ત્રિંશન્મિતાનનેકાન્વા સ્વશક્ત્યા વા નિમંત્રયેત્ । વરાન્દત્ત્વા યતો વિષ્ણુર્મત્સ્યરૂપી અભૂત્તદા
ત્રીસ કે વધુ, અથવા પોતાની શક્તિ પ્રમાણે જેટલા બને તેટલા બ્રાહ્મણોને આમંત્રિત કરવું; કારણ કે એ સમયે, વરદાન આપ્યા પછી, વિષ્ણુએ માછલીનું અવતાર લીધું હતું.
તસ્યાં દત્તં હુતં જપ્તં તદક્ષયફલં સ્મૃતમ્ । અતસ્તાન્ભોજયેદ્વિપ્રાન્પાયસાન્નાદિના વ્રતી
એ દિવસે જે કંઈ દાન, હોદ, જપ થાય છે, તેનું ફળ કદી ખૂટતું નથી; તેથી, વ્રતધારીએ બ્રાહ્મણોને દૂધ-ચોખા અને અન્ય ભોજનથી તૃપ્ત કરવું.
અતો દેવા ઇતિ દ્વાભ્યાં જુહુયાત્તિલપાયસમ્ । પ્રીત્યર્થં દેવદેવસ્ય દેવાનાં ચ પૃથક્પૃથક્
પછી, બે ચમચીથી તિલ અને દૂધના પાયસની આહુતિ દેવદેવેશ માટે અને બીજા દેવતાઓ માટે જુદી જુદી રીતે અર્પણ કરવી.
દક્ષિણાં ચ યથાશક્તિ પ્રદદ્યાત્પ્રણમેચ્ચ તાન્ । પુનર્દેવં સમભ્યર્ચ્ય દેવાંશ્ચ તુલસીં તથા
પછી, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દક્ષિણા આપવી અને તેમને વંદન કરવું; પછી ફરીથી ભગવાન, દેવતાઓ અને તુલસીની પૂજા કરવી.
તતો ગાં કપિલાં તત્ર પૂજયેદ્વિધિવદ્વ્રતી । ગુરું વ્રતોપદેષ્ટારં વસ્ત્રાલંકરણાદિભિઃ
પછી, વ્રતધારીએ ત્યાં કપિલા ગાયની યોગ્ય રીતે પૂજા કરવી, અને વ્રત શીખવનાર ગુરુની પણ વસ્ત્ર, આભૂષણ વગેરેથી પૂજા કરવી.
સપત્નીકં સમભ્યર્ચ્ય ગાં ચ તસ્મૈ પ્રદાપયેત્ । યુષ્મત્પ્રસાદાદ્દેવેશઃ પ્રસન્નો મે ભવેત્તદા
પત્ની સાથે ગુરુની પૂજા કરીને, તેને ગાય આપવી; 'તમારી કૃપાથી, હે દેવદેવ, ભગવાન મારે પ્રસન્ન થાય.' એવી પ્રાર્થના કરવી.
વ્રતાદસ્માચ્ચ યત્પાપં સપ્તજન્મકૃતં મયા । તત્સર્વં નાશમાયાતુ સ્થિરા મે ચાસ્તુ સંતતિઃ
'આ વ્રતથી, મેં સાત જન્મોમાં જે પાપ કર્યું હોય, એ બધું નાશ પામે અને મારી વંશ પરમાણે સ્થિર રહે.' એવી પ્રાર્થના કરવી.
મનોરથાશ્ચ સફલાઃ સંતુ નિત્યં મમાર્ચનાત્ । દેહાંતે વૈષ્ણવં સ્થાનં પ્રાપ્નુયામતિદુર્લભમ્
'મારી આરાધનાથી મારા બધા મનોથો હંમેશા પૂર્ણ થાય અને શરીર છોડ્યા પછી હું દુર્લભ એવા વૈષ્ણવ સ્થાનને પ્રાપ્ત કરું.' એવી પ્રાર્થના કરવી.
ઇતિ ક્ષમાપ્યતાન્વિપ્રાન્પ્રસાદ્ય ચ વિસર્જયેત્ । તામર્ચાં ગુરવે દદ્યાદ્રત્નયુક્તાં તદા વ્રતી
આ રીતે બ્રાહ્મણોને સન્માન આપી, પ્રસન્ન કરીને વિદાય આપવી; પછી વ્રતધારી એ રત્નોથી શોભિત પૂજા ગુરુને અર્પણ કરે.
તદા સુહૃદ્ગુરુયુતઃ સ્વયં ભુંજતિ ભક્તિમાન્ । કાર્ત્તિકે વાથ તપસિ વિધિરેવંવિધઃ સ્મૃતઃ
પછી, મિત્રો અને ગુરુ સાથે ભક્તિપૂર્વક પોતે પણ પ્રસાદ ગ્રહણ કરે; કાર્તિક માસમાં કે તપમાં આવું જ વિધિ માનવામાં આવ્યું છે.
એવં યઃ કુરુતે સમ્યક્કાર્તિકસ્ય વ્રતં નરઃ । વિપાપ્મા સ વિનિર્મુક્તો વિષ્ણુસાન્નિધ્યગો ભવેત્
આ રીતે, જે મનુષ્ય સાચી રીતે કાર્તિક માસનું વ્રત કરે છે, તે બધા પાપોથી મુક્ત થઈ જાય છે અને વિષ્ણુના સાન્નિધ્યને પામે છે.
સર્વવ્રતૈઃ સર્વતીર્થૈઃસ ર્વદાનૈશ્ચ યત્ફલમ્ । તત્કોટિગુણિતં જ્ઞેયં સમ્યગસ્ય વિધાનતઃ
બધા વ્રતો, બધા તીર્થો અને બધા દાનથી જે ફળ મળે છે, એ ફળ કરતાં આ વ્રત યોગ્ય રીતે કરવાથી કરોડો ગણી વધારે ફળ મળે છે—આવું જાણવું.
તે ધન્યાસ્તે મહાપુણ્યાસ્તેષાં સર્વફલોદયઃ । વિષ્ણુભક્તિરતા યે સ્યુઃ કાર્તિકે વ્રતકારિણઃ
જે લોકો કાર્તિકમાં વિષ્ણુભક્તિથી વ્રત કરે છે, એ લોકો ધન્ય છે, મહાપુણ્યવાન છે અને તેમના બધા ઈચ્છિત ફળો પ્રાપ્ત થાય છે.
દેહસ્થિતાનિ પાપાનિ વિતર્કં યાંતિ તદ્ભયાત્ । ક્વ યાસ્યામો વદંત્યેવં યદ્યયં વ્રતકૃન્નરઃ
જે પાપો શરીરમાં વસે છે, એ બધા આ વ્રત કરનાર માણસને જોઈને ડરીને વિચારે છે—'હવે આપણે ક્યાં જઈએ?'
ઇત્યૂર્જવ્રતનિયમાન્શૃણોતિ ભક્તા યે ચૈતત્કથયંતિ ચૈવ વૈષ્ણવાગ્રે । તે સમ્યગ્વ્રતકરણાત્ફલં લભેરન્તત્સર્વં કલુષવિનાશનં લભંતે
જે ભક્તો ઉર્જાવ્રતના નિયમો સાંભળે છે અથવા વૈષ્ણવોની સામે કહે છે, અને યોગ્ય રીતે વ્રત કરે છે, તેઓ બધું ફળ મેળવે છે અને તેમના બધા દોષો નાશ પામે છે.
ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સહસ્રસંહિતાયામુત્તરખંડે કાર્તિકમાહાત્મ્યે શ્રીકૃષ્ણસત્યભામાસંવાદે ઉદ્યાપનવર્ણનોનામ પંચનવતિતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે પદ્મ મહાપુરાણના ઉત્તરખંડમાં કાર્તિકમાહાત્મ્યમાં શ્રીકૃષ્ણ અને સત્યભામાના સંવાદમાં ઉદ્યાપન વર્ણન નામે પચાણુંમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
પૃથુરુવાચ- યત્ત્વયા કથિતં બ્રહ્મન્વ્રતમૂર્જસ્ય વિસ્તરાત્ । તત્ર યા તુલસીમૂલે વિષ્ણોઃ પૂજા ત્વયોદિતા
પૃથુએ કહ્યું: બ્રાહ્મણ, તમે ઉર્જાવ્રત જે વિગતે કહ્યું, તેમાં ખાસ કરીને તુલસીના મૂળ પાસે વિષ્ણુની પૂજા કરવી—જે તમે સમજાવી—
તેનાહં પ્રષ્ટુમિચ્છામિ માહાત્મ્યં તુલસીભવમ્ । કથં સાતિપ્રિયા વિષ્ણોર્દેવદેવસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ
એથી હું તુલસીના મહાત્મ્ય અને તેના ઉત્પત્તિ વિશે પૂછવા ઇચ્છું છું. દેવોના દેવ, શારંગધારી વિષ્ણુને તુલસી કેમ એટલી પ્રિય છે?
કથમેષા સમુત્પન્ના કસ્મિંસ્થાને ચ નારદ । એતદ્બ્રૂહિ સમાસેન સર્વજ્ઞોઽસિ મતો હિ મે
એ તુલસી કેવી રીતે ઉત્પન્ન થઈ અને કયા સ્થળે થઈ, હે નારદ? આ વાત તમે સંક્ષિપ્તમાં કહો, કેમ કે હું તમને સર્વજ્ઞ માનું છું.
નારદઉવાચ- પુરા રુદ્રેણ દૈત્યેંદ્રે સિંધુસૂનૌ નિપાતિતે । પ્રણમ્ય શિરસા રુદ્રં દેવા બ્રહ્માદયોઽબ્રુવન્ । શૃણુ રાજન્પ્રવક્ષ્યામિ માહાત્મ્યં તુલસીભવમ્
નારદે કહ્યું: એક સમયે, જ્યારે રુદ્રે દૈત્યરાજ, સમુદ્રપુત્રને મારી નાખ્યો, ત્યારે બ્રહ્માદિક દેવોએ રુદ્રને વંદન કરીને કહ્યું. હે રાજન, હવે હું તુલસીના મહાત્મ્ય અને ઉત્પત્તિ કહું છું, સાંભળો.
સેતિહાસં પુરાવૃત્તં તત્સર્વં કથયામિ તે । પુરા શક્રઃ શિવં દ્રષ્ટુમગાત્કૈલાસપર્વતમ્ । સર્વદેવૈઃ પરિવૃતસ્ત્વપ્સરોગણસેવિતઃ
હું તમને એ પ્રાચીન ઇતિહાસ આખો કહું છું. એક વખત ઇન્દ્રે સર્વદેવતાઓ અને અપ્સરાઓ સાથે શિવજીના દર્શન માટે કૈલાસ પર્વત પર ગયો.
યાવદ્ગતઃ શિવગૃહં તાવત્તત્રાશુ દૃષ્ટવાન્ । પુરુષં ભીમકર્માણં દંષ્ટ્રાનયનભીષણમ્
જ્યારે તે શિવજીના ઘરમાં પહોંચ્યો, ત્યારે તરત જ તેણે ત્યાં એક ભયાનક કર્મો કરનાર, દાંત અને આંખોથી ભયજનક પુરુષને જોયો.
સ પૃષ્ટસ્તેન કસ્ત્વં ભો ક્વ ગતો જગદીશ્વરઃ । એવં પુનઃ પુનઃ પૃષ્ટઃ સ યદા નોચિવાન્નૃપ
ઇન્દ્રે તેને પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો? જગતના સ્વામી ક્યાં ગયા?' એમ વારંવાર પૂછ્યા છતાં, હે રાજન, એ પુરુષે કોઈ જવાબ આપ્યો નહીં.
તતઃ ક્રુદ્ધો વજ્રપાણિસ્તન્નિર્ભર્ત્સ્ય વચોઽબ્રવીત્ । રે મયા પૃચ્છમાનોઽપિ નોત્તરં દત્તવાનસિ
પછી વજ્રધારી ઇન્દ્ર ગુસ્સે થઈને તેને ધિક્કારતા કહ્યું: 'હું તને પૂછું છું છતાં તું જવાબ આપતો નથી.'
અતસ્ત્વાં હન્મિ વજ્રેણ કસ્તે ત્રાતાસ્તિ દુર્મતે । ઇત્યુદીર્ય તતો વજ્રી વજ્રેણ ચાહનદ્દૃઢમ્
'હવે હું તને વજ્રથી મારું છું, દુષ્ટ મનુષ્ય, તને બચાવનાર કોણ છે?' એવું કહીને ઇન્દ્રે વજ્રથી તેને જોરથી માર્યું.
તેનાસ્ય કંઠે નીલત્વમગાદ્વજ્રં ચ ભસ્મતાં । તતો રુદ્ર પ્રજજ્વાલ તેજસા પ્રદહન્નિવ
એ કારણે તેના ગળામાં નીલાપણું આવી ગયું અને વજ્ર ભસ્મ થઈ ગયું. ત્યારબાદ રુદ્ર તેજથી પ્રજ્વલિત થઈ ગયા, જાણે બધું દહન કરે છે.
દૃષ્ટ્વા બૃહસ્પતિસ્તૂર્ણં કૃતાંજલિપુટોઽભવત્ । ઇંદ્રશ્ચદંડવદ્ભૂમૌ કૃત્વા સ્તોતું પ્રચક્રમે
આ જોઈને બૃહસ્પતિએ તરત જ હાથ જોડ્યા અને ઇન્દ્રે જમીન પર દંડવત કરી સ્તુતિ કરવાનું શરૂ કર્યું.
બૃહસ્પતિરુવાચ- નમો દેવાધિદેવાય ત્ર્યંબકાય કપર્દિને । ત્રિપુરઘ્નાય શર્વાય નમોંધકનિષૂદિને
બૃહસ્પતિએ કહ્યું: 'દેવોના દેવ, ત્ર્યંબક, જટાધારી, ત્રિપુરવિનાશક, શર્વ અને અંધકના સંહારકને નમસ્કાર છે.'
વિરૂપાયાતિરૂપાય બહુરૂપાય શંભવે । યજ્ઞવિધ્વંસકર્ત્રે ચ યજ્ઞાનાં ફલદાયિને
અનંત રૂપ ધરાવનારા, રૂપરહિત અને અનેક રૂપો ધરાવતા, યજ્ઞનો વિનાશક અને યજ્ઞના ફળ આપનાર એવા શંભુને વંદન છે.
કાલાંતકાય કાલાય કાલભોગધરાય ચ । નમો બ્રહ્મશિરોહંત્રે બ્રાહ્મણાય નમો નમઃ
મૃત્યુને પણ અંત આપનાર, સમય સ્વરૂપ અને સમયના ભોગ ભોગવનારને repeatedly નમન. બ્રહ્માના મસ્તકને નાશ કરનાર અને બ્રાહ્મણ સ્વરૂપને ફરીથી નમન.