તુલાધારો મહાત્મા વૈ સત્યવાક્યે પ્રતિષ્ઠિતઃ। લોકે તત્સદૃશો નાસ્તિ સત્યવાક્યસ્ય કારણાત્
તુલાધારો મહાન આત્માવાળો, સત્ય બોલવામાં અડગ રહ્યો છે. એના જેવો બીજો કોઈ જગતમાં નથી, કારણ કે એ હંમેશા સાચું બોલે છે.
અશ્વમેધસહસ્રેણ સત્યં તુ તુલયા ધૃતમ્। અશ્વમેધસહસ્રાદ્ધિ સત્યમેવ વિશિષ્યતે
હજારો અશ્વમેઘ યજ્ઞો કરતાં પણ, જો તુલા પર સાચાઈ મૂકી શકાય, તો સાચાઈ જ વધારે ઊંચી છે.
સર્વં સત્યાદ્ભવેત્સાધ્યં સત્યો હિ દુરતિક્રમઃ। સત્યવાક્યેન સા ધેનુર્બહુલા સ્વર્ગગામિની
દરેક કામ સાચાઈથી જ પૂરું થાય છે, કારણ કે સાચાઈ ક્યારેય તૂટતી નથી. સાચું બોલવાથી બહુલા ગાયે પણ સ્વર્ગનો માર્ગ મેળવ્યો હતો.
સર્વં રાષ્ટ્રં સમાધાય પુનરાવૃત્તિદુર્લભા। તથાયં સર્વદા સાક્ષી મૃષા નાસ્તિ કદાચન
જ્યારે આખું રાજ્ય ન્યાયથી ચલાવવામાં આવે છે, ત્યારે પાછું આવવું મુશ્કેલ હોય છે. એ હંમેશા સાક્ષી રહે છે અને ક્યારેય ખોટું બોલતો નથી.
બહ્વર્ઘમલ્પમર્ઘં ચ ક્રયવિક્રયણે સુધીઃ। સત્યવાક્યં પ્રશસ્તં ચ વિશેષાત્સાક્ષિણો ભવેત્
ખરીદી વેચાણમાં ભાવ મોટો હોય કે નાનો, સમજદાર માણસો ખાસ કરીને એવા સાક્ષી રાખે, જે સાચું બોલવામાં પ્રખ્યાત હોય.
સાક્ષિણઃ સત્યમુક્ત્વા ચ અક્ષયં સ્વર્ગમાયયુઃ। વાવદૂકઃ સભાં પ્રાપ્ય સત્યં વદતિ વાક્પતિઃ
સાચું બોલનારા સાક્ષીઓ અક્ષય સ્વર્ગ મેળવે છે. સભામાં પ્રવેશીને વાક્પતિ પણ સાચું જ બોલે છે.
સ યાતિ બ્રહ્મણો ગેહં યજ્ઞૈરન્યૈશ્ચ દુર્લભમ્। સભાયાં યો વદેત્સત્યમશ્વમેધફલં લભેત્
જે સભામાં સાચું બોલે છે, એ બ્રહ્માના ઘર પહોંચે છે, જે બીજા યજ્ઞોથી પણ દુર્લભ છે. એ અશ્વમેઘ યજ્ઞના ફળને પામે છે.
લોભાદ્દ્વેષાન્મૃષોક્ત્વા ચ રૌરવં નરકં વ્રજેત્। સર્વસાક્ષી તુલાધારો જનાનાં શૂર એવ ચ
લોભ કે દ્વેષથી ખોટું બોલનાર રૌરવ નરકમાં જાય છે. તુલાધારો તો સૌનો સાક્ષી છે અને માણસોમાં સાચો વીર છે.
વિશેષાલ્લોભસંત્યાગાન્નાકે નિર્જરતાં વ્રજેત્। કશ્ચિચ્છૂદ્રો મહાભાગો ન લોભે વર્તતે ક્વચિત્
ખાસ કરીને લોભ છોડી દેવાથી સ્વર્ગમાં અમર અવસ્થા મળે છે. એક એવો ભાગ્યશાળી શૂદ્ર છે, જે ક્યારેય લોભમાં પડતો નથી.
વૃત્તિશ્શાકેન દુઃખેન તથા શિલોંછતો ભૃશમ્। જર્જરં વસ્ત્રયુગ્મં ચ કરૌ પાત્રે ચ સર્વદા
એની રોજગારી પાંદડા ભેગા કરીને અને ધાન્યના દાણા ચુંટીને થાય છે. એના કપડાં ફાટેલા છે અને હંમેશા હાથ જ પાત્ર તરીકે વાપરે છે.
સદાપિ લાભવિરહો ન પરસ્વં ગૃહીતવાન્। તસ્ય જિજ્ઞાસયૈવાહં ગૃહીત્વા વસ્ત્રયુગ્મકમ્
હંમેશા નુકશાન સહન કરીને પણ એ ક્યારેય બીજાનું માલ લીધું નથી. એના વિશે જાણવાની ઇચ્છાથી મેં એના કપડાં લઈ લીધાં.
અવકોટે નદીતીરે સ્થિતસ્સંસ્થાપ્ય સાદરમ્। સ દૃષ્ટ્વા વસ્ત્રયુગ્મં તન્ન લોભે કુરતે મનઃ
નદીના કિનારે એકાંતમાં ઊભો રહીને મેં એ કપડાં આદરપૂર્વક મૂકી દીધાં. એ કપડાં જોઈને એના મનમાં લોભ જાગ્યો નહીં.
ઇતરસ્ય પરિજ્ઞાય તત્ક્ષાંત્યા સ્વગૃહં યયૌ। તતો વિચિંતયિત્વા તુ હૃદા સ્વલ્પમિતિ દ્વિજ
એને સમજાયું કે એ બીજાનાં છે, તો ધીરજથી પોતાનાં ઘેર પાછો ગયો. પછી મનમાં વિચાર્યું કે આ તો નાનું જ છે, દ્વિજ.
ઉદુંબરં હેમગર્ભં મયા તત્રૈવ પાતિતમ્। કિંકરે ચ નદીતીરે વિકોણે જનવર્જિતે
પછી મેં નદીના કિનારે, એકાંત અને સુનસાન જગ્યાએ, સોનાથી ભરેલું ઉદુંબર ફળ મૂકી દીધું.
તસ્ય યાતસ્ય દેશે તુ દૃષ્ટં તેન તદદ્ભુતમ્। અલં વિધાનમેતત્તુ કૃત્રિમં ચોપલક્ષ્યતે
જ્યારે એ ત્યાં ગયો, ત્યારે એણે એ અદ્ભુત વસ્તુ જોઈ. આ વ્યવસ્થા પૂરતી હતી અને સ્પષ્ટપણે બનાવટી લાગતી હતી.
ગ્રહણે વાધુના ચાસ્ય અલોભં નષ્ટમેવ મે। અસ્યૈવ રક્ષણે કષ્ટમહંકારપદં ત્વિદમ્
હવે એ વસ્તુ લેતાં એનો લોભરહિતપણો મારી નજરે ગુમ થયો. આ જ વસ્તુ જાળવવામાં અહંકારનું ભારણ આવે છે.
યતો લોભસ્તતો લાભો લાભાલ્લોભઃ પ્રવર્તતે। લોભગ્રસ્તસ્ય પુંસશ્ચ શાશ્વતો નિરયો ભવેત્
જ્યાં લોભ છે ત્યાં લાભ છે, અને લાભથી લોભ વધે છે. જે માણસ લોભમાં ફસાઈ જાય છે, એ માટે સદા માટે નરક છે.
યદિ નો વિગુણં વિત્તં યદા વેશ્મનિ તિષ્ઠતિ। તદા મે દારપુત્રાણામુન્માદો હ્યુપપદ્યતે
જો દુર્ગુણવાળું ધન મારા ઘરમાં રહે, તો મારી પત્ની અને સંતાનોને પાગલપન ઘેરી લે છે.
ઉન્માદાત્કામસંજાત વિકારાન્મતિવિભ્રમઃ। ભ્રમાન્મોહોપ્યહંકારઃ ક્રોધલોભાવતઃ પરં
ઉન્માદથી કામ ઉત્પન્ન થાય છે, કામથી મનમાં વિકૃતિ આવે છે, વિકૃતિથી બુદ્ધિ ભટકે છે; બુદ્ધિ ભટકવાથી મોહ થાય છે અને મોહથી અહંકાર જન્મે છે; અહંકારથી ગુસ્સો અને લોભ વધુ વધે છે.
એષાં પ્રચુરભાવાચ્ચ તપઃ ક્ષયં ગમિષ્યતિ। ક્ષીણે તપસિ વર્તંતે પંકાશ્ચિત્તપ્રમોહકાઃ
આ બધું વધે ત્યારે તપશ્ચર્યાનો ક્ષય થાય છે; અને જ્યારે તપશ્ચર્યા નાશ પામે છે ત્યારે મનમાં ભ્રમ અને મૂર્ખતાનું કાદવ છવાઈ જાય છે.
તૈશ્ચ શૃંખલયોગૈશ્ચ બદ્ધો નૈવોદ્ધૃતિં વ્રજેત્। એતદ્વિમૃશ્ય શૂદ્રોઽસૌ પરિત્યજ્ય ગૃહં ગતઃ
આ બધી સાંકળોમાં બંધાઈને માણસ મુક્તિ પામતો નથી; એ વિચાર કરીને એ શૂદ્રે પોતાનું ઘર છોડીને બહાર નીકળી ગયો.
સ્વસ્થા દેવા મુદા તત્ર સાધુસાધ્વિતિ ચાબ્રુવન્। નિર્ગ્રંથિરૂપમાદાય તસ્યાંતિક ગૃહં તથા
ત્યાં દેવતાઓ આનંદિત થઈને બોલ્યા: 'શાબાશ, શાબાશ!' તેઓ પણ ભિક્ષુકનું રૂપ ધારણ કરીને એના ઘેર ગયા.
ગત્વાહં દૈવસંવાદમવદં ભૂતવર્તનમ્। તતોભ્યાસપ્રસંગાચ્ચ જનાનાં ચ પરિપ્લવાત્
હું ત્યાં જઈને દૈવી વાતચીત અને જીવજાતના વર્તન વિશે કહ્યું; પછી અભ્યાસની અસર અને લોકોના ભ્રમથી—
તસ્ય યોષા તદાગત્ય પપ્રચ્છ દૈવકારણમ્। તતોહમવદં તસ્ય યદ્વા ચેતોગતં દ્રુતમ્
એ સમયે તેની પત્ની આવી અને દૈવી કારણ પૂછ્યું; ત્યારે મેં મનમાં જે તરત આવ્યું તે બધું તેને કહી દીધું.
નિભૃતોથ નિનાદસ્ય કારણં કથિતં મયા। હૃદ્ગતં પતિના તેદ્ય વિધિના દત્તમજ્ઞવત્
ગોપનીય રીતે મેં એ ચીસનું કારણ સમજાવ્યું; આજે તમારા પતિના હૃદયમાં જે હતું તે અજ્ઞાનીને જેવું વિધિએ આપી દીધું છે.
પરિત્યક્તં મહાભાગે પુનર્નાસ્તીહ તે વસુ। યાવજ્જીવતિ દૌર્વિધ્યં તસ્ય ભોક્તા ન સંશયઃ
હે મહાન સ્ત્રી, હવે તને અહીં કોઈ ધન નથી; જ્યાં સુધી એ જીવશે, દુર્ભાગ્ય તેનો ભાગ રહેશે, એમાં શંકા નથી.
ગચ્છ માતર્ગૃહં શૂન્યમલબ્ધં તત્પ્રપૃચ્છતમ્। શ્રુત્વા તદ્વૈ શિવં સા ચ વચનં પત્યુરંતિકે
માતા, તું તારો ખાલી ઘર જઈને જે મળ્યું નથી એ વિશે પૂછજે; પતિની હાજરીમાં એ શુભ વચન સાંભળી—
ગત્વા પ્રોવાચ દુર્વૃત્તં તચ્છ્રુત્વા વિસ્મયં ગતઃ। સ વિચિંત્ય તયા સાર્ધમાગતોસૌ મમાંતિકમ્
એ ગઈ અને દુર્વૃત્તને કહ્યું; એ સાંભળી તે આશ્ચર્યચકિત થયો; વિચાર કરીને એ તેની સાથે મારી પાસે આવ્યો.
નિભૃતં મામુવાચેદં ક્ષપણત્વં ચ કીર્તય। ક્ષપણક ઉવાચ- ચાક્ષુષં ચિરસંશુદ્ધં હેલયા તૃણવત્કથમ્
ગોપનીય રીતે એ મને બોલ્યો: 'મને ભિક્ષુકની રીત સમજાવ.' ભિક્ષુકે કહ્યું: 'તમે આંખને લાંબા સમય સુધી શુદ્ધ કરી, પછી એને ઘાસ સમાન અવગણ્યા કેમ?'
ત્વયા ત્યક્તં યતસ્તાત નાસ્તિ ભાગ્યમકંટકમ્। ઐશ્વર્યમતુલં શૌર્યં શીર્યતે ભાવુકં પુનઃ
તમે એને ત્યજી દીધું એટલે, હવે નિર્વિઘ્ન ભાગ્ય નથી; અતુલ્ય સંપત્તિ અને શૌર્ય, એકવાર નાશ પામે પછી ફરી ભાવનામાં આવી જાય છે.