અકૃત્વા પાદયોઃ પૂજાં નાચામેદ્દક્ષિણામુખઃ। ઉપવીતવિહીનશ્ચ નગ્નકો મુક્તકચ્છકઃ
પગલાંની પૂજા કર્યા વિના, દક્ષિણ તરફ મોઢું રાખીને પાણી પીવું જોઈએ નહીં; ઉપવીત વગર, નંગા કે કમરકટ્ટો ઢીલો હોય ત્યારે પણ પાણી પીવું યોગ્ય નથી.
એકવસ્ત્રપિધાનશ્ચ આચાંતો નૈવ શુધ્યતિ। મધ્યમાભિર્મુખં પૂર્વં તિસૃભિઃ સમુપસ્પૃશેત્
એક જ વસ્ત્ર પહેરીને અને અશુદ્ધ રહીને શુદ્ધિ મળતી નથી; પહેલા, મધ્યના ત્રણ આંગળીઓથી મોઢું સ્પર્શ કરવું જોઈએ.
અંગુષ્ઠદેશિનીભ્યાં ચ નાસાં ચ તદનંતરમ્। અંગુષ્ઠાનામિકાભ્યાં ચ ચક્ષુષી સમુપસ્પૃશેત્
પછી, અંગૂઠા અને તर्जનીથી નાક સ્પર્શવી; ત્યારબાદ, અંગૂઠા અને અનામિકાથી આંખો સ્પર્શવી.
કનિષ્ઠાંગુષ્ઠતશ્શ્રોત્રે નાભિમંગુષ્ઠકેન તુ। તલેન હૃદયં ન્યસ્ય સર્વાભિર્મસ્તકોપરિ
કનિષ્ઠા અને અંગૂઠાથી કાન સ્પર્શવું, અંગૂઠાથી નાભિ, હથેળી હૃદય પર રાખવી અને બધી આંગળીઓ વડે માથાના ટોચ પર સ્પર્શવું.
બાહૂચાગ્રેણ સંસ્પૃશ્ય તતઃ શુદ્ધો ભવેન્નરઃ। અનેનાચમનં કૃત્વા માનવઃ પ્રયતો ભવેત્
બાહુના છેડા વડે સ્પર્શ કર્યા પછી માણસ શુદ્ધ થાય છે; આ રીતે આચમન કરીને વ્યક્તિ તૈયાર બને છે.
સર્વપાપૈર્વિનિર્મુક્તઃ સ્વર્ગં ચાક્ષયમશ્નુતે। પ્રાણસ્ત્રિપુટશૃંગ્યા ચ વ્યાનોપાનશ્ચ મુદ્રયા
બધા પાપોથી મુક્ત થઈને, અવિનાશી સ્વર્ગ પ્રાપ્ત થાય છે; ત્રણ પ્રકારના પ્રાણ, વ્યાન અને અપાનની મુદ્રા સાથે.
સમાનસ્તુ સમસ્તાભિરુદાનસ્તર્જનીં વિના। નાગઃ કૂર્મશ્ચ કૃકરો દેવદત્તો ધનંજયઃ
સમાન મુદ્રા બધી આંગળીઓથી, તર્જની સિવાય; નાગ, કૂર્મ, કૃત્કર, દેવદત્ત અને ધનંજય.
ઉપપ્રીણંતુ તે પ્રીતા યેભ્યો ભૂમૌ પ્રદીયતે। શયનં ચાર્દ્રપાદેન શુષ્કપાદેન ભોજનમ્
જેને જમીન પર અર્પણ કરવામાં આવે છે, તે સંતોષ પામે અને પોષાય; ભેજી પગથી શયન, સુકા પગથી ભોજન.
નાંધકારે ચ શયનં ભોજનં નૈવ કારયેત્। પશ્ચિમે દક્ષિણે ચૈવ ન કુર્યાદ્દંતધાવનમ્
અંધારામાં શયન કે ભોજન કરવું જોઈએ નહીં; પશ્ચિમ કે દક્ષિણ તરફ દાંત ધોવું પણ યોગ્ય નથી.
ઉત્તરે પશ્ચિમે ચૈવ ન સ્વપેદ્ધિ કદાચન। સ્વપ્નાદાયુઃ ક્ષયં યાતિ બ્રહ્મહા પુરુષો ભવેત્
ઉત્તર કે પશ્ચિમમાં ક્યારેય શયન કરવું નહીં; આવું શયન જીવન ટૂંકું કરે છે અને બ્રહ્મહત્યાર બની જાય છે.
ન કુર્વીત તતઃ સ્વપ્નં શસ્તં ચ પૂર્વદક્ષિણમ્। આયુષ્યં પ્રાઙ્મુખો ભુંક્તેઽયશસ્યં દક્ષિણામુખઃ
આ રીતે ક્યારેય શયન કરવું નહીં; પૂર્વ કે દક્ષિણમાં શયન કરવું યોગ્ય છે; પૂર્વ તરફ મોઢું રાખીને ભોજન કરવાથી આયુષ્ય મળે છે, દક્ષિણ તરફ મોઢું રાખીને ભોજન કરવાથી બદનામ થાય છે.
શ્રિયં પ્રત્યઙ્મુખો ભુંક્તે યશો ભુઙ્ક્ત ઉદઙ્મુખઃ। પ્રાચ્યાં નરો લભેદાયુર્યામ્યાં પ્રેતત્વમશ્નુતે
પશ્ચિમ તરફ મોઢું રાખીને ભોજન કરવાથી સંપત્તિ મળે છે, ઉત્તર તરફ મોઢું રાખીને ભોજન કરવાથી યશ મળે છે; પૂર્વમાં માણસને આયુષ્ય મળે છે, દક્ષિણમાં મૃત્યુનો અવસ્થાને પામે છે.
વારુણે ચ ભવેદ્રોગી આયુર્વિત્તં તથોત્તરે। દેવાનામેકભુક્તં તુ દ્વિભુક્તં સ્યાન્નરસ્ય ચ
વારુણ દિશામાં રોગી બને છે; ઉત્તર દિશામાં આયુષ્ય અને ધન મળે છે; દેવો માટે એકવાર ભોજન, મનુષ્યો માટે બેવાર.
ત્રિભુક્તં પ્રેતદૈત્યસ્ય ચતુર્થં કૌણપસ્ય તુ। નિરામિષં હવિર્દેવા મત્સ્યમાંસાદિ માનુષાઃ
ત્રણવાર ભોજન પિતૃ અને દૈત્ય માટે, ચારવાર કુંપશ માટે; દેવો નિરામિષ હવિષ ભોજન કરે છે, મનુષ્યો માછલી અને માંસ ખાય છે.
પૂતિપર્યુષિતં દુષ્ટમન્યે ભુંજંત્યનાવૃતાઃ। સ્વર્ગસ્થિતાનામિહ જીવલોકે ચત્વારિ તેષાં હૃદયે ચ સંતિ
અન્ય લોકો પૂટિ, બેસી ગયેલું અને બગડેલું ખાવું, ઢાંક્યા વિના ખાય છે; સ્વર્ગમાં રહેતા, આ જીવલોકમાં, ચાર તેમના હૃદયમાં વસે છે.
દાનં પ્રશસ્તં મધુરા ચ વાણી દેવાર્ચનં બ્રાહ્મણતર્પણં ચ। કાર્પણ્યવૃત્તિસ્વજનેષુ નિંદા કુચેલતા નીચજનેષુ ભક્તિઃ
શ્રેષ્ઠ દાન, મીઠી વાણી, દેવોની પૂજા અને બ્રાહ્મણ તૃપ્તિ; પોતાના લોકોમાં કરપણતા અને નિંદા, ગરીબી, નીચ લોકોમાં ભક્તિ.
અતીવ રોષઃ કટુકા ચ વાણી નરસ્ય ચિહ્નં નરકાગતસ્ય। નવનીતોપમા વાણી કરુણા કોમલં મનઃ
અતિ રોષ અને કડવી વાણી એ નરકગામી માણસના લક્ષણ છે; નવનીત જેવી વાણી, દયાળુ અને કોમળ મન.
ધર્મબીજપ્રસૂતાનામેતત્પ્રત્યક્ષ લક્ષણમ્। દયાદરિદ્રહૃદયં વચઃ ક્રકચ કર્કશમ્
ધર્મના બીજમાંથી જન્મેલા લોકોનું આ સ્પષ્ટ લક્ષણ છે; દયાથી વંચિત હૃદય અને કરકશ, કરકચ જેવી વાણી.
પાપબીજપ્રસૂતાનામેતત્પ્રત્યક્ષ લક્ષણમ્। શ્રાવયેચ્છૃણુયાદ્વાપિ સદાચારાદિકં નરઃ
પાપના બીજથી જન્મેલા લોકોમાં આ સ્પષ્ટ લક્ષણ છે: જો કોઈ સદાચાર અને એ જેવી વાતો સાંભળે કે કહે, તો પણ.
આચારાદેઃ ફલં લબ્ધ્વા પાપાત્પૂતોઽચ્યુતો દિવિ
સદાચારનું ફળ મેળવ્યા પછી, માણસ પાપથી શુદ્ધ થાય છે અને સ્વર્ગમાં અવિનાશી સ્થાન પામે છે.
ભીષ્મ ઉવાચ-। યત્પુણ્યમધિકં લોકે સર્વદા સર્વસંમતમ્। તદ્વદસ્વેચ્છયા વિપ્ર યત્કૃતં પૂર્વપૂર્વકૈઃ
ભીષ્મે કહ્યું: હે બ્રાહ્મણ, મને એ જણાવો કે દુનિયામાં કયું સૌથી મોટું પુણ્ય છે, જે હંમેશા સૌના મનમાં માન્ય છે, અને જે પૂર્વજોએ પોતાની ઇચ્છા મુજબ કર્યું હતું.
પુલસ્ત્ય ઉવાચ-। એકદા તુ દ્વિજાઃ સર્વે વ્યાસશિષ્યાસ્સહાદરાત્। વ્યાસં પ્રણમ્ય પપ્રચ્છુ ધર્મં માં ચ યથા ભવાન્
પુલસ્ત્યે કહ્યું: એક વખત, બધા દ્વિજ, વ્યાસના શિષ્યો, શ્રદ્ધાપૂર્વક વ્યાસને વંદન કરીને, ધર્મ વિશે પૂછ્યા, અને જેમ તમે પૂછો છો તેમ મને પણ પ્રશ્ન કર્યો.
દ્વિજા ઊચુઃ-। પુણ્યાત્પુણ્યતમં લોકે સર્વધર્મેષુ ચોત્તમમ્। કિં કૃત્વા માનવા સ્વર્ગં ભુંજતે ચાક્ષયં વદ
દ્વિજોએ કહ્યું: બધા ધર્મોમાં, દુનિયામાં કયું સૌથી શ્રેષ્ઠ અને મહાપુણ્ય છે? એવું કયું કામ છે, જે કરવાથી માણસ સ્વર્ગ અને અક્ષય ફળ ભોગવે છે, એ જણાવો.
લભ્યં ચાકષ્ટકં શુદ્ધં વર્ણાનાં મર્ત્યવાસિનામ્। ગુરૂણાં ચ લઘૂનાં ચ સાધ્યમેકં ક્રતું વદ
મૃત્યુલોકમાં વસતા બધા વર્ણો માટે, મોટા અને નાના, એક શુદ્ધ અને સરળ યજ્ઞ કયું છે, જે દરેક કરી શકે, એ જણાવો.
યદ્યત્કૃત્વા ચ દેવાનાં પૂજ્યો નાકે ભવેન્નરઃ। તત્તદ્વદ ચ નો બ્રહ્મન્પ્રસાદી ભવ ધર્મતઃ
જેવું કંઈ પણ કરીને માણસ સ્વર્ગમાં દેવતાઓમાં પૂજનીય બને છે, એ બધું જણાવો, હે બ્રાહ્મણ, અને અમને ધર્મની રીતે સમજાવો.
વ્યાસ ઉવાચ-। પંચાખ્યાનં વદિષ્યામિ શૃણુધ્વં તત્ર પૂર્વતઃ। પંચાનામેકકં કૃત્વા વિંદેન્મોક્ષં દિવં યશઃ
વ્યાસે કહ્યું: હું પાંચ પ્રકારની વાત કહું છું, શરૂઆતથી સાંભળો. આ પાંચમાંથી કોઈ એક પણ કરવાથી મોક્ષ, સ્વર્ગ અને યશ મળે છે.
પિત્રોરર્ચાઽથ પત્યુશ્ચ સામ્યં સર્વજનેષુ ચ। મિત્રાદ્રોહો વિષ્ણુભક્તિરેતે પંચ મહામખાઃ
માતા-પિતાની પૂજા, પતિની પૂજા, બધાં લોકો સાથે સમાન વર્તન, મિત્ર સાથે દગો ન કરવો, અને વિષ્ણુભક્તિ — આ પાંચ મહાયજ્ઞ છે.
પ્રાક્પિત્રોરર્ચયા વિપ્રા યદ્ધર્મં સાધયેન્નરઃ। ન તત્ક્રતુશતૈરેવ તીર્થયાત્રાદિભિર્ભુવિ
માતા-પિતાની પૂજા દ્વારા ધર્મ પાળવાથી, જે ફળ મળે છે, એ પૃથ્વી પર સૈકડો યજ્ઞો કે તીર્થયાત્રા દ્વારા પણ મળતું નથી.
પિતા ધર્મઃ પિતા સ્વર્ગઃ પિતા હિ પરમં તપઃ। પિતરિ પ્રીતિમાપન્ને પ્રીયંતે સર્વદેવતાઃ
પિતા એ ધર્મ છે, પિતા એ સ્વર્ગ છે, પિતા એ સર્વોચ્ચ તપ છે; પિતાને પ્રસન્ન કરવાથી બધા દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે.
પિતરો યસ્ય તૃપ્યંતિ સેવયા ચ ગુણેન ચ। તસ્ય ભાગીરથી સ્નાનમહન્યહનિ વર્તતે
જેના માતા-પિતા સેવા અને ગુણથી સંતોષી છે, એ માણસ માટે ગંગામાં સ્નાન રોજે રોજ થાય છે.