સ્વર્ગં ભુનક્તિ તાવચ્ચ યાવદાભૂતસંપ્લવં। સ્વર્ગાદ્ભ્રષ્ટો ભવેદ્વાસ્યાઃ સાર્વભૌમો નૃપઃ પતિઃ
તે સ્વર્ગનો આનંદ મેળવે છે, જગતનો વિનાશ ન થાય ત્યાં સુધી; જો તેનો પતિ, સર્વભૌમ રાજા, સ્વર્ગમાંથી પતન પામે, તો તે ફરીથી તેનો પતિ બને છે.
અસ્યૈવ મહિષી ભૂત્વા સુખં વિંદેદનંતરં। પુનઃ પુનઃ સ્વર્ગરાજ્યં તસ્ય તસ્યા ન સંશયઃ
તે તેના પતિની રાણી બનીને સુખ અનુભવતી રહે છે; વારંવાર સ્વર્ગરાજ્ય મેળવે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
એવં જન્મશતં પ્રાપ્ય અંતે મોક્ષો ભવેદ્ધ્રુવમ્। વિપ્ર ઉવાચ-। પતિવ્રતા ભવેત્કાવા તસ્યાઃ કિં વા ચ લક્ષણં
આ રીતે, સો જન્મ પછી અંતે ચોક્કસ મુક્તિ મળે છે. વિપ્રે પૂછ્યું: પતિ માટે સમર્પિત પત્ની કોણ છે? એની લાક્ષણિકતાઓ શું છે?
બ્રૂહિ મે દ્વિજશાર્દૂલ યથા જાનામિ તત્ત્વતઃ। હરિરુવાચ-। પુત્રાચ્છતગુણં સ્નેહાદ્રાજાનં ચ ભયાદથ
મને સાચું જાણવું છે, એ માટે કહો, દ્વિજશ્રેષ્ઠ. હરિએ કહ્યું: એ પત્ની પોતાના પુત્રને સો ગણી વધુ પ્રેમ કરે છે, અને રાજાને ભયથી જુએ છે.
આરાધયેત્પતિં શૌરિં યા પશ્યેત્સા પતિવ્રતા। કાર્યે દાસી રતૌ વેશ્યા ભોજને જનનીસમા
જે પત્ની પોતાના પતિને ભગવાન સમાન માનીને પૂજા કરે છે, એ પતિવ્રતા છે. કામમાં દાસી જેવી, આનંદમાં વેશ્યા જેવી, અને ખાવામાં માતા જેવી હોય છે.
વિપત્સુ મંત્રિણી ભર્તુઃ સા ચ ભાર્યા પતિવ્રતા। ભર્તુરાજ્ઞાં ન લંઘેદ્યા મનો વાક્કાયકર્મભિઃ
કાંઈ મુશ્કેલી આવે ત્યારે એ પતિની સલાહકાર બને છે; એવી પત્ની પતિવ્રતા છે. પતિની આજ્ઞા એ ક્યારેય મન, વાણી કે કૃત્યથી ઉલ્લંઘન કરતી નથી.
ભુક્તે પત્યૌ સદા ચાત્તિ સા ચ ભાર્યા પતિવ્રતા। યસ્યાં યસ્યાંતુ શય્યાયાં પતિઃ સ્વપિતિ યત્નતઃ
પતિ ખાઈ જાય પછી જ એ હંમેશા ખાય છે; એવી પત્ની પતિવ્રતા છે. પતિ જે શય્યામાં સુવે, એ ત્યાં જ ધ્યાનપૂર્વક સેવા કરે છે.
તત્ર તત્ર ચ સાભર્તુરર્ચાં કરોતિ નિત્યશઃ। નૈવ મત્સરમાયાતિ ન કાર્પણ્યં ન માનિની
જે જ્યાં હોય, ત્યાં પતિ સાથે સતત પૂજા કરે છે. એ ક્યારેય ઈર્ષ્યા, કંજૂસી કે અહંકાર ધરાવતી નથી.
માનેઽમાને સમાનં ચ યા પશ્યેત્સા પતિવ્રતા। સુવેષં યા નરં દૃષ્ટ્વા ભ્રાતરં પિતરં સુતં
માન અને અમાન બંનેને સમાન રીતે જુએ, એ પતિવ્રતા છે. કોઈ સુંદર રીતે સજેલા પુરુષને જુએ — ભલે એ ભાઈ, પિતા કે પુત્ર હોય —
મન્યતે ચ પરં સાધ્વી સા ચ ભાર્યા પતિવ્રતા। તાં ગચ્છ દ્વિજશાર્દૂલ વદકામં યથા તવ
એ સત્યવતી એ પુરુષને બીજાં સમજે છે; એવી પત્ની પતિવ્રતા છે. દ્વિજશ્રેષ્ઠ, એ પાસે જઈને તને જે પૂછવું હોય એ પૂછ.
તસ્ય પત્ન્યોઽષ્ટ તિષ્ઠંતિ તન્મધ્યે વરવર્ણિની। રૂપયૌવનસંપન્ના દયાયુક્તા યશસ્વિની
એના આઠ પત્નીઓ છે; તેમાં એક સુંદર રંગવાળી, રૂપ અને યુવાન, દયાળુ અને પ્રસિદ્ધ છે.
શુભા નામેતિ વિખ્યાતા ગત્વા તાં પૃચ્છ તે હિતં। એવમુક્ત્વા તુ ભગવાંસ્તત્રૈવાંતરધીયત
એનું નામ શુભા છે, એ નામે જાણીતી છે; તું એ પાસે જઈને તારા હિતની વાત પૂછ. આમ કહીને ભગવાન ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયા.
તસ્યૈવાદૃશ્યતાં દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતોભૂદ્દ્વિજસ્તદા। સ ચ સાધ્વીગૃહં ગત્વા પપ્રચ્છાથ પતિવ્રતાં
એના અદૃશ્ય થવું જોઈને, વિપ્ર આશ્ચર્યમાં પડી ગયો. પછી એ સત્યવતીના ઘરમાં ગયો અને પતિવ્રતા પત્નીને પ્રશ્ન કર્યો.
અતિથેર્વચનંશ્રુત્વાગૃહાન્નિઃસૃત્યસંભ્રમાત્। દૃષ્ટ્વા દ્વિજં સતી તત્ર દ્વારદેશે સ્થિતાભવત્
અતિથિના શબ્દો સાંભળીને, એ ઝડપથી ઘરમાંથી બહાર આવી, કોઈ ગભરાટ વગર. વિપ્રને જોઈને, એ દ્વાર પાસે ઊભી રહી.
તાં ચ દૃષ્ટ્વા દ્વિજશ્રેષ્ઠ ઉવાચ વચનં મુદા। પ્રિયં મમહિતં બ્રૂહિ યથાદૃષ્ટં ત્વમેવ હિ
એને જોઈને, વિપ્રશ્રેષ્ઠે આનંદથી કહ્યું: મને જે પ્રિય અને હિતકારક હોય, એ તું જોઈ છે તે પ્રમાણે કહો.
પતિવ્રતોવાચ-। સાંપ્રતં પત્યુરર્ચાસ્તિ ન ચાસ્માકં સ્વતંત્રતા। પશ્ચાત્કાર્યં કરિષ્યામિ ગૃહાણાતિથ્યમદ્ય વૈ
પતિવ્રતાએ કહ્યું: હાલ હું પતિની પૂજામાં વ્યસ્ત છું અને અમને સ્વતંત્રતા નથી. પછી જે કરવું હોય એ કરીશ; આજે તું અતિથિ તરીકે સ્વીકાર.
વિપ્ર ઉવાચ-। મમ દેહે ક્ષુધા નાસ્તિ પિપાસાદ્ય ન ચ શ્રમઃ। અભીષ્ટં વદ કલ્યાણિ નોચેચ્છાપં દદામિ તે
વિપ્રે કહ્યું: મારા શરીરમાં ભૂખ નથી, આજે તરસ પણ નથી, થાક પણ નથી. જે તને ઇચ્છિત હોય એ કહો, નહીં તો હું તને શાપ આપીશ.
તમુવાચ તદા સાપિ ન બકોહં દ્વિજોત્તમ। ગચ્છ ધર્મતુલાધારં પૃચ્છ તં તે હિતં દ્વિજ
પત્નીએ કહ્યું: હું બક નથી, દ્વિજશ્રેષ્ઠ. તું ધર્મતુલા પાસે જઈને તારા હિતની વાત પૂછ.
ઇત્યુક્ત્વા સા મહાભાગા પ્રયયૌ ચ ગૃહોદરમ્। તત્રાપશ્યદ્દ્વિજો વિપ્રં યથા ચાંડાલવેશ્મનિ
આ રીતે કહીને, એ મહાન સ્ત્રી ઘરના અંદર ગઈ. ત્યાં વિપ્રે બ્રાહ્મણને જોયો, જાણે ચાંદાળના ઘરમાં હોય એમ.
વિમૃશ્ય વિસ્મયાપન્નસ્તેન સાર્ધં યયૌ દ્વિજઃ। તિષ્ઠંતં ચ દ્વિજં તં ચ સોપશ્યદ્ધૃષ્ટમાનસમ્
વિપ્રે વિચાર કરીને આશ્ચર્યમાં આવી ગયો અને એ સાથે ચાલ્યો. ત્યાં એ બ્રાહ્મણને નિડર મનથી ઊભેલો જોયો.
સ ચોવાચ મુદા વિપ્રં દૃષ્ટ્વા તં તાં સતીં ચ સઃ। દેશાંતરે ચ યદ્વૃત્તં તયા ચ કથિતં કિલ
તે વ્યક્તિએ, સતી સ્ત્રી અને બ્રાહ્મણને જોઈને આનંદથી વાત કરી; અને એ સ્ત્રીએ દૂરના પ્રદેશમાં જે કંઈ બન્યું હતું, તે બધું કહ્યું.
કથં જાનાતિ મદ્વૃત્તં ચાંડાલોપિ પતિવ્રતા। અતો મે વિસ્મયસ્તાત કિમાશ્ચર્યં પરં મહત્
આ પતિવ્રતા ચાંડાળ સ્ત્રી, મારી ચાલ-ચાલકી કેવી રીતે જાણે છે? એથી, પિતા, મને બહુ આશ્ચર્ય થાય છે—આ તો અદ્દભુત વાત છે!
હરિઉવાચ-। જ્ઞાયતે કારણં તાત સર્વેષાં ભૂતભાવનૈઃ। અતિપુણ્યાત્સદાચારાદ્યતસ્ત્વં વિસ્મયં ગતઃ
હરિએ કહ્યું: બધાં વસ્તુઓનું કારણ, પ્રિય, જીવોના સર્જનહાર જાણે છે; તું જે આશ્ચર્યમાં છે, એ તારા મોટા પુણ્ય અને સારા વર્તનથી છે.
કિમુક્તશ્ચ તયા ત્વં ચ વદ તત્સાંપ્રતં મુને। વિપ્ર ઉવાચ-। પ્રષ્ટું ધર્મતુલાધારં સા ચ માં સમુપાદિશત્
પણ એ સ્ત્રીએ તને શું કહ્યું? હવે એ જણાવ, મુનિ. બ્રાહ્મણે કહ્યું: એ મને ધર્મના આધારને પૂછવા માટે કહ્યું.
હરિરુવાચ-। આગચ્છ મુનિશાર્દૂલ અહં ગચ્છામિ તં પ્રતિ। ગચ્છંતં ચ હરિં પ્રાહ તુલાધારઃ ક્વ તિષ્ઠતિ
હરિએ કહ્યું: આવો, મુનિશ્રેષ્ઠ, હું એના પાસે જાઉં છું. હરિ જતા હતા ત્યારે, તુલાધારાએ પૂછ્યું, 'એ ક્યાં રહે છે?'
હરિરુવાચ-। જનાનાં નિકરો યત્ર બહુદ્રવ્યસુવિક્રયે। વિક્રીણાતિ ચ ક્રીણાતિ તુલાધારસ્તતસ્તતઃ
હરિએ કહ્યું: જ્યાં લોકોની ભીડ હોય અને ઘણાં માલ-સામાનનું વેચાણ-ખરીદી થતી હોય, ત્યાં તુલાધારા છે, અહીં-ત્યાં વેપાર અને ખરીદી કરે છે.
જનો યવાન્રસં સ્નેહં કૂટમન્નસ્ય સંચયં। સર્વં તસ્ય મુખાદેવ ગૃહ્ણાતિ ચ દદાત્યપિ
લોકો જે રસ, પ્રેમ, કે ખોટું ખોરાક લાવે છે, એ બધું એ સીધું એમના મોઢેથી લે છે અને આપે છે.
સત્યં ત્યક્ત્વાનૃતં કિંચિત્પ્રાણાંતે સમુપસ્થિતે। નોક્તં નરવરશ્રેષ્ઠસ્તેનધર્મતુલાધરઃ
મૃત્યુ નજીક આવે ત્યારે પણ, એ ધર્મી તુલાધારાએ ક્યારેય એક પણ ખોટું બોલ્યું નથી, સત્ય છોડ્યું નથી.
ઇત્યુક્તે તુ તમદ્રાક્ષીદ્વિક્રીણંતં રસાન્બહૂન્। મલપંકધરં મર્ત્યં દંતકુડ્મલપંકિલમ્
આ રીતે કહ્યું પછી, તેણે એ માણસને ઘણી જાતના રસ વેચતા જોયા, એ મરણારું માણસ કાદવ અને માટીથી લપેટાયેલો હતો, દાંત ગંદા અને બંધ હતા.
તત્ર વસ્તુધનોત્થાં ચ ભાષંતં વિવિધાં ગિરમ્। વૃતં બહુવિધૈર્મર્ત્યૈઃ સ્ત્રીભિઃ પુંભિશ્ચ સર્વતઃ
ત્યાં, અનેક પુરુષો અને સ્ત્રીઓ四 તરફથી ઘેરાયેલા, એ વસ્તુ અને ધનની વેચાણની વાતો કરી રહ્યો હતો.