પુણ્યત્વાચ્ચ ત્વયા દૃષ્ટો મમાનુગ્રહકારણાત્। પિત્રોર્ભક્તિપરઃ શુદ્ધશ્ચાંડાલો દેવતાં ગતઃ
તારા પુણ્યના કારણે અને મારી કૃપાથી તું મને જોયો છે; જે ચંડાળ શુદ્ધ છે અને માતા-પિતાની ભક્તિ કરે છે, એ દેવત્વને પામ્યો છે.
તસ્માત્તેન સહ પ્રીત્યા તિષ્ઠામિ તસ્ય મંદિરે। પુનઃ પુનઃ કથાલાપં કરોમિ દ્વિજનંદન
માટે, પ્રેમથી હું તેના ઘરમાં તેની સાથે વસું છું; વારંવાર તેની સાથે વાતચીત કરું છું, હે દ્વિજોનંદન.
તસ્ય વૈ માનસે નિત્યં વર્તેઽહતભાવનઃ। સ તજ્જાનાતિ ત્વદ્વૃત્તં તથા પતિવ્રતાદયઃ
હું હંમેશા તેના મનમાં રહું છું, કોઈ દુર્ભાવના વિના; એ અને પતિવ્રતા સ્ત્રી વગેરે પણ તારો આચરણ જાણે છે.
તેષાં વૃત્તં વદિષ્યામિ શૃણુ ત્વં ચાનુપૂર્વશઃ। યચ્છ્રુત્વા સર્વથા મર્ત્યો મુચ્યતે જન્મબંધનાત્
હું હવે તેમનું વર્તન કહું છું, તું ધ્યાનથી ક્રમવાર સાંભળ; આ સાંભળવાથી મનુષ્ય સંપૂર્ણપણે જન્મના બંધનથી મુક્ત થાય છે.
પિતુર્માતુઃ પરં તીર્થં દેવદેવેષુ નૈવ હિ। પિત્રોરર્ચા કૃતા યેન સ એવ પુરુષોત્તમઃ
દેવતાઓમાં પણ માતા-પિતા કરતાં મોટું તીર્થ નથી; જે પોતાના માતા-પિતાની પૂજા કરે છે, એ જ સાચો ઉત્તમ પુરુષ છે.
પિત્રોરાજ્ઞા ચ દેવસ્ય ગુરોરાજ્ઞા સમં ફલં। આરાધનાદ્દિવો રાજ્યં બાધયા રૌરવં વ્રજેત્
માતા-પિતાની આજ્ઞા અને ગુરુની આજ્ઞાનું ફળ સમાન છે; પૂજાથી સ્વર્ગનું રાજ્ય મળે છે, પણ અવગણના કરવાથી રૌરવ નર્કમાં જવું પડે છે.
સ ચાસ્માકં હૃદિસ્થોઽપિ તસ્યાહં હૃદયે સ્થિતઃ। આવયોરંતરં નાસ્તિ પરત્રેહ ચ મત્સમઃ
એ આપણા હૃદયમાં વસે છે, પણ હું પણ તેના હૃદયમાં રહું છું; આપણા વચ્ચે અહીં કે પરલોકમાં કોઈ ભેદ નથી, અને મારા સમાન બીજું કોઈ નથી.
મદગ્રે મત્પુરે રમ્યે સર્વૈશ્ચ બાંધવૈઃ સહ। સભુંજીતાક્ષયં ભોગમંતે મયિ ચ લીયતે
મારા સામે, મારી સુંદર નગરીમાં, પોતાના બધા સગાંઓ સાથે, એ અખૂટ સુખ ભોગવે છે અને અંતે મારો ભાગ બની જાય છે.
અતએવ હિ મૂકોસૌ વાર્ત્તાં ત્રૈલોક્યસંભવામ્। જાનાતિ નરશાર્દૂલ એષ તે વિસ્મયઃ કુતઃ
મૂક હોવા છતાં, એ ત્રણેય લોકની બધી વાતો જાણે છે, હે પુરુષશારદૂલ, તો તને આશ્ચર્ય કેમ થાય છે?
દ્વિજ ઉવાચ-। મોહાદજ્ઞાનતો વાપિ ન કૃત્વા પિતુરર્ચનં। જ્ઞાત્વા વા કિં ચ કર્તવ્યં સદસજ્જગદીશ્વર૨૦૦ 1.50.
દ્વિજ કહે છે: અજ્ઞાન કે મોહથી પિતાની પૂજા ન કરવામાં આવે તો, એ જાણીને, હે જગતના સ્વામી, શું કરવું જોઈએ—સાચું કે ખોટું શું છે?
શ્રીભગવાનુવાચ-। દિનૈકં માસપક્ષૌ વા પક્ષાર્ધં વાથ વત્સરં। પિત્રોર્ભક્તિઃ કૃતા યેન સ ચ ગચ્છેન્મમાલયં
ભગવાન કહે છે: જે કોઈએ એક દિવસ, એક મહિનો, પખવાડિયું, અડધું પખવાડિયું કે એક વર્ષ માતા-પિતાની ભક્તિ કરી હોય, એ મારા પવિત્ર ધામને પામે છે.
કારયિત્વા મનઃ કષ્ટમવશ્યં નરકં વ્રજેત્। ન કૃતા વાકૃતા વા સ્યાત્પિત્રોરર્ચા પરં પુરા
જો કોઈએ મનને દુઃખ આપ્યું હોય, તો એને અવશ્ય નરકમાં જવું પડે છે; માતા-પિતાની પૂજા થઈ હોય કે ન થઈ હોય, એ તો સદા શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.
વૃષોત્સર્ગં નરઃ કૃત્વા પિતૃભક્તિ ફલં લભેત્। અન્નં વસ્ત્રં તથા ગવ્યં સામિષં ચ નિરામિષમ્
વૃષોત્સર્ગ કરીને મનુષ્ય પિતૃભક્તિનું ફળ મેળવે છે; અનાજ, વસ્ત્ર, દુધજન્ય વસ્તુઓ, માંસવાળી કે નિર્માંસિક વસ્તુઓ બધું જ તેમાં આવે છે.
સર્વં લક્ષગુણં પ્રોક્તં જ્ઞાતિભ્યો યત્પ્રદીયતે। સર્વસ્વેન કૃતં શ્રાદ્ધં યેન પુત્રેણ ધીમતા
સગાંઓને જે કંઈ આપવામાં આવે છે, તેનું લાખગણું ફળ મળે છે; બુદ્ધિશાળી પુત્રે પોતાના સર્વસ્વથી કરેલું શ્રાદ્ધ સર્વોત્તમ ગણાય છે.
જાતિસ્મરત્વં પ્રાપ્નોતિ પિતૃભક્તિફલં લભેત્। શ્રાદ્ધાત્પરો મહાયજ્ઞસ્ત્રૈલોક્યે તુ ન વિદ્યતે
એ જન્મની સ્મૃતિ મેળવે છે અને પિતૃભક્તિનું ફળ પણ મેળવે છે; યજ્ઞોમાં શ્રાદ્ધ સર્વોપરી છે, ત્રણેય લોકમાં એથી મહાન બીજું કંઈ નથી.
અત્ર યદ્દીયતે કિંચિત્સર્વં ચાક્ષયમશ્નુતે। અન્યસ્મિંશ્ચાયુતં વિદ્ધિ જ્ઞાતિભ્યો લક્ષમુચ્યતે
અહીં જે કંઈ—even થોડું પણ—આપવામાં આવે છે, એ કદી ખૂટતું નથી; બીજે સગાંઓને આપવાથી દસ હજારગણું, અને લાખગણું ફળ મળે છે.
પિણ્ડે કોટિગુણં પ્રોક્તં દ્વિજાયાનન્તમુચ્યતે। ગંગાજલે ગયાયાં ચ પ્રયાગે પુષ્કરે તથા
પિંડદાન માટે કરોડગણું ફળ કહેવાયું છે; દ્વિજને તો અનંત ફળ મળે છે; ગંગાજળમાં, ગયામાં, પ્રયાગમાં અને પુષ્કરમાં પણ.
વારાણસ્યાં સિદ્ધકુંડે ગંગાસાગર સંગમે। અન્નપિંડં પ્રદદ્યાદ્યસ્તસ્ય મુક્તિર્ભવેદ્ધ્રુવમ્
વારાણસીમાં, સિદ્ધકુંડ પર, ગંગા અને સમુદ્રના સંગમ પર જે અન્નપિંડ આપે છે, તેને નિશ્ચિત મુક્તિ મળે છે.
પિતરશ્ચાક્ષયં સ્વર્ગં લભંતે જન્મનઃ ફલમ્। ભાગીરથ્યાં વિશેષેણ યસ્તુ દદ્યાત્તિલોદકમ્
પિતૃઓને અખૂટ સ્વર્ગ અને જન્મનું ફળ મળે છે; ખાસ કરીને જે ભગીરથીમાં તિલોદક આપે છે.
મુક્તિમાર્ગં સ ચાપ્નોતિ પિંડદાને તુ કિં પુનઃ। નદીતીરેષુ સાહસ્રં નદે ત્વયુતમિષ્યતે
એ મુક્તિનો માર્ગ પામે છે, તો પિંડદાનનું તો શું કહેવું? નદીના કિનારે હજારગણું અને નદીમાં દસ હજારગણું ફળ માનવામાં આવે છે.
સામાન્યફલસંસર્ગાચ્છ્રાદ્ધં શતગુણં ભવેત્। અમાયાં ચ યુગાદ્યાયાં ગ્રહણે સૂર્યચંદ્રયોઃ
સામાન્ય ફળના સંયોગથી શ્રાદ્ધનું ફળ શતગણું થાય છે; યુગના આરંભે, સૂર્ય કે ચંદ્ર ગ્રહણ સમયે પણ.
પાર્વણં કુરુતે યસ્તુ સોક્ષયં લોકમશ્નુતે। પિતરસ્તસ્ય તુષ્યંતિ સર્વે સમાયુતં પ્રતિ
જે પાર્વણ શ્રાદ્ધ કરે છે, એ અખૂટ લોકમાં સુખ ભોગવે છે; તેના બધા પિતૃઓ ખુશ થાય છે, દરેકને લાખગણું ફળ મળે છે.
આશિષં દયિતં દત્વા ભોગ્યં ચાનંતમાત્મજે। તતઃ પર્વણિ પુત્રૈશ્ચ કર્ત્તવ્યં પાર્વણં મુદા
પુત્રને મનગમતી આશીર્વાદ અને અનંત ભોગ આપ્યા પછી, પછી તહેવારના દિવસે પુત્રોએ આનંદથી પાર્વણ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.
પિત્રોર્યજ્ઞમિમં કૃત્વા મુચ્યતે જન્મબંધનાત્। અહન્યહનિ યચ્છ્રાદ્ધં નિત્યશ્રાદ્ધમિતિ સ્મૃતમ્
માતા-પિતાના યજ્ઞ કરીને મનુષ્ય જન્મના બંધનમાંથી મુક્ત થાય છે; રોજ કરેલું શ્રાદ્ધ 'નિત્ય શ્રાદ્ધ' કહેવાય છે.
શ્રદ્ધયા કારયેદ્યસ્તુ સોઽક્ષયં લોકમશ્નુતે। તથૈવાપરપક્ષે ચ કામ્યશ્રાદ્ધં વિધાનતઃ
જે શ્રદ્ધાથી આ વિધિ કરે છે, તે અવિનાશી લોકને પામે છે; એ જ રીતે બીજાં પખવાડિયામાં પણ, નિયમ પ્રમાણે કામ્ય શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.
કૃત્વા કામં સ ચાપ્નોતિ યદ્વા મનસિ વર્તતે। આષાઢીમવધિં કૃત્વા યસ્તુ પક્ષસ્તુ પંચમઃ
જેમ મનમાં ઈચ્છા હોય તેમ શ્રાદ્ધ કરીને, મનમાં જે ઈચ્છા હોય તે મળે છે; અને જે પખવાડિયું આષાઢ સુધી પાંચમું આવે છે, તેને મર્યાદા માની લેવાય છે.
તત્ર શ્રાદ્ધં પ્રકુર્વીત કન્યાં ગચ્છતુ વા ન વા। કન્યાં ગતે સવિતરિ યાન્યહાનિ તુ ષોડશ
ત્યાં શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ, કન્યા જાય કે ન જાય એ મહત્વનું નથી; પણ જ્યારે કન્યા સવિતાર પાસે જાય, ત્યારપછીના સોળ દિવસો—
ક્રતુભિસ્તાનિ તુલ્યાનિ સમાપ્ત વરદક્ષિણૈઃ। કામ્યશ્રાદ્ધં મહાપુણ્યમિદં તસ્યાગતં શિવમ્
—સર્વોત્તમ દક્ષિણાવાળાં યજ્ઞ જેટલા ફળદાયી છે; આ કામ્ય શ્રાદ્ધ મહાપુણ્યદાયક છે અને જે કરે છે તેને કલ્યાણ આપે છે.
અભાવાત્કૃષ્ણપક્ષાદૌ તુલાયાં કર્તુમર્હતિ। અમાવૃશ્ચિકમાયાતિ નૈરાશ્યં પિતરો ગતાઃ
પ્રારંભે કૃષ્ણપક્ષ ન મળે તો તુલા રાશિમાં શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; અને જ્યારે અમાવાસ્યા વૃશ્ચિકમાં આવે છે, ત્યારે પિતૃઓ આશા ગુમાવી—
પુનઃસ્વભવનં યાંતિ શાપં દત્વા સુદારુણમ્। પિતૃશાપેન પુત્રસ્ય નષ્ટં સર્વમિતિ સ્મૃતમ્
—પાછા પોતાના લોકમાં જાય છે અને ભયાનક શાપ આપે છે; પિતૃઓના શાપથી પુત્રનું બધું નષ્ટ થાય છે, એવું કહેવાય છે.