ચતુર્થપ્રહરે સ્નાને રાત્રૌ વા તર્પયેત્પિતૄન્। તત્તોયં રક્ષસામેવ ગ્રહણેન વિના સ્મૃતમ્
ચોથા પ્રહર, સ્નાન સમયે કે રાત્રે, પિતૃઓને પાણીથી તર્પણ કરવું જોઈએ; એ પાણી રાક્ષસો માટેની વિધિ વગર પણ શુદ્ધ માનવામાં આવે છે.
પાનીયં સર્વસિર્દ્ધ્ય્થં પુરૈવ નિર્મિતં મયા। રક્ષાર્થં તસ્ય તોયસ્ય યક્ષાશ્ચૈવ ધુરંધરાઃ
પવિત્ર કાર્યો માટેનું પાણી મેં અગાઉ તૈયાર કર્યું છે; એ પાણીની રક્ષા માટે યક્ષોને રક્ષક તરીકે નિમણૂક કરવામાં આવી છે.
ન પ્રાપ્નુવંતિ પિતરો યે ચ લોકાંતરં ગતાઃ। દુષ્પ્રાપ્યં સલિલં તેષામૃતે સ્વાન્મર્ત્યવાસિનઃ
જે પિતૃઓ બીજા લોકમાં ગયા છે, તેઓ એ પાણી પામી શકતા નથી; એમને માટે એ પાણી મેળવવું અઘરું છે, સિવાય તેમના પોતાના પૃથ્વી પર રહેતા વંશજો દ્વારા.
તસ્માચ્છિષ્યૈશ્ચ પુત્રૈશ્ચ પૌત્રદૌહિત્રકાદિભિઃ। બંધુવર્ગૈસ્તથા ચાન્યૈસ્તર્પણીયં પિતૃવ્રતૈઃ
તેથી શિષ્યો, પુત્રો, પૌત્રો, દૌહિત્રો, સંબંધીઓ અને અન્ય લોકો પિતૃવ્રત રાખીને પિતૃઓને તર્પણ કરવું જોઈએ.
નારદ ઉવાચ-। જલસ્ય દૈવતં બ્રૂહિ તર્પણસ્ય વિધિં મયિ। યથા જાનામિ દેવેશ તત્વતો વક્તુમર્હસિ
નારદે પૂછ્યું: પાણીનો દેવતા અને તર્પણની વિધિ જણાવો; હે દેવોના સ્વામી, તમે મને એ વાત સાચી રીતે સમજાવો જેથી હું જાણી શકું.
બ્રહ્મોવાચ-। જલસ્ય દેવતા વિષ્ણુઃસ ર્વલોકેષુ ગીયતે। જલપૂતો ભવેદ્યસ્તુ વિષ્ણુસ્તચ્છંકરો ભવેત્
બ્રહ્માએ કહ્યું: પાણીનો દેવતા સર્વ લોકમાં વિષ્ણુ તરીકે પૂજાય છે; જે પાણીથી શુદ્ધ થાય છે, તે વિષ્ણુ સમાન અને શુભ બની જાય છે.
જલં ગંડૂષમાત્રં તુ પીત્વા પૂતો ભવેન્નરઃ। વિશેષાત્કુશસંસર્ગાત્પીયૂષાદધિકં જલમ્
માત્ર એક ઘૂંટ પાણી પીવાથી માણસ શુદ્ધ થાય છે; ખાસ કરીને કુશા સાથે સંપર્કમાં આવતાં પાણી અમૃત કરતાં વધુ શ્રેષ્ઠ બને છે.
સર્વદેવાલયો દર્ભો મયાયં નિર્મિતઃ પુરા। [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php કુશમૂલે] ભવેદ્બ્રહ્મા કુશમધ્યે તુ કેશવઃ
દરભા ઘાસ મેં બધા દેવતાઓના નિવાસસ્થાન તરીકે બનાવ્યું છે; કુશાના મૂળમાં બ્રહ્મા છે અને મધ્યમાં કેશવ છે.
કુશાગ્રે શંકરં વિદ્ધિ કુશ એતે પ્રતિષ્ઠિતાઃ। કુશહસ્તઃ સદા મેધ્યઃ સ્તોત્રં મંત્રં પઠેદ્યદિ
કુશાના અગ્રમાં શંકર છે, એ કુશા પાંદડાંમાં દેવતાઓ સ્થાપિત છે; કુશા હાથમાં રાખનાર વ્યક્તિ હંમેશા શુદ્ધ રહે છે, જો તે સ્તોત્ર અને મંત્રો પાઠ કરે.
સર્વં શતગુણં પ્રોક્તં તીર્થે સાહસ્રમુચ્યતે। કુશાઃ કાશાસ્તથા દૂર્વા યવપત્રાણિ વ્રીહયઃ
પવિત્ર સ્થળે બધું શતગણું અને હજારો ગણા વધુ ફળદાયી કહેવાય છે; કુશા, કાશા, દુર્વા, જવના પાંદડાં અને ભાતના દાણા—
બલ્વજાઃ પુંડરીકાશ્ચ કુશાસ્સપ્ત પ્રકીર્તિતાઃ। આનુપૂર્વ્યેણ મેધ્યાઃ સ્યુઃ કુશા લોકે પ્રતિષ્ઠિતાઃ
બલ્વજા અને કમળ પણ કુશાના સાત પ્રકારોમાં ગણાય છે; ક્રમ પ્રમાણે એ શુદ્ધ છે અને કુશા દુનિયામાં સ્થાપિત છે.
વિના મંત્રેણ યત્સ્નાનં સર્વં તન્નિષ્ફલં ભવેત્। અમૃતાત્સ્વાદુતામેતિ સંસ્પર્શાચ્ચ તિલસ્ય ચ
મંત્ર વિના જે સ્નાન થાય છે, એ બધું નિષ્ફળ રહે છે; તિલ સાથે સંપર્કમાં આવતાં પાણી અમૃત કરતાં વધુ સ્વાદિષ્ટ બને છે.
તસ્માચ્ચ તર્પયેન્નિત્યં પિતૄંસ્તિલજલૈર્બુધઃ। દશભિશ્ચ તિલૈસ્તાવત્પિતૄણાં પ્રીતિરુત્તમા
તેથી વિવેકી વ્યક્તિએ હંમેશા તિલમિશ્રિત પાણીથી પિતૃઓને તર્પણ કરવું જોઈએ; દસ તિલથી પિતૃઓની પ્રસન્નતા સર્વોત્તમ થાય છે.
અગ્નિસ્તંભભયાદ્દેવા ન ચેચ્છન્ત્યતિવિસ્તરમ્। સ્નાત્વા યસ્તર્પયેન્નિત્યં તિલમિશ્રોદકૈઃ પિતૄન્
અગ્નિસ્તંભના ભયથી દેવતાઓ વધારે તર્પણ ઇચ્છતા નથી; જે વ્યક્તિ રોજ સ્નાન કરીને તિલમિશ્રિત પાણીથી પિતૃઓને તર્પણ કરે છે—
નીલપંડવિમોક્ષેણ ત્વમાવાસ્યા તિલોદકૈઃ। વર્ષાસુ દીપદાનેન પિતૄણામનૃણો ભવેત્
નીલ અને પાંડુ છોડીને, અમાવસ્યા પર તિલમિશ્રિત પાણીથી, અને વરસાદી ઋતુમાં દીવો આપવાથી, પિતૃઓના ઋણમાંથી મુક્ત થાય છે.
વત્સરૈકમમાયાં તુ તર્પયેદ્યસ્તિલૈઃ પિતૃન્। વિનાયકત્વમાપ્નોતિ સર્વદેવૈઃ પ્રપૂજ્યતે
જે વ્યક્તિ એક વર્ષ સુધી અમાવસ્યાએ પિતૃઓને તિલ અર્પિત કરે છે, તે સર્વે દેવતાઓ દ્વારા પૂજ્ય અને નેતા બની જાય છે.
યુગાદ્યાસુ ચ સર્વાસુ યસ્તિલૈસ્તર્પયેત્પિતૄન્। ઉક્તં યદ્વાપ્યમાયાં તુ તસ્માચ્છતગુણાધિકમ્
જે વ્યક્તિ દરેક યુગના આરંભે અથવા અમાવસ્યાની વિધિ પ્રમાણે પિતૃઓને તિલ અર્પિત કરે છે, તે શતગણું વધુ ફળ પામે છે.
અયને વિષુવે ચૈવ રાકામાયાં તથૈવ ચ। તર્પયિત્વા પિતૃવ્યૂહં સ્વર્ગલોકે મહીયતે
અયન, વિષુવ અને અમાવસ્યાની પૂર્ણિમા પર પિતૃઓને તર્પણ કર્યા પછી, સ્વર્ગલોકમાં મહાન બનવામાં આવે છે.
તથા મન્વંતરાખ્યાયામન્યસ્યાં પુણ્યસંસ્થિતૌ। ગ્રહણે ચંદ્રસૂર્યસ્ય પુણ્યતીર્થે ગયાદિષુ
મન્વંતર નામના સમય દરમિયાન, અન્ય શુભ પ્રસંગોમાં, ચાંદ્ર અને સૂર્ય ગ્રહણ સમયે, તથા ગયાની જેમ પવિત્ર સ્થળોએ,
તર્પયિત્વા પિતૄન્યાતિ માધવસ્ય નિકેતનમ્। તસ્માત્પુણ્યાહકં પ્રાપ્ય તર્પયેત્પિતૃસંચયમ્
પિતૃઓને સંતોષી, પછી માધવના નિવાસ તરફ જાય છે; તેથી, શુભ દિવસ પ્રાપ્ત થાય ત્યારે, પિતૃઓના સમૂહને સંતોષવું જોઈએ.
તર્પણં દેવતાનાં ચ પૂર્વં કૃત્વા સમાહિતઃ। અધિકારી ભવેત્પશ્ચાત્પિતૄણાં તર્પણે બુધઃ
પહેલા, એકાગ્ર મનથી દેવતાઓને તર્પણ આપવું જોઈએ; પછી જ, જ્ઞાની વ્યક્તિ પિતૃઓને તર્પણ આપવાનો અધિકારી બને છે.
શ્રાદ્ધે ભોજનકાલે ચ પાણિનૈકેન દાપયેત્। ઉભાભ્યાં તર્પણે દદ્યાદ્વિધિરેષ સનાતનઃ
શ્રાદ્ધના ભોજન સમયે, એક હાથથી આપવું જોઈએ; પણ તર્પણ માટે, બંને હાથથી આપવું જોઈએ—આ સદાયનું નિયમ છે.
દક્ષિણાભિમુખો ભૂત્વા શુચિસ્તુ તર્પયેત્પિતૄન્। તૃપ્યતામિતિ વાક્યેન નામગોત્રેણ વૈ પુનઃ
દક્ષિણ તરફ મોઢું કરીને અને શુદ્ધ રહીને, પિતૃઓને 'તૃપ્ત થાઓ' એમ કહીને, તેમનાં નામ અને ગોત્રથી ફરીથી તર્પણ આપવું જોઈએ.
અકૃષ્ણૈર્યત્તિલૈર્મોહાત્તર્પયેત્પિતૃસંચયમ્। ભૂમ્યાં દદાતિ યદપો દાતા ચૈવ જલે સ્થિતઃ
અખંડિત સફેદ તલથી પિતૃઓના સમૂહને તર્પણ આપવું જોઈએ, કાળા તલથી નહિ; જમીન પર આપેલું પાણી છે, અને આપનાર પાણીમાં ઊભો રહે છે.
વૃથા તદ્દીયતે દાનં નોપતિષ્ઠતિ કસ્યચિત્। સ્થલે સ્થિત્વા જલે યસ્તુ પ્રયચ્છેદુદકં નરઃ
એવું દાન વ્યર્થ જાય છે, કોઈને પહોંચતું નથી; પણ જે માણસ જમીન પર ઊભો રહીને પાણીમાં પાણી આપે છે—
નોપતિષ્ઠેત્પિતૄણાં તુ સલિલં તન્નિરર્થકમ્। આર્દ્રવાસા જલે યસ્તુ કુર્યાદુદકતર્પણમ્ ૫૦ 1.49.
એ પાણી પિતૃઓ સુધી પહોંચતું નથી, એ નિરર્થક છે; પણ જે ભીનું વસ્ત્ર પહેરીને પાણીમાં તર્પણ કરે છે—
પિતરસ્તસ્ય તૃપ્યંતિ સહદેવૈસ્સદાનઘ। રજકૈઃ ક્ષાલિતં વસ્ત્રમશુદ્ધં કવયો વિદુઃ
તેના પિતૃઓ હંમેશા દેવતાઓ સાથે તૃપ્ત રહે છે, હે નિર્દોષ; પણ ધોબી દ્વારા ધૂવાયેલું વસ્ત્ર જ્ઞાની લોકો અશુદ્ધ માને છે.
હસ્તપ્રક્ષાલને ચૈવ પુનર્વસ્ત્રં તુ શુધ્યતિ। શુષ્કવાસાઃ શુચૌ દેશે સ્થાને યત્તર્પયેત્પિતૄન્
હાથ ધોઈ લીધા પછી વસ્ત્ર ફરીથી શુદ્ધ બને છે; સૂકું વસ્ત્ર પહેરીને શુદ્ધ સ્થળે, પિતૃઓને તર્પણ આપવું જોઈએ.
તતો દશગુણેનૈવ તુષ્યંતિ પિતરો ધ્રુવમ્। સ્નાનં સંધ્યાં ચ પાષાણે ખડ્ગે વા તામ્રભાજને
પછી પિતૃઓ નિશ્ચિતપણે દસગણો તૃપ્ત થાય છે; પથ્થર, તલવાર અથવા તાંબાના પાત્રમાં સ્નાન અને સંધ્યા કરવી—
તર્પણં કુરુતે યસ્તુ પ્રત્યેકં ચ શતાધિકમ્। રૌપ્યાંગુલીયં તર્જન્યાં ધૃત્વા યત્તર્પયેત્પિતૄન્
જે વ્યક્તિ દરેકમાં તર્પણ કરે છે, તે શતગણો વધુ પુણ્ય મેળવે છે; અને જો તે તर्जનીમાં ચાંદીની અંગૂઠી પહેરીને પિતૃઓને તર્પણ આપે—