિતસ્ય ચ। કથં મિત્રં કથં ધર્મં દીનાનાં જન્મનઃ કથં
પણ જેને ધન નથી, અને જે સંતાન અને પત્નીથી પણ વંચિત છે, તેને મિત્ર ક્યાંથી મળે? તેને ધર્મ ક્યાંથી મળે? ગરીબ માણસ માટે જીવનનો અર્થ શું રહે?
સત્વાદિક્રતુકાર્યં ચ પુષ્કરિણ્યુપકારકં। દાનં નાકસ્ય સોપાનં નિઃસ્વસ્ય ચ ન સિદ્ધ્યતિ
ધન વગરના માણસે દાન, યજ્ઞ, તળાવની સેવા, સ્વર્ગ સુધી પહોંચાડતા પુણ્યકર્મ—આ બધું કરવું મુશ્કેલ છે, એમાં સફળતા મળતી નથી.
વ્રતકાર્યસ્ય રક્ષા ચ ધર્માદિશ્રવણં ભૃશમ્। પિતૃયજ્ઞાદિતીર્થં ચ નિર્વિત્તસ્ય ન સિદ્ધ્યતિ
જેને કશું નથી, એ માટે વ્રત પાળવું, ધર્મનું રક્ષણ કરવું, ધર્મની વાતો સાંભળવી, પિતૃયજ્ઞ કે તીર્થયાત્રા—આ બધું શક્ય જ નથી.
તથા રોગપ્રતીકારઃ પથ્યમૌષધસંચયં। રક્ષણં વિગ્રહશ્ચૈવ શત્રૂણાં વિજયો ધ્રુવમ્
એ જ રીતે, રોગનો ઉપચાર, યોગ્ય ખોરાક અને દવાઓ એકઠી કરવી, પોતાનું રક્ષણ કરવું, દુશ્મનો પર જીત મેળવવી—આ બધું પણ ધન પર જ આધાર રાખે છે.
સ્ત્રીણાં ચ જન્મના વાર્તા વસુયોગેન લભ્યતે। ભૂતભવ્યપ્રવૃત્તાનાં સુકૃતં દુષ્કૃતં ચ યત્
મહિલાઓ માટે પણ જીવનની જરૂરિયાતો ધનથી જ મળે છે; ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યના બધા જીવ માટે સારા કે ખરાબ કર્મ પણ ધનથી જ થાય છે.
તસ્માદ્બહુધનં યસ્ય તસ્ય ભોગ્યં યદૃચ્છયા। સ્વર્ગં વિતરણાદેવ લપ્સ્યસે હ્યચિરાદિતઃ
એથી, જેને ઘણું ધન છે, તેને જે સુખ મળે છે એ સહજ રીતે મળે છે; અને દાન આપવાથી તું જલ્દી સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરી શકીશ.
શૂદ્ર ઉવાચ- અકામાચ્ચ વ્રતં સર્વમક્રોધાત્તીર્થસેવનમ્। દયા જપ્યસમા શુદ્ધં સંતોષો ધનમેવ ચ
શૂદ્ર બોલ્યા: ઇચ્છા ન રાખવાથી વ્રત પૂર્ણ થાય છે, ક્રોધ ન રાખવાથી તીર્થયાત્રા થાય છે, દયા જાપ જેટલી જ મહાન છે, શુદ્ધતા અને સંતોષ એ જ સાચું ધન છે.
અહિંસા પરમા સિદ્ધિઃ શિલોંછવૃત્તિરુત્તમા। શાકાહારઃ સુધાતુલ્ય ઉપવાસઃ પરંતપ
અહિંસા સર્વોચ્ચ સિદ્ધિ છે, ભિક્ષા માગીને જીવન ગુજારવું શ્રેષ્ઠ છે, શાકાહાર અમૃત સમાન છે અને ઉપવાસ સૌથી ઉત્તમ છે, હે દુશ્મનોને હરાવનાર.
સંતોષો મે મહાભોગ્યં મહાદાનં વરાટકમ્। માતૃવત્પરદારાશ્ચ પરદ્રવ્યાણિ લોષ્ઠવત્
મારે માટે સંતોષ મોટું સુખ છે, મોટું દાન છે, અને એ જ સોનાની મિસરી છે; બીજાની પત્ની માતા સમાન છે અને બીજાનું ધન માટી સમાન છે.
પરદારા ભુજંગાભાઃ સર્વયજ્ઞ ઇદં મમ। તસ્માદેનં ન ગૃહ્ણામિ સત્યં સત્યં ગુણાકર
બીજાની પત્નીઓ સાપ જેવી છે; એ જ મારો સર્વયજ્ઞ છે. એટલે હું તેને સ્વીકારતો નથી—આ સાચું છે, સાચું છે, હે ગુણોના ખજાના.
પ્રક્ષાલનાદ્ધિ પંકસ્ય દૂરાદસ્પર્શનં વરં। ઇત્યુક્તે તુ નરશ્રેષ્ઠ પુષ્પવર્ષં પપાત હ
કાદવને ધોઈને સાફ કરવાથી વધારે સારું એ છે કે દૂરથી જ એના સંપર્કથી બચવું. આવું કહેતાં, હે શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય, ફૂલોની વર્ષા થઈ.
મૂર્ધ્રિદેશે તનૌ તસ્ય સર્વદેવેરિતં દ્વિજ। દેવદુંદુભયો નેદુર્નૃત્યંત્યપ્સરસાં ગણાઃ
તેના માથા અને શરીર પર બધા દેવોએ ફૂલો વરસાવ્યા, હે દ્વિજ; દેવદુંદુભીઓ વાગી ઉઠી અને અપ્સરાઓના સમૂહે નૃત્ય કર્યું.
જગુર્ગંધર્વપતયો વિમાનં ચાપતદ્દિવઃ। ઊચુર્દેવગણાસ્તત્ર વિમાનમિદમારુહ
ગંધર્વોના રાજાઓએ ગીત ગાયા અને આકાશમાંથી વિમાન નીચે આવ્યું; ત્યાં દેવતાઓએ કહ્યું: 'આ વિમાનમાં બેસી જા.'