તયોર્ન ફલમાપ્નોતિ કીટવદ્રમતે મહીમ્। કથયામિ પુરાવૃત્તં વિપ્રાઃ શૃણુત યત્નતઃ
એવા કર્મોનું ફળ તેને મળતું નથી, અને એ પૃથ્વી પર કીડીની જેમ ફરતો રહે છે; હવે હું એક પ્રાચીન ઘટના કહું છું, બ્રાહ્મણો, ધ્યાનથી સાંભળો.
યં શ્રુત્વા ન પુનર્મોહં પ્રયાસ્યથ પુનર્ભુવિ। પુરાસીચ્ચ દ્વિજઃ કશ્ચિન્નરોત્તમ ઇતિ સ્મૃતઃ
આ સાંભળ્યા પછી, તમે ફરી જન્મમાં મોહમાં નહીં પડો; પહેલાં એક બ્રાહ્મણ હતો, જેને શ્રેષ્ઠ માનવ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે.
સ્વપિતરાવનાદૃત્ય ગતોસૌ તીર્થસેવયા। તતઃ સર્વાણિ તીર્થાનિ ગચ્છતો બ્રાહ્મણસ્ય ચ
એ બ્રાહ્મણે પોતાના માતાપિતાની અવગણના કરી અને તીર્થસેવા માટે ગયો; ત્યારબાદ, બધા તીર્થોમાં ફરતા એ બ્રાહ્મણનું
આકાશે સ્નાનચેલાનિ પ્રશુષ્યંતિ દિને દિને। અહંકારોઽવિશત્તસ્ય માનસે બ્રાહ્મણસ્ય ચ
તેના સ્નાનના કપડાં દરરોજ આકાશમાં સુકાતા; અને એ બ્રાહ્મણના મનમાં અહંકાર આવી ગયો.
મત્સમો નાસ્તિ વૈ કશ્ચિત્પુણ્યકર્મા મહાયશાઃ। ઇત્યુક્તે ચાનને તસ્ય અહદચ્ચ બકસ્તદા
એ બોલ્યો, 'મારા જેટલો પુણ્યકર્મી અને પ્રસિદ્ધ કોઈ નથી'; એ રીતે બોલતાં, એક બકાએ તેને જવાબ આપ્યો.
ક્રોધાચ્ચૈવેરિતસ્તસ્ય સ શશાપ દ્વિજો બકમ્। પપાત ચ બકઃ પૃથ્વ્યાં સ ભસ્મીભૂતવિગ્રહઃ
બકાના કારણે બ્રાહ્મણ ગુસ્સે થયો અને તેને શાપ આપ્યો; બકા પૃથ્વી પર પડ્યો અને એનું શરીર ભસ્મ થઈ ગયું.
ભીર્દ્વિજેંદ્રં મહામોહઃ પ્રાવિશચ્ચાંતકર્મણિ। તતઃ પાપાચ્ચ વિપ્રસ્ય ચેલં ખં ચ ન ગચ્છતિ
મૃત્યુ સમયે બ્રાહ્મણને ભય અને મોટો મોહ લાગ્યો; પછી, પાપના કારણે, એના કપડાં અને પોતે આકાશમાં ગયા નહીં.
વિષાદમગમત્સદ્યસ્તતઃ ખં તમુવાચ હ। ગચ્છ બાડવ ચાંડાલં મૂકં પરમધાર્મિકમ્
એ તરત જ દુઃખમાં પડી ગયો; ત્યારે આકાશે કહ્યું: 'જાઓ, બ્રાહ્મણ, મૌન અને પાપી ચાંદાળ પાસે.'
તત્ર ધર્મં ચ જાનીષે ક્ષેમં તે તદ્વચો ભવેત્। ખાચ્ચ તદ્વચનં શ્રુત્વા ગતોસૌ મૂકમંદિરમ્
'ત્યાં તું ધર્મ શીખીશ, અને એના શબ્દોથી તારો કલ્યાણ થશે.' આ સાંભળીને બ્રાહ્મણ મૌનના ઘર ગયો.
શુશ્રૂષંતં ચ પિતરૌ સર્વારંભાન્દદર્શ સઃ। દદતં શીતકાલે ચ સમ્યગુષ્ણં જલં તયોઃ
એ બ્રાહ્મણે જોયું કે મૌન પોતાના માતાપિતાને દરેક કામમાં સેવા કરે છે, ઠંડા સમયમાં તેમને યોગ્ય રીતે ગરમ પાણી આપે છે.
તૈલતાપનતાંબૂલં તથા તૂલવતીં પટીમ્। નિત્યાશનં ચ મિષ્ટાન્નં દુગ્ધખંડં તથૈવ ચ
તેલની મસાજ, પાન, નરમ કપાસના કપડાં, રોજ મીઠું ખાવું, દૂધ અને ખાંડ પણ આપે છે.
દાપયંતં વસંતે ચ મધુમાલાં સુગંધિકાં। અન્યાનિ યાનિ ભોગ્યાનિ કૃત્યાનિ વિવિધાનિ ચ
વસંતમાં સુગંધિત ફૂલોની માળા અને અન્ય વિવિધ ભોગ અને જરૂરી વસ્તુઓ પણ આપે છે.
ઉષ્ણે ચાવીજયત્સોપિ નિત્યં ચ પિતરાવપિ। તતસ્તયોઃ પ્રચર્યાં ચ કૃત્વા ભુંક્તેથ સર્વદા
ગરમીમાં પંખો કરે છે અને હંમેશા માતાપિતાની સેવા કરે છે; પછી તેમની સંભાળ કર્યા પછી જ ખાય છે.
શ્રમસ્ય વારણં કુર્યાત્સંતાપસ્ય તથૈવ ચ। એભિઃ પુણ્યૈઃ સ્થિતો વિષ્ણુસ્તસ્ય ગેહોદરે ચિરમ્
તેમના થાક અને દુઃખ દૂર કરે છે; આવા પુણ્યથી વિષ્ણુ લાંબા સમય સુધી તેના ઘરમાં રહે છે.
અંતરિક્ષે ચ ક્રીડંતમાધારસ્તંભવર્જિતે। તસ્યાપિ ભવને નિત્યં સ્થિતં ત્રિભુવનેશ્વરં
આકાશમાં, આધાર સ્તંભ વગર રમતાં, તેના ઘરમાં પણ, ત્રણેય લોકના સ્વામી હંમેશા સ્થિર રહે છે.
વિપ્રરૂપધરં કાંતં નાન્યૈર્ભૂતં ચ સત્પરમ્। તેજોમયં મહાસત્વં શોભયંતં ચ મંદિરં
બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કરીને, મનોહર અને બીજાને દેખાય નહીં, સાચો શ્રેષ્ઠ, તેજસ્વી અને મહાન શક્તિ ધરાવતો, મંદિરને પ્રકાશિત કરે છે.
દૃષ્ટ્વા વિસ્મયમાપન્નો વિપ્રઃ પ્રોવાચ મૂકકમ્। વિપ્ર ઉવાચ-। આસન્નં ચ મમાગચ્છ ત્વયૈવેચ્છામિ શાશ્વતં
આ જોઈને બ્રાહ્મણ આશ્ચર્યમાં પડી ગયો અને મુકાને કહ્યું: "મારા નજીક આવો, કેમ કે હું તારી પાસે શાશ્વત વસ્તુ ઈચ્છું છું."
હિતં મે સર્વલોકાનાં તત્વતો વક્તુમર્હસિ। મૂક ઉવાચ-। પિત્રોરર્ચાં કરોમ્યદ્ય કથમાયામિ તેંતિકં
તમારે સર્વ લોકના હિત માટે, સાચી વાત મને કહેવી જોઈએ. મુકાએ કહ્યું: "આજે હું મારા માતાપિતાની પૂજા કરું છું; હવે તારી પાસે કેવી રીતે આવી શકું?"
અર્ચયિત્વા તુ પિતરૌ કૃત્યં તે કરવાણિ વૈ। તિષ્ઠ મે દ્વારદેશે ચ આતિથ્યં તે કરોમ્યહમ્
માતા-પિતાની પૂજા કર્યા પછી, હું તારી જરૂરિયાત પૂરી કરીશ; તું મારા ઘરના દરવાજા પાસે ઊભો રહે, હું તને આતિથ્ય આપું છું.
ઇત્યુક્તે ચૈવ ચાંડાલે ચુકોપ બ્રાહ્મણસ્તદા। બ્રાહ્મણં માં પરિત્યજ્ય કિં કાર્યમધિકં તવ
આ રીતે ચાંદાલે કહ્યું ત્યારે બ્રાહ્મણ ગુસ્સે થયો: "મને, બ્રાહ્મણને, છોડીને તારે શું વધુ મહત્વનું કામ છે?"
મૂક ઉવાચ-। કિં કુપ્યસિ વૃથા વિપ્ર ન બકોહં તવાધુના। કોપસ્સિદ્ધ્યતિ તે તાવદ્બકેનાન્યત્ર કિંચન
મુકાએ કહ્યું: "તમે વ્યર્થ ગુસ્સો કેમ કરો છો, બ્રાહ્મણ? હું હવે તારો બક નથી. તારો ગુસ્સો બકના જેવો છે, બીજે ક્યાંય ફળતો નથી."
ગગને સ્નાનશાટી તે ન શુષ્યતિ ન તિષ્ઠતિ। વચનં ખાત્તતઃ શ્રુત્વા મદ્ગૃહં ચાગતો ભવાન્
આકાશમાં તારો સ્નાનનો વસ્ત્ર ન સુકાય છે, ન રહે છે; આ વાત સાંભળીને તું મારા ઘરમાં આવ્યો છે.
તિષ્ઠ તિષ્ઠ વદિષ્યામિ નોચેદ્ગચ્છ પતિવ્રતાં। તાં ચ દૃષ્ટ્વા દ્વિજશ્રેષ્ઠ દયિતં તે ફલિષ્યતિ
રહો, રહો, હું કહું છું; નહીતર, પતિવ્રતા સ્ત્રી પાસે જાઓ. તેને જોઈને, બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠ, તારી ઈચ્છા પૂર્ણ થશે.
તતસ્તસ્યગૃહાદ્વિષ્ણુર્દ્વિજરૂપધરો વિભુઃ। વિનિસ્સૃત્ય દ્વિજં પ્રાહ ગેહં તસ્યાઃ પ્રયામ્યહં
પછી, તેના ઘરમાંથી, વિષ્ણુ બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કરીને બહાર આવ્યો અને બ્રાહ્મણને કહ્યું: "હું હવે તેના ઘરમાં જઈ રહ્યો છું."
સ વિમૃશ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠસ્તેન સાર્ધં ચચાલ હ। ગચ્છંતં તમુવાચેદં હરિં વિપ્રેતિ વિસ્મિતઃ
વિચાર કરીને, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ તેના સાથે ચાલ્યો; જતા જતા, આશ્ચર્યથી હરિને કહ્યું:
કિર્થં ચ ત્વયા વિપ્ર ચાંડાલસ્ય ગૃહોદરે। સદા સંસ્થીયતે તાત યોષાજનવૃતે મુદા
"બ્રાહ્મણ, તું ચાંદાલના ઘરમાં, સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલો, હંમેશા આનંદથી કેમ રહે છે?"
હરિરુવાચ-। ઇદાનીં માનસં શુદ્ધં ન ભૂતં ભવતો ધ્રુવમ્। પતિવ્રતાદિકં દૃષ્ટ્વા પશ્ચાજ્જ્ઞાસ્યસિ માં કિલ
હરિએ કહ્યું: "હમણાં તારો મન નિર્મળ નથી; પતિવ્રતા અને બીજાંને જોઈને, તું ખરેખર મને ઓળખી લેશે."
વિપ્ર ઉવાચ-। પતિવ્રતા ચ કા તાત કિં વા તસ્યાશ્શ્રુતં મહત્। યેનાહં તત્ર ગચ્છામિ કારણં વદ મે દ્વિજ
બ્રાહ્મણે કહ્યું: "પતિવ્રતા સ્ત્રી કોણ છે, પિતા? તેની વિશે શું મહાન વાત છે જે મેં સાંભળી નથી? હું ત્યાં કેમ જઈ રહ્યો છું? મને કારણ કહો, બ્રાહ્મણ."
હરિરુવાચ-। નદીનાં જાહ્નવી શ્રેષ્ઠા પ્રમદાનાં પતિવ્રતા। મનુષ્યાણાં પ્રજાપાલો દેવાનાં ચ જનાર્દનઃ
હરિએ કહ્યું: "નદીઓમાં ગંગા શ્રેષ્ઠ છે; સ્ત્રીઓમાં પતિવ્રતા શ્રેષ્ઠ છે; પુરુષોમાં પ્રજાપતિ શ્રેષ્ઠ છે; દેવોમાં જનાર્દન શ્રેષ્ઠ છે."
પતિવ્રતા ચ યા નારિ પત્યુર્નિત્યં હિતે રતા। કુલદ્વયસ્ય પુરુષાનુદ્ધરેત્સા શતં શતં૫૦ 1.50.
પતિવ્રતા એ સ્ત્રી છે જે હંમેશા પતિના હિતમાં રત રહે છે; તે બંને કુળના અનેક પુરુષોને ઉદ્ધાર કરે છે.