મૂક ઉવાચ-। કિં કુપ્યસિ વૃથા વિપ્ર ન બકોહં તવાધુના। કોપસ્સિદ્ધ્યતિ તે તાવદ્બકેનાન્યત્ર કિંચન
મુકાએ કહ્યું: "તમે વ્યર્થ ગુસ્સો કેમ કરો છો, બ્રાહ્મણ? હું હવે તારો બક નથી. તારો ગુસ્સો બકના જેવો છે, બીજે ક્યાંય ફળતો નથી."
ગગને સ્નાનશાટી તે ન શુષ્યતિ ન તિષ્ઠતિ। વચનં ખાત્તતઃ શ્રુત્વા મદ્ગૃહં ચાગતો ભવાન્
આકાશમાં તારો સ્નાનનો વસ્ત્ર ન સુકાય છે, ન રહે છે; આ વાત સાંભળીને તું મારા ઘરમાં આવ્યો છે.
તિષ્ઠ તિષ્ઠ વદિષ્યામિ નોચેદ્ગચ્છ પતિવ્રતાં। તાં ચ દૃષ્ટ્વા દ્વિજશ્રેષ્ઠ દયિતં તે ફલિષ્યતિ
રહો, રહો, હું કહું છું; નહીતર, પતિવ્રતા સ્ત્રી પાસે જાઓ. તેને જોઈને, બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠ, તારી ઈચ્છા પૂર્ણ થશે.
તતસ્તસ્યગૃહાદ્વિષ્ણુર્દ્વિજરૂપધરો વિભુઃ। વિનિસ્સૃત્ય દ્વિજં પ્રાહ ગેહં તસ્યાઃ પ્રયામ્યહં
પછી, તેના ઘરમાંથી, વિષ્ણુ બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કરીને બહાર આવ્યો અને બ્રાહ્મણને કહ્યું: "હું હવે તેના ઘરમાં જઈ રહ્યો છું."
સ વિમૃશ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠસ્તેન સાર્ધં ચચાલ હ। ગચ્છંતં તમુવાચેદં હરિં વિપ્રેતિ વિસ્મિતઃ
વિચાર કરીને, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ તેના સાથે ચાલ્યો; જતા જતા, આશ્ચર્યથી હરિને કહ્યું:
કિર્થં ચ ત્વયા વિપ્ર ચાંડાલસ્ય ગૃહોદરે। સદા સંસ્થીયતે તાત યોષાજનવૃતે મુદા
"બ્રાહ્મણ, તું ચાંદાલના ઘરમાં, સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલો, હંમેશા આનંદથી કેમ રહે છે?"
હરિરુવાચ-। ઇદાનીં માનસં શુદ્ધં ન ભૂતં ભવતો ધ્રુવમ્। પતિવ્રતાદિકં દૃષ્ટ્વા પશ્ચાજ્જ્ઞાસ્યસિ માં કિલ
હરિએ કહ્યું: "હમણાં તારો મન નિર્મળ નથી; પતિવ્રતા અને બીજાંને જોઈને, તું ખરેખર મને ઓળખી લેશે."
વિપ્ર ઉવાચ-। પતિવ્રતા ચ કા તાત કિં વા તસ્યાશ્શ્રુતં મહત્। યેનાહં તત્ર ગચ્છામિ કારણં વદ મે દ્વિજ
બ્રાહ્મણે કહ્યું: "પતિવ્રતા સ્ત્રી કોણ છે, પિતા? તેની વિશે શું મહાન વાત છે જે મેં સાંભળી નથી? હું ત્યાં કેમ જઈ રહ્યો છું? મને કારણ કહો, બ્રાહ્મણ."
હરિરુવાચ-। નદીનાં જાહ્નવી શ્રેષ્ઠા પ્રમદાનાં પતિવ્રતા। મનુષ્યાણાં પ્રજાપાલો દેવાનાં ચ જનાર્દનઃ
હરિએ કહ્યું: "નદીઓમાં ગંગા શ્રેષ્ઠ છે; સ્ત્રીઓમાં પતિવ્રતા શ્રેષ્ઠ છે; પુરુષોમાં પ્રજાપતિ શ્રેષ્ઠ છે; દેવોમાં જનાર્દન શ્રેષ્ઠ છે."
પતિવ્રતા ચ યા નારિ પત્યુર્નિત્યં હિતે રતા। કુલદ્વયસ્ય પુરુષાનુદ્ધરેત્સા શતં શતં૫૦ 1.50.
પતિવ્રતા એ સ્ત્રી છે જે હંમેશા પતિના હિતમાં રત રહે છે; તે બંને કુળના અનેક પુરુષોને ઉદ્ધાર કરે છે.
સ્વર્ગં ભુનક્તિ તાવચ્ચ યાવદાભૂતસંપ્લવં। સ્વર્ગાદ્ભ્રષ્ટો ભવેદ્વાસ્યાઃ સાર્વભૌમો નૃપઃ પતિઃ
તે સ્વર્ગનો આનંદ મેળવે છે, જગતનો વિનાશ ન થાય ત્યાં સુધી; જો તેનો પતિ, સર્વભૌમ રાજા, સ્વર્ગમાંથી પતન પામે, તો તે ફરીથી તેનો પતિ બને છે.
અસ્યૈવ મહિષી ભૂત્વા સુખં વિંદેદનંતરં। પુનઃ પુનઃ સ્વર્ગરાજ્યં તસ્ય તસ્યા ન સંશયઃ
તે તેના પતિની રાણી બનીને સુખ અનુભવતી રહે છે; વારંવાર સ્વર્ગરાજ્ય મેળવે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
એવં જન્મશતં પ્રાપ્ય અંતે મોક્ષો ભવેદ્ધ્રુવમ્। વિપ્ર ઉવાચ-। પતિવ્રતા ભવેત્કાવા તસ્યાઃ કિં વા ચ લક્ષણં
આ રીતે, સો જન્મ પછી અંતે ચોક્કસ મુક્તિ મળે છે. વિપ્રે પૂછ્યું: પતિ માટે સમર્પિત પત્ની કોણ છે? એની લાક્ષણિકતાઓ શું છે?
બ્રૂહિ મે દ્વિજશાર્દૂલ યથા જાનામિ તત્ત્વતઃ। હરિરુવાચ-। પુત્રાચ્છતગુણં સ્નેહાદ્રાજાનં ચ ભયાદથ
મને સાચું જાણવું છે, એ માટે કહો, દ્વિજશ્રેષ્ઠ. હરિએ કહ્યું: એ પત્ની પોતાના પુત્રને સો ગણી વધુ પ્રેમ કરે છે, અને રાજાને ભયથી જુએ છે.
આરાધયેત્પતિં શૌરિં યા પશ્યેત્સા પતિવ્રતા। કાર્યે દાસી રતૌ વેશ્યા ભોજને જનનીસમા
જે પત્ની પોતાના પતિને ભગવાન સમાન માનીને પૂજા કરે છે, એ પતિવ્રતા છે. કામમાં દાસી જેવી, આનંદમાં વેશ્યા જેવી, અને ખાવામાં માતા જેવી હોય છે.
વિપત્સુ મંત્રિણી ભર્તુઃ સા ચ ભાર્યા પતિવ્રતા। ભર્તુરાજ્ઞાં ન લંઘેદ્યા મનો વાક્કાયકર્મભિઃ
કાંઈ મુશ્કેલી આવે ત્યારે એ પતિની સલાહકાર બને છે; એવી પત્ની પતિવ્રતા છે. પતિની આજ્ઞા એ ક્યારેય મન, વાણી કે કૃત્યથી ઉલ્લંઘન કરતી નથી.
ભુક્તે પત્યૌ સદા ચાત્તિ સા ચ ભાર્યા પતિવ્રતા। યસ્યાં યસ્યાંતુ શય્યાયાં પતિઃ સ્વપિતિ યત્નતઃ
પતિ ખાઈ જાય પછી જ એ હંમેશા ખાય છે; એવી પત્ની પતિવ્રતા છે. પતિ જે શય્યામાં સુવે, એ ત્યાં જ ધ્યાનપૂર્વક સેવા કરે છે.
તત્ર તત્ર ચ સાભર્તુરર્ચાં કરોતિ નિત્યશઃ। નૈવ મત્સરમાયાતિ ન કાર્પણ્યં ન માનિની
જે જ્યાં હોય, ત્યાં પતિ સાથે સતત પૂજા કરે છે. એ ક્યારેય ઈર્ષ્યા, કંજૂસી કે અહંકાર ધરાવતી નથી.
માનેઽમાને સમાનં ચ યા પશ્યેત્સા પતિવ્રતા। સુવેષં યા નરં દૃષ્ટ્વા ભ્રાતરં પિતરં સુતં
માન અને અમાન બંનેને સમાન રીતે જુએ, એ પતિવ્રતા છે. કોઈ સુંદર રીતે સજેલા પુરુષને જુએ — ભલે એ ભાઈ, પિતા કે પુત્ર હોય —
મન્યતે ચ પરં સાધ્વી સા ચ ભાર્યા પતિવ્રતા। તાં ગચ્છ દ્વિજશાર્દૂલ વદકામં યથા તવ
એ સત્યવતી એ પુરુષને બીજાં સમજે છે; એવી પત્ની પતિવ્રતા છે. દ્વિજશ્રેષ્ઠ, એ પાસે જઈને તને જે પૂછવું હોય એ પૂછ.
તસ્ય પત્ન્યોઽષ્ટ તિષ્ઠંતિ તન્મધ્યે વરવર્ણિની। રૂપયૌવનસંપન્ના દયાયુક્તા યશસ્વિની
એના આઠ પત્નીઓ છે; તેમાં એક સુંદર રંગવાળી, રૂપ અને યુવાન, દયાળુ અને પ્રસિદ્ધ છે.
શુભા નામેતિ વિખ્યાતા ગત્વા તાં પૃચ્છ તે હિતં। એવમુક્ત્વા તુ ભગવાંસ્તત્રૈવાંતરધીયત
એનું નામ શુભા છે, એ નામે જાણીતી છે; તું એ પાસે જઈને તારા હિતની વાત પૂછ. આમ કહીને ભગવાન ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયા.
તસ્યૈવાદૃશ્યતાં દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતોભૂદ્દ્વિજસ્તદા। સ ચ સાધ્વીગૃહં ગત્વા પપ્રચ્છાથ પતિવ્રતાં
એના અદૃશ્ય થવું જોઈને, વિપ્ર આશ્ચર્યમાં પડી ગયો. પછી એ સત્યવતીના ઘરમાં ગયો અને પતિવ્રતા પત્નીને પ્રશ્ન કર્યો.
અતિથેર્વચનંશ્રુત્વાગૃહાન્નિઃસૃત્યસંભ્રમાત્। દૃષ્ટ્વા દ્વિજં સતી તત્ર દ્વારદેશે સ્થિતાભવત્
અતિથિના શબ્દો સાંભળીને, એ ઝડપથી ઘરમાંથી બહાર આવી, કોઈ ગભરાટ વગર. વિપ્રને જોઈને, એ દ્વાર પાસે ઊભી રહી.
તાં ચ દૃષ્ટ્વા દ્વિજશ્રેષ્ઠ ઉવાચ વચનં મુદા। પ્રિયં મમહિતં બ્રૂહિ યથાદૃષ્ટં ત્વમેવ હિ
એને જોઈને, વિપ્રશ્રેષ્ઠે આનંદથી કહ્યું: મને જે પ્રિય અને હિતકારક હોય, એ તું જોઈ છે તે પ્રમાણે કહો.
પતિવ્રતોવાચ-। સાંપ્રતં પત્યુરર્ચાસ્તિ ન ચાસ્માકં સ્વતંત્રતા। પશ્ચાત્કાર્યં કરિષ્યામિ ગૃહાણાતિથ્યમદ્ય વૈ
પતિવ્રતાએ કહ્યું: હાલ હું પતિની પૂજામાં વ્યસ્ત છું અને અમને સ્વતંત્રતા નથી. પછી જે કરવું હોય એ કરીશ; આજે તું અતિથિ તરીકે સ્વીકાર.
વિપ્ર ઉવાચ-। મમ દેહે ક્ષુધા નાસ્તિ પિપાસાદ્ય ન ચ શ્રમઃ। અભીષ્ટં વદ કલ્યાણિ નોચેચ્છાપં દદામિ તે
વિપ્રે કહ્યું: મારા શરીરમાં ભૂખ નથી, આજે તરસ પણ નથી, થાક પણ નથી. જે તને ઇચ્છિત હોય એ કહો, નહીં તો હું તને શાપ આપીશ.
તમુવાચ તદા સાપિ ન બકોહં દ્વિજોત્તમ। ગચ્છ ધર્મતુલાધારં પૃચ્છ તં તે હિતં દ્વિજ
પત્નીએ કહ્યું: હું બક નથી, દ્વિજશ્રેષ્ઠ. તું ધર્મતુલા પાસે જઈને તારા હિતની વાત પૂછ.
ઇત્યુક્ત્વા સા મહાભાગા પ્રયયૌ ચ ગૃહોદરમ્। તત્રાપશ્યદ્દ્વિજો વિપ્રં યથા ચાંડાલવેશ્મનિ
આ રીતે કહીને, એ મહાન સ્ત્રી ઘરના અંદર ગઈ. ત્યાં વિપ્રે બ્રાહ્મણને જોયો, જાણે ચાંદાળના ઘરમાં હોય એમ.
વિમૃશ્ય વિસ્મયાપન્નસ્તેન સાર્ધં યયૌ દ્વિજઃ। તિષ્ઠંતં ચ દ્વિજં તં ચ સોપશ્યદ્ધૃષ્ટમાનસમ્
વિપ્રે વિચાર કરીને આશ્ચર્યમાં આવી ગયો અને એ સાથે ચાલ્યો. ત્યાં એ બ્રાહ્મણને નિડર મનથી ઊભેલો જોયો.