પિતૃયજ્ઞાત્પરો યસ્માદ્ધર્મો નાસ્તિ કથંચન। તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન શક્ત્યા કુર્યાદમત્સરઃ
પિતૃયજ્ઞ કરતા મોટો કોઈ ધર્મ નથી; એટલે દરેકે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે, ઈર્ષ્યા વિના, પૂરું પ્રયત્ન કરીને એ કરવો જોઈએ.
યઃ પઠેદ્ધર્મસંતાનં જનાનામગ્રતો નરઃ। વિષ્ણુપદ્યા જલે સ્નાનં પ્રતિ લોકે ચ લભ્યતે
જે માણસ ધર્મની વાર્તા લોકો સામે વાંચે છે, તેને વિશ્વમાં વિષ્ણુ પદના જળમાં સ્નાન કર્યાનું ફળ મળે છે.
જન્મજન્મકૃતો યેન મહાપાતકસંચયઃ। તત્સર્વં પ્રલયં યાતિ સકૃદુચ્ચરિતે શ્રુતે
જે મહાપાપો અનેક જન્મોથી એકઠા થયા હોય, એ બધું માત્ર આનું ઉચ્ચારણ અને શ્રવણથી નાશ પામે છે.
નરોત્તમ ઉવાચ- ત્રિદશાનાં ચ દેવાનામન્યેષાં જગદીશ્વરઃ। પ્રભુઃ કર્તા ચ હર્ત્તા ચ ગોપ્તા ભર્ત્તા પિતા પ્રસૂઃ
નરોત્તમએ કહ્યું: દેવો અને બીજા દેવતાઓમાં, એ જ જગતનો ઈશ્વર છે—માલિક, સર્જનહાર, સંહારક, રક્ષક, પોષક, પિતા અને મૂળ.
અસ્માકં વાક્શ્રમો વિષ્ણોઃ કથનેનૈવ યુજ્યતે। કિંતુ કૌતૂહલં મેઽસ્તિ પિપાસા વા ક્ષુધાપિ વા
મારા જેવા માટે તો વિષ્ણુની વાત કરતા બોલ પણ થાકી જાય છે; છતાં મને જિજ્ઞાસા છે, કદાચ તરસ કે ભૂખ પણ હશે.
કૃતં પૃચ્છતિ યેનૈવ વક્તવ્યં તત્પ્રિયેણ હિ। અતીતં ચૈવ જાનાતિ કથં નાથ પતિવ્રતા
પ્રિયજન જે પૂછે છે, એ જ કહેવું જોઈએ; હે નાથ, પતિવ્રતા સ્ત્રી ભૂતકાળ કેવી રીતે જાણે છે?
કિં વા તસ્યાં પ્રભાવં ચ વક્તુમર્હસ્યશેષતઃ। ભગવાનુવાચ- કથિતં મે પુરા વત્સ પુનઃ કૌતૂહલં દ્વિજ
કે પછી, એમાં શું શક્તિ છે, એ પણ તું પૂરેપૂરું કહેજે. ભગવાને કહ્યું: બેટા, મેં આ પહેલાં પણ કહ્યું છે, પણ તને ફરી જિજ્ઞાસા છે.
કથયિષ્યામિ તત્સર્વં યત્તે મનસિ વર્તતે। પતિવ્રતા પતિપ્રાણા સદા પત્યુર્હિતે રતા
હું તારા મનમાં જે છે તે બધું કહું છું. પતિવ્રતા સ્ત્રી પતિમાં જ જીવ છે, હંમેશા પતિના હિતમાં તત્પર રહે છે.
દેવાનામપિ સાઽઽરાધ્યા મુનીનાં બ્રહ્મવાદિનાં। ધવસ્યૈકસ્ય યા નારી લોકે પૂજ્યતમા સ્મૃતા
એવી સ્ત્રી દેવો, ઋષિઓ અને બ્રહ્મજ્ઞાની લોકો માટે પણ પૂજનીય છે; એક પતિને સમર્પિત સ્ત્રી દુનિયામાં સૌથી વધુ માનનીય ગણાય છે.
તસ્યા સંમાનને ગુર્વી નિભૃતા ન ભવિષ્યતિ। મધ્યદેશે પુરા તાત નગરી ચાતિશોભના
એવી સ્ત્રીનું સન્માન કરતાં ક્યારેય વધારે ન ગણાય; મધ્યદેશમાં એક સમયે એક અતિ સુંદર નગરી હતી.
તસ્યાં ચ બ્રહ્મજાતીયા સેવ્યા નામ્ની પતિવ્રતા। તસ્યા ધવોઽભવત્કુષ્ઠી પૂર્વકર્મવિરોધતઃ
ત્યાં બ્રાહ્મણ જાતિમાં સેવ્યા નામની પતિવ્રતા સ્ત્રી હતી; તેના પતિને પૂર્વકર્મના કારણે કુષ્ઠરોગ થયો હતો.
ગલદ્વ્રણાસ્ય પત્યુશ્ચ નિત્યં ચર્યાપરાયણા। યદ્યન્મનોરથં તસ્ય શક્ત્યા સા કુરુતે ભૃશમ્
પતિના મોઢામાં હંમેશા ઘા વહેતા, છતાં એ સતત સેવા કરતી; પતિને જે ઈચ્છા થાય, એ પોતાની શક્તિ પ્રમાણે પૂરી પાડતી.
અર્ચયેદ્દેવવન્નિત્યં સ્નેહં કુર્યાદમત્સરા। કદાચિત્પથિ ગચ્છંતીં વેશ્યાં પરમસુંદરીમ્
તે ભગવાનની રોજ પૂજા કરતો અને સૌ સાથે પ્રેમથી, ઈર્ષા વિના વર્તતો; એક દિવસ રસ્તે જતા, તેને એક અતિ સુંદર વેશ્યા દેખાઈ.
દૃષ્ટ્વાઽતીવાભવન્મોહાન્મન્મથાવિષ્ટચેતનઃ। નિશ્શ્વસ્ય સુતરાં દીર્ઘં તતસ્તુ વિમનાઽભવત્
તેને જોઈને તેનો મન સંપૂર્ણ મોહમાં પડી ગયું, કામના તેની ચિંતામાં છવાઈ ગઈ; તેણે ઊંડો શ્વાસ લીધો અને પછી ખૂબ ઉદાસ થઈ ગયો.
શ્રુત્વા ગૃહાદ્વિનિઃસૃત્ય સાધ્વી પપ્રચ્છ તં પતિં। ઉન્મનાસ્ત્વં કથં નાથ નિઃશ્વાસસ્તે કથં વિભો
આ સાંભળીને, તેની સતી પત્ની ઘરમાંથી બહાર આવી અને પતિને પૂછ્યું: 'પ્રભુ, તમે આમ ઉદાસ કેમ છો? તમે આવો ઊંડો શ્વાસ કેમ લો છો?
બ્રૂહિ મે યચ્ચ કર્તવ્યમકર્તવ્યં ચ યત્પ્રિયમ્। દયિતં તે કરિષ્યામિ ત્વમેકો મે ગુરુઃ પ્રિયઃ
મને કહો શું કરવું જોઈએ અને શું નહીં, અને તમને શું પ્રિય છે; હું તમારો ઇચ્છિત કાર્ય કરીશ, કેમ કે તમે જ મારા ગુરુ અને પ્રિય છો.
અભીષ્ટં વદ મે નાથ યથાશક્તિ કરોમ્યહમ્। ઇત્યુક્તે તામુવાચેદં વૃથા કિં ભાષસે પ્રિયે
મારો ઇચ્છિત વાત કહો, પ્રભુ; હું મારી શક્તિ પ્રમાણે તે કરીશ; એ વાત સાંભળીને પતિએ કહ્યું: 'પ્રિયે, તું વ્યર્થ વાત કેમ કરે છે?
ન શક્તા ત્વં ન ચૈવાહં મોઘં વક્તું ન યુજ્યતે। પ્રષ્ટું નાધિકરોષીતિ યથા દીર્ઘતરોઃ ફલમ્
તું પણ શક્તિશાળી નથી અને હું પણ નહિ; ખોટી વાત કરવી યોગ્ય નથી; જેમ જમીન પર ઊભેલા માણસને ઊંચા વૃક્ષનું ફળ મળતું નથી, તેમ તને પૂછવાનો અધિકાર નથી.
ભૂમૌ સ્થિત્વા તુ ખર્વાત્મા સમુદ્ધર્તું પ્રવાંછતિ। તથા મે રમણી લોભાન્મોહાદ્યદભિવાંછિતમ્
જેમ જમીન પર ઊભેલો નાનો માણસ ઊંચા વૃક્ષનું ફળ મેળવવા ઈચ્છે છે, તેમ હું પણ લોભ અને મોહથી અપ્રાપ્ય વસ્તુની ઈચ્છા રાખું છું.
દંપત્યોરપિ દુઃસાધ્યમપયાનં વદામ્યહમ્। પતિવ્રતોવાચ- જ્ઞાત્વા તુ ત્વન્મનોવૃત્તં શક્તાહં કાર્યસાધને
પતિ-પત્ની માટે પણ જે દુષ્કર છે, એ વિયોગની વાત હું કહું છું; ત્યારે પતિવ્રતા પત્નીએ કહ્યું: 'તમારા મનનો ભાવ જાણી, હું એ કાર્ય પૂરું કરી શકું છું.'
આદેશં કુરુ મે નાથ કર્તવ્યં યેન કેનચિત્। યદિ તે દુર્લભં કાર્યં કર્તું શક્નોમિ યત્નતઃ
મારે આદેશ આપો, પ્રભુ, જેથી જે કરવું જરૂરી છે, તે હું કોઈ પણ રીતે કરી શકું; જો તમારું કામ મુશ્કેલ હોય, તો પણ હું પ્રયત્નપૂર્વક તે પૂર્ણ કરીશ.
તદા મે ત્વતિકલ્યાણં ફલિષ્યતિ પરે ત્વિહ। ઇત્યુક્તે પરમઃ પ્રીતઃ સ્થિતો વચનમબ્રવીત્
ત્યારે મારા સારા કર્મોનું ફળ આ લોકે અને પરલોકે મળશે; એમ કહેતાં પતિ ખૂબ પ્રસન્ન થયો અને એણે આ શબ્દો કહ્યા:
પાપાભ્યાસાચ્ચ પાપ્માનં પૃચ્છતીતિ વિનિશ્ચયઃ। પથ્યસ્મિન્સંપ્રગચ્છંતીં વેશ્યાં પરમસુંદરીમ્
પાપના અભ્યાસથી હું પાપી થયો છું—આ નિશ્ચિત છે; રસ્તે જતા મને એક અતિ સુંદર વેશ્યા દેખાઈ.
સર્વતશ્ચાનવદ્યાંગીં દૃષ્ટ્વા મે દહ્યતે મનઃ। યદિ તાં ત્વત્પ્રસાદાચ્ચ પ્રાપ્નોમિ નવયૌવનાં
ચારે બાજુથી નિર્વિકાર અંગવાળી તેને જોઈ, મારું મન સળગી ઉઠ્યું છે; જો તારી કૃપાથી એ યુવાન સ્ત્રી મને મળે—
તદા મે સફલં જન્મ કુરુ સાધ્વિ હિતં મમ। યદિ માં કુષ્ઠિનં દીનં પૂતિગંધં નવવ્રણમ્
તો મારું જન્મ સફળ થશે; સતી, મારા હિત માટે આ કાર્ય પૂરું કર; પણ જો હું કુષ્ટી, દુઃખી, દુર્ગંધિત અને તાજા ઘા ધરાવતો છું, તો પણ એ સુંદર સ્ત્રી મારી પાસે નહીં આવે—
ન ગચ્છતિ વરારોહા તદા મે નિધનં હિતમ્। શ્રુત્વા તેનેરિતં વાક્યં સાધ્વી વચનમબ્રવીત્
તો મારે માટે મૃત્યુ જ શ્રેયસ્કર છે; પતિના આ શબ્દો સાંભળીને, સતી પત્નીએ કહ્યું:
યથાશક્તિ કરિષ્યામિ સ્થિરી ભવ પ્રભોઽધુના। મનસાથ સમાલોચ્ય ક્ષપાંતે હ્યુષસિ દ્રુતમ્
હું મારી શક્તિ પ્રમાણે કરીશ; હવે તમે સ્થિર રહો, પ્રભુ; મનમાં વિચાર કરીને, રાતના અંતે, વહેલી સવારે, તે ઝડપથી—
ગોમયં સહ શોધન્યા ગૃહીત્વા સા યયૌ મુદા। સંપ્રાપ્ય ગણિકાગેહં શોધયિત્વા ચ ચત્વરમ્
ગાયના છાણ અને સાફ કરવાની પાણી લઈને, આનંદપૂર્વક નીકળી; વેશ્યાના ઘરે પહોંચી, તેણે ઓટલો સારી રીતે સાફ કર્યો.
પ્રતોલીં વીથિકાં ચૈવ ગોમયં પ્રદદૌ મુદા। સા તૂર્ણમાગતા ગેહે જનસ્યાલોકને ભયાત્
તે ખુશીથી ગાયનું છાણ રસ્તા અને ગલીઓમાં પાથર્યું; પછી ઝડપથી ઘેર આવી, લોકો જોઈ ન જાય એ ભયથી.
એવં ક્રમેણ સા સાધ્વી ચરતિ સ્મ દિનત્રયમ્। અથ સા વારમુખ્યા ચ ચેટિકાશ્ચેટકાનપિ
આ રીતે, સતી પત્ની ત્રણ દિવસ સુધી સતત આ કાર્ય કરતી રહી; પછી એ મુખ્ય વેશ્યા, તેની દાસીઓ અને દાસો પણ—