પૃથુરુવાચ। કૃષ્ણવેણ્યાતટાદ્યસ્માત્શિવવિષ્ણુગણૈઃ પુરા । વણિક્શરીરાત્કલહા નિર્મિતા કથિતા ત્વયા
પૃથુએ કહ્યું: કૃષ્ણા નદીના કિનારે શિવ અને વિષ્ણુના ગણોએ જે વેપારીના શરીરમાંથી કલહ ઉત્પન્ન કર્યો હતો, એ તમે મને કહ્યું છે.
પ્રભાવોઽયં તયોર્નદ્યોઃ કિંવા ક્ષેત્રસ્ય તસ્ય વા । તન્મે કથય ધર્મજ્ઞ વિસ્મયોઽત્ર મહાન્મમ
આ બંને નદીઓની મહિમા છે કે એ પ્રદેશની વિશેષતા છે? ધર્મના જ્ઞાનીએ, કૃપા કરીને મને કહો, કેમ કે હું આથી ખૂબ જ આશ્ચર્યચકિત છું.
નારદ ઉવાચ। કૃષ્ણા કૃષ્ણતનુઃ સાક્ષાદ્વેણ્યા દેવો મહેશ્વરઃ । તત્સંગમપ્રભાવં તુ નાલં વક્તું ચતુર્મુખઃ
નારદએ કહ્યું: કૃષ્ણ, જે કાળી કાયાવાળા છે, એ સાચા મહાદેવ છે, જે વેણી નદીમાંથી પ્રગટ્યા હતા; તેમના મિલનનું મહાત્મ્ય તો ચતુર્મુખ બ્રહ્મા પણ વર્ણવી શકતા નથી.
તથાપિ તત્સમુત્પત્તિં કીર્તયિષ્યામિ તચ્છૃણુ । ચાક્ષુષસ્યાંતરે પૂર્વં મનોર્દેવઃ પિતામહઃ
છતાં પણ, હું એ ઉત્પત્તિ કહું છું, તું સાંભળ. ચાક્ષુષ મન્વંતર વચ્ચે, મનુના પિતા દેવ બ્રહ્મા હતા.
સહ્યાદ્રિશિખરે રમ્યે યજનાયોદ્યતોઽભવત્ । સ કૃત્વા યજ્ઞસંભારાન્સર્વદેવગણૈર્વૃતઃ
સહ્યાદ્રિ પર્વતની સુંદર ચોટી પર, બ્રહ્માજીએ યજ્ઞ કરવા તૈયારીઓ કરી, સર્વ દેવતાઓને બોલાવી અને યજ્ઞ સામગ્રી જમાવી.
યુક્તો હરિહરાભ્યાં ચ તદ્ગિરેઃ શિખરં યયૌ । ભૃગ્વાદયો મુનિગણા મુહૂર્તે બ્રહ્મદૈવતે
હરિ અને હર સાથે, બ્રહ્માજી એ પર્વતની ચોટી પર ગયા; અને ક્ષણે ભૃગુ વગેરે મુનિગણો, બ્રહ્મા દેવતારૂપે ત્યાં એકઠા થયા.
તસ્ય દીક્ષાવિધાનાય સમાજં તત્ર ચક્રિરે । અથ જ્યેષ્ઠાં સ્વરાં પત્નીં વિષ્ણુરાહ્વયત દ્વિજૈઃ
ત્યાં દિક્ષા વિધિ માટે સૌએ એકઠા થયા; પછી, ઋષિઓના કહેવા પર, વિષ્ણુએ પોતાની મોટી પત્ની સ્વાને બોલાવી.
સાશનૈરાયયૌ તાવદ્ભૃગુર્વિષ્ણુમુવાચ હ । ભૃગુરુવાચ। વિષ્ણો સ્વરા ત્વયાહૂતા આયાતિ ન હિ સત્વરા
એ સમયે વીજળી કડકતી હતી, ત્યારે ભૃગુએ વિષ્ણુને કહ્યું: 'હે વિષ્ણુ, તમે જે સ્વાને બોલાવી છે, એ ઝડપથી આવતી નથી.'
મુહૂર્ત્તાતિક્રમશ્ચાયં કાર્યો દીક્ષાવિધિઃ કથમ્ । વિષ્ણુરુવાચ। નાયાતિ ચેત્સ્વરા શીઘ્રં ગાયત્ર્યત્ર વિધીયતામ્
'સમય વીતતો જાય છે, દિક્ષા વિધિ કરવી છે, હવે શું કરવું?' વિષ્ણુએ કહ્યું: 'જો સ્વા ઝડપથી નહીં આવે, તો અહીં ગાયત્રીને બેસાડો.'
એષાપિ ન ભવત્યસ્ય ભાર્યા કિં પુણ્યકર્મણિ । નારદ ઉવાચ। એવમેવ હિ રુદ્રોઽપિ વિષ્ણોર્વાક્યમમોદત
'પણ એ તો તેમની પત્ની નથી, આ પુણ્ય કાર્યમાં.' નારદએ કહ્યું: એ જ રીતે, રુદ્રે પણ વિષ્ણુના શબ્દોમાં સંમતિ આપી.
તચ્છ્રુત્વા સ ભૃગુર્વાક્યં ગાયત્રીં બ્રહ્મણસ્તદા । નિવેશ્ય દક્ષિણે ભાગે દીક્ષાવિધિમથાકરોત્
ભૃગુના શબ્દો સાંભળી, ગાયત્રી, જે બ્રહ્માની પત્ની છે, એને બ્રહ્માના જમણા બાજુ બેસાડવામાં આવી, અને દિક્ષા વિધિ કરવામાં આવી.
યાવદ્દીક્ષાવિધિં તસ્ય વિધેશ્ચક્રુર્વિધાનતઃ । તાવદભ્યાયયૌ તત્ર સ્વરા યજ્ઞસ્થલે નૃપ
જ્યારે દિક્ષા વિધિ નિયમ પ્રમાણે ચાલી રહી હતી, ત્યારે એ જ સમયે સ્વા યજ્ઞસ્થળે આવી પહોંચી, હે રાજા.
તતસ્તાં દીક્ષિતાં દૃષ્ટ્વા ગાયત્રીં બ્રહ્મણા સહ । સપત્નીર્ષાપરા ક્રોધાત્સ્વરા વચનમબ્રવીત્
પછી, ગાયત્રીને બ્રહ્મા સાથે દિક્ષિત જોઈ, સ્વા સહપત્ની ઉપર ઈર્ષ્યા અને ક્રોધથી ભરાઈને બોલી.
સ્વરોવાચ। અપૂજ્યા યત્ર પૂજ્યન્તે પૂજ્યાનાં ચ વ્યતિક્રમઃ । ત્રીણિ તત્ર ભવિષ્યંતિ દુર્ભિક્ષં મરણં ભયમ્
સ્વાએ કહ્યું: 'જ્યાં અયોગ્યને માન મળે અને યોગ્યને અવગણના થાય, ત્યાં ત્રણ વસ્તુઓ આવે છે: દુર્ભિક્ષ, મૃત્યુ અને ભય.'
મમાસને કનિષ્ઠેયં ભવદ્ભિઃ સન્નિવેશિતા । તસ્માત્સર્વે જડીભૂતા નાનારૂપા ભવિષ્યથ
'મારા આસન પર તમે મારી નાની પત્નીને બેસાડી છે; તેથી તમે સૌ મૂર્ખ બની જશો અને વિવિધ રૂપ ધારણ કરશો.'
ઇદં ચ દક્ષિણેભાગે હ્યુપવિષ્ટા મદાસને । તસ્માલ્લોકૈઃ સદાઽદૃશ્યા તનુર્વહતુ નિમ્નગા
'અને કારણ કે એ મારા જમણા બાજુ મારા આસન પર બેસી, તેથી એ લોકોની નજરે હંમેશા અદૃશ્ય રહેશે અને નદીનું રૂપ ધારણ કરશે.'
નારદ ઉવાચ। તતસ્તચ્છાપમાકર્ણ્ય ગાયત્રી કંપિતા તદા । સમુત્થાયાશપદ્દેવૈર્વાર્યમાણાપિ તાં સ્વરામ્
નારદએ કહ્યું: ત્યારે એ શાપ સાંભળી, ગાયત્રી કાંપવા લાગી; દેવતાઓએ રોકવા છતાં, એ ઊભી રહી અને સ્વાને પણ શાપ આપ્યો.
તવ ભર્ત્તા યથા બ્રહ્મા મમાપ્યેષ તથા ખલુ । વૃથાશપસ્ત્વં યસ્માન્માં ભવ ત્વમપિ નિમ્નગા
'જેમ બ્રહ્મા તમારા પતિ છે, તેમ એ મારા પણ છે; તમે મને અકારણે શાપ આપ્યો છે, તેથી તમે પણ નદી બની જાવ.'
નારદ ઉવાચ। તતો હાહાકૃતાઃ સર્વે શિવવિષ્ણુમુખાઃ સુરાઃ । તદા લોકત્રયં હ્યેતદ્વિનાશં યાસ્યતિ ધ્રુવમ્
નારદએ કહ્યું: પછી શિવ અને વિષ્ણુ સહિત બધા દેવતાઓ દુઃખથી રડવા લાગ્યા, કેમ કે આથી ત્રણેય લોકનો વિનાશ નિશ્ચિત હતો.
દેવા ઊચુઃ । દેવિ સર્વે વયં શપ્તા બ્રહ્માદ્યા યત્ત્વયાધુના । યદિ સર્વે જડીભૂતા ભવિષ્યામોઽત્ર નિમ્નગાઃ
દેવતાઓએ કહ્યું: 'હે દેવી, તમે હવે અમને બધાને, બ્રહ્મા સહિત, શાપ આપ્યો છે; જો અમે બધા અહીં મૂર્ખ અને નદીઓ બની જઈએ, તો શું થશે?'
તદા લોકત્રયં હ્યેતદ્વિનાશં યાસ્યતિ ધ્રુવમ્ । અવિવેકઃ કૃતસ્તસ્માચ્છાપોઽયં વિનિવર્ત્યતામ્
તે સમયે, આ ત્રણેય લોકનો અવશ્ય વિનાશ થઈ જશે; તેથી, અવિવેક થવાથી આપેલો આ શાપ પાછો ખેંચી લેવો જોઈએ.
સ્વરોવાચ। નાર્ચિતો હિ ગણાધ્યક્ષો યજ્ઞાદૌ યત્સુરોત્તમાઃ । તસ્માદ્વિઘ્નં સમુત્પન્નં મત્ક્રોધજમિદં ખલુ
સ્વરા બોલ્યાં: દેવતાઓમાં શ્રેષ્ઠો, યજ્ઞના આરંભે ગણાધ્યક્ષની પૂજા કરવામાં આવી નહોતી, તેથી મારા ક્રોધથી આ વિઘ્ન ઊભું થયું છે.
નાપિ મદ્વચનં હ્યેતદસત્યં જાયતે ખલુ । તસ્માત્સ્વાંશૈર્જડીભૂતા યૂયં ભવત નિમ્નગાઃ
મારા વચન ક્યારેય ખોટા પડતાં નથી; તેથી, તમે સૌ તમારા પોતાના અંશથી જડ બનીને નદીઓ રૂપે વહો.
આવામપિ સપત્ન્યૌ ચ સ્વાંશાભ્યામપિ નિમ્નગે । ભવિષ્યાવોઽત્ર વૈ દેવાઃ પશ્ચિમાભિમુખાવહે
અમે બે પણ, સહપત્નીઓ તરીકે, અમારા પોતાના અંશથી અહીં નદીઓ બનીશું, દેવઓ, અને પશ્ચિમ તરફ વહીશું.
નારદ ઉવાચ। ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ । જડીભૂતાભવન્નદ્યઃ સ્વાંશૈરેવ તદા નૃપ
નારદે કહ્યું: એ વચન સાંભળી, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર, રાજન, પોતાના અંશથી જડ બનીને એ સમયે નદીઓ બની ગયા.
તત્ર વિષ્ણુરભૂત્કૃષ્ણ વેણ્યા દેવો મહેશ્વરઃ । બ્રહ્મા કકુદ્મિનીગંગા પૃથગેવાભવત્તદા
ત્યાં વિષ્ણુ કૃષ્ણા નદી બન્યા, મહેશ્વર વેણી નદી બન્યા અને બ્રહ્મા કકુદ્મિની-ગંગા નદી બન્યા, દરેક અલગથી.
દેવા સ્વાનપિતાનંશાન્જડીકૃત્વા વિચક્ષણાઃ । સહ્યાદ્રિશિખરેભ્યસ્તાઃ પૃથગાસન્સુનિમ્નગાઃ
વિદ્વાન દેવોએ પોતાના તથા પિતાઓના અંશને જડ બનાવી, સહ્યાદ્રિની શિખરો પરથી અલગ-અલગ ઉત્તમ નદીઓ સ્વરૂપે પ્રગટ્યા.
દેવાંશૈઃ પૂર્વવાહિન્યો બભૂવુઃ સરિતાં વરાઃ । ગાયત્રી ચ સ્વરા ચૈવ પશ્ચિમાભિમુખે તદા
દેવતાના અંશથી પૂર્વ દિશામાં વહેતી શ્રેષ્ઠ નદીઓ બની; અને ગાયત્રી તથા સ્વરા એ સમયે પશ્ચિમ તરફ વહી.
યોગેનાભવતાં નદ્યૌ સાવિત્રીતિ પ્રથાં ગતે । બ્રહ્મણા સ્થાપિતૌ તત્ર યજ્ઞે હરિહરાવુભૌ
યોગશક્તિથી એ બે નદીઓ સાવિત્રી નામે પ્રસિદ્ધ થઈ; ત્યાં બ્રહ્માએ યજ્ઞમાં હરિ અને હરાને સ્થાપ્યા.
મહાબલાતિબલિનૌ નામ્ના દેવૌ બભૂવતુઃ । તયોર્નદ્યોસ્તુ માહાત્મ્યં નાહં વક્તું ક્ષમો નૃપ । યયુર્બ્રહ્માદયો દેવાઃ સ્વાંશૈસ્તિષ્ઠંતિ ચાપગાઃ
મહાબળ અને અતિબળ ધરાવતા એ બે દેવો નદીઓ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા; રાજન, એ બે નદીઓનું મહાત્મ્ય વર્ણવી શકાતું નથી. બ્રહ્મા અને અન્ય દેવો પોતાના અંશથી ગયા અને નદીઓ સ્થિર રહી.