ભીષ્મ ઉવાચ-। યત્પુણ્યમધિકં લોકે સર્વદા સર્વસંમતમ્। તદ્વદસ્વેચ્છયા વિપ્ર યત્કૃતં પૂર્વપૂર્વકૈઃ
ભીષ્મે કહ્યું: હે બ્રાહ્મણ, મને એ જણાવો કે દુનિયામાં કયું સૌથી મોટું પુણ્ય છે, જે હંમેશા સૌના મનમાં માન્ય છે, અને જે પૂર્વજોએ પોતાની ઇચ્છા મુજબ કર્યું હતું.
પુલસ્ત્ય ઉવાચ-। એકદા તુ દ્વિજાઃ સર્વે વ્યાસશિષ્યાસ્સહાદરાત્। વ્યાસં પ્રણમ્ય પપ્રચ્છુ ધર્મં માં ચ યથા ભવાન્
પુલસ્ત્યે કહ્યું: એક વખત, બધા દ્વિજ, વ્યાસના શિષ્યો, શ્રદ્ધાપૂર્વક વ્યાસને વંદન કરીને, ધર્મ વિશે પૂછ્યા, અને જેમ તમે પૂછો છો તેમ મને પણ પ્રશ્ન કર્યો.
દ્વિજા ઊચુઃ-। પુણ્યાત્પુણ્યતમં લોકે સર્વધર્મેષુ ચોત્તમમ્। કિં કૃત્વા માનવા સ્વર્ગં ભુંજતે ચાક્ષયં વદ
દ્વિજોએ કહ્યું: બધા ધર્મોમાં, દુનિયામાં કયું સૌથી શ્રેષ્ઠ અને મહાપુણ્ય છે? એવું કયું કામ છે, જે કરવાથી માણસ સ્વર્ગ અને અક્ષય ફળ ભોગવે છે, એ જણાવો.
લભ્યં ચાકષ્ટકં શુદ્ધં વર્ણાનાં મર્ત્યવાસિનામ્। ગુરૂણાં ચ લઘૂનાં ચ સાધ્યમેકં ક્રતું વદ
મૃત્યુલોકમાં વસતા બધા વર્ણો માટે, મોટા અને નાના, એક શુદ્ધ અને સરળ યજ્ઞ કયું છે, જે દરેક કરી શકે, એ જણાવો.
યદ્યત્કૃત્વા ચ દેવાનાં પૂજ્યો નાકે ભવેન્નરઃ। તત્તદ્વદ ચ નો બ્રહ્મન્પ્રસાદી ભવ ધર્મતઃ
જેવું કંઈ પણ કરીને માણસ સ્વર્ગમાં દેવતાઓમાં પૂજનીય બને છે, એ બધું જણાવો, હે બ્રાહ્મણ, અને અમને ધર્મની રીતે સમજાવો.
વ્યાસ ઉવાચ-। પંચાખ્યાનં વદિષ્યામિ શૃણુધ્વં તત્ર પૂર્વતઃ। પંચાનામેકકં કૃત્વા વિંદેન્મોક્ષં દિવં યશઃ
વ્યાસે કહ્યું: હું પાંચ પ્રકારની વાત કહું છું, શરૂઆતથી સાંભળો. આ પાંચમાંથી કોઈ એક પણ કરવાથી મોક્ષ, સ્વર્ગ અને યશ મળે છે.
પિત્રોરર્ચાઽથ પત્યુશ્ચ સામ્યં સર્વજનેષુ ચ। મિત્રાદ્રોહો વિષ્ણુભક્તિરેતે પંચ મહામખાઃ
માતા-પિતાની પૂજા, પતિની પૂજા, બધાં લોકો સાથે સમાન વર્તન, મિત્ર સાથે દગો ન કરવો, અને વિષ્ણુભક્તિ — આ પાંચ મહાયજ્ઞ છે.
પ્રાક્પિત્રોરર્ચયા વિપ્રા યદ્ધર્મં સાધયેન્નરઃ। ન તત્ક્રતુશતૈરેવ તીર્થયાત્રાદિભિર્ભુવિ
માતા-પિતાની પૂજા દ્વારા ધર્મ પાળવાથી, જે ફળ મળે છે, એ પૃથ્વી પર સૈકડો યજ્ઞો કે તીર્થયાત્રા દ્વારા પણ મળતું નથી.
પિતા ધર્મઃ પિતા સ્વર્ગઃ પિતા હિ પરમં તપઃ। પિતરિ પ્રીતિમાપન્ને પ્રીયંતે સર્વદેવતાઃ
પિતા એ ધર્મ છે, પિતા એ સ્વર્ગ છે, પિતા એ સર્વોચ્ચ તપ છે; પિતાને પ્રસન્ન કરવાથી બધા દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે.
પિતરો યસ્ય તૃપ્યંતિ સેવયા ચ ગુણેન ચ। તસ્ય ભાગીરથી સ્નાનમહન્યહનિ વર્તતે
જેના માતા-પિતા સેવા અને ગુણથી સંતોષી છે, એ માણસ માટે ગંગામાં સ્નાન રોજે રોજ થાય છે.
સર્વતીર્થમયી માતા સર્વદેવમયઃ પિતા। માતરં પિતરં ચૈવ યસ્તુ કુર્યાત્પ્રદક્ષિણમ્
માતા બધા તીર્થોનું સ્વરૂપ છે, પિતા બધા દેવતાઓનું સ્વરૂપ છે; જે માતા-પિતાને પ્રદક્ષિણ કરે છે.
પ્રદક્ષિણીકૃતા તેન સપ્તદ્વીપા વસુંધરા। જાનુની ચ કરૌ યસ્ય પિત્રોઃ પ્રણમતઃ શિરઃ
એ કાર્યથી સાત દ્વીપોવાળી પૃથ્વી પ્રદક્ષિણ થાય છે; જે પોતાના માતા-પિતાને ઘૂંટણ અને હાથથી વંદન કરે છે, એનું માથું જમીન પર લાગે છે.
નિપતંતિ પૃથિવ્યાં ચ સોક્ષયં લભતે દિવં। તયોશ્ચરણયોર્યાવદ્રજશ્ચિહ્નાનિ મસ્તકે
એ પૃથ્વી પર પડી જાય છે અને સ્વર્ગમાં અક્ષય સ્થાન પામે છે; જેટલા સમય સુધી માતા-પિતાના પગની ધૂળના ચિહ્નો માથા પર રહે છે.
પ્રતીકે ચ વિલગ્નાનિ તાવત્પૂતઃ સુતસ્તયોઃ। પાદારવિંદસલિલં યઃ પિત્રોઃ પિબતે સુતઃ
જેટલા સમય સુધી એ ચિહ્નો શરીર પર જોડાયેલા રહે છે, તેટલા સમય સુધી પુત્ર શુદ્ધ રહે છે; જે પુત્ર માતા-પિતાના પગના કમળનું પાણી પીવે છે.
તસ્ય પાપક્ષયં યાતિ જન્મકોટિશતાર્જિતં। ધન્યોસૌ માનવો લોકે પૂતોસૌ સર્વકલ્મષાત્
એના પાપ, લાખો જન્મોમાં સંચિત થયેલા, નાશ પામે છે; એ માણસ દુનિયામાં ધન્ય છે અને બધા દોષોથી શુદ્ધ થાય છે.
વિનાયકત્વમાપ્નોતિ જન્મનૈકેન માનવઃ। પિતરૌ લંઘયેદ્યસ્તુ વચોભિઃ પુરુષાધમઃ
માણસ એક જ જન્મમાં વિનાયકપદ પામે છે; પણ જે પુરુષ પોતાના માતા-પિતાને શબ્દોથી અપમાન કરે છે, એ સૌથી નીચો છે.
નિરયે ચ વસેત્તાવદ્યાવદાભૂતસંપ્લવં। પિત્રોરનર્ચનં કૃત્વા ભુંક્તે યસ્તુ સુતાધમઃ
જે દુરાચાર પુત્ર માતાપિતાને માન આપતો નથી, એ દુનિયા નાશ થાય ત્યાં સુધી નરકમાં રહે છે.
ક્રિમિકૂપેથ નરકે કલ્પાંતમુપતિષ્ઠતિ। રોગિણં ચાપિ વૃદ્ધં ચ પિતરં વૃત્તિકર્શિતમ્
જે પુત્ર પિતાને બીમારી, વૃદ્ધાવસ્થા કે તકલીફમાં મૂકે છે, એ નરકમાં કીડીયાંના ખાડામાં એક કળ્પ સુધી રહે છે.
વિકલં નેત્રકર્ણાભ્યાં ત્યક્ત્વા ગચ્છેચ્ચ રૌરવમ્। અંત્યજાતિષુ મ્લેચ્છેષુ ચાંડાલેષ્વપિ જાયતે
પિતાને આંખ કે કાનમાં અશક્તિ હોય ત્યારે તેને છોડી દેતો પુત્ર રૌરવ નરકમાં જાય છે અને અંત્યજ, વિદેશી અને સૌથી નીચ જાતિમાં જન્મે છે.
પિત્રોરપોષણં કૃત્વા સર્વપુણ્યક્ષયો ભવેત્। નારાધ્ય પિતરૌ પુત્રસ્તીર્થદેવાન્ભજન્નપિ
માતાપિતાની સંભાળ ન રાખવાથી બધા પુણ્ય નાશ પામે છે; પુત્ર તીર્થ અને દેવોની પૂજા કરે, પણ માતાપિતાને માન ન આપે તો એ વ્યર્થ છે.
તયોર્ન ફલમાપ્નોતિ કીટવદ્રમતે મહીમ્। કથયામિ પુરાવૃત્તં વિપ્રાઃ શૃણુત યત્નતઃ
એવા કર્મોનું ફળ તેને મળતું નથી, અને એ પૃથ્વી પર કીડીની જેમ ફરતો રહે છે; હવે હું એક પ્રાચીન ઘટના કહું છું, બ્રાહ્મણો, ધ્યાનથી સાંભળો.
યં શ્રુત્વા ન પુનર્મોહં પ્રયાસ્યથ પુનર્ભુવિ। પુરાસીચ્ચ દ્વિજઃ કશ્ચિન્નરોત્તમ ઇતિ સ્મૃતઃ
આ સાંભળ્યા પછી, તમે ફરી જન્મમાં મોહમાં નહીં પડો; પહેલાં એક બ્રાહ્મણ હતો, જેને શ્રેષ્ઠ માનવ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે.
સ્વપિતરાવનાદૃત્ય ગતોસૌ તીર્થસેવયા। તતઃ સર્વાણિ તીર્થાનિ ગચ્છતો બ્રાહ્મણસ્ય ચ
એ બ્રાહ્મણે પોતાના માતાપિતાની અવગણના કરી અને તીર્થસેવા માટે ગયો; ત્યારબાદ, બધા તીર્થોમાં ફરતા એ બ્રાહ્મણનું
આકાશે સ્નાનચેલાનિ પ્રશુષ્યંતિ દિને દિને। અહંકારોઽવિશત્તસ્ય માનસે બ્રાહ્મણસ્ય ચ
તેના સ્નાનના કપડાં દરરોજ આકાશમાં સુકાતા; અને એ બ્રાહ્મણના મનમાં અહંકાર આવી ગયો.
મત્સમો નાસ્તિ વૈ કશ્ચિત્પુણ્યકર્મા મહાયશાઃ। ઇત્યુક્તે ચાનને તસ્ય અહદચ્ચ બકસ્તદા
એ બોલ્યો, 'મારા જેટલો પુણ્યકર્મી અને પ્રસિદ્ધ કોઈ નથી'; એ રીતે બોલતાં, એક બકાએ તેને જવાબ આપ્યો.
ક્રોધાચ્ચૈવેરિતસ્તસ્ય સ શશાપ દ્વિજો બકમ્। પપાત ચ બકઃ પૃથ્વ્યાં સ ભસ્મીભૂતવિગ્રહઃ
બકાના કારણે બ્રાહ્મણ ગુસ્સે થયો અને તેને શાપ આપ્યો; બકા પૃથ્વી પર પડ્યો અને એનું શરીર ભસ્મ થઈ ગયું.
ભીર્દ્વિજેંદ્રં મહામોહઃ પ્રાવિશચ્ચાંતકર્મણિ। તતઃ પાપાચ્ચ વિપ્રસ્ય ચેલં ખં ચ ન ગચ્છતિ
મૃત્યુ સમયે બ્રાહ્મણને ભય અને મોટો મોહ લાગ્યો; પછી, પાપના કારણે, એના કપડાં અને પોતે આકાશમાં ગયા નહીં.
વિષાદમગમત્સદ્યસ્તતઃ ખં તમુવાચ હ। ગચ્છ બાડવ ચાંડાલં મૂકં પરમધાર્મિકમ્
એ તરત જ દુઃખમાં પડી ગયો; ત્યારે આકાશે કહ્યું: 'જાઓ, બ્રાહ્મણ, મૌન અને પાપી ચાંદાળ પાસે.'
તત્ર ધર્મં ચ જાનીષે ક્ષેમં તે તદ્વચો ભવેત્। ખાચ્ચ તદ્વચનં શ્રુત્વા ગતોસૌ મૂકમંદિરમ્
'ત્યાં તું ધર્મ શીખીશ, અને એના શબ્દોથી તારો કલ્યાણ થશે.' આ સાંભળીને બ્રાહ્મણ મૌનના ઘર ગયો.
શુશ્રૂષંતં ચ પિતરૌ સર્વારંભાન્દદર્શ સઃ। દદતં શીતકાલે ચ સમ્યગુષ્ણં જલં તયોઃ
એ બ્રાહ્મણે જોયું કે મૌન પોતાના માતાપિતાને દરેક કામમાં સેવા કરે છે, ઠંડા સમયમાં તેમને યોગ્ય રીતે ગરમ પાણી આપે છે.