હૃતાધિકારાસ્ત્રિદશા મયા યદ્યપિ નિર્જિતાઃ । ભવંતિ બલયુક્તાસ્તે કરણીયં મમાત્ર કિમ્
એ દૈત્યએ વિચારીને કહ્યું: મેં દેવતાઓનો અધિકાર છીનવી લીધો છે અને તેમને જીત્યા છે, છતાં એમને હજુ પણ બળ છે. હવે હું શું કરું?
અદ્ય જ્ઞાતં મયા દેવા વેદમંત્રબલાન્વિતાઃ । તાન્હરિષ્યે તતઃ સર્વે બલહીના ભવંતિ હિ
આજે મને સમજાયું કે દેવતાઓને વેદના મંત્રોનું બળ છે. હું એ મંત્રો તેમને છીનવી લઈશ, તો પછી બધા નિર્બળ થઈ જશે.
ઇતિ મત્વા તતો દૈત્યો વિષ્ણુમાલક્ષ્ય નિદ્રિતમ્ । સત્યલોકાજ્જહારાશુ વેદાનાં ચ ગણં પ્રભુઃ
આ રીતે વિચારીને એ દૈત્યએ જોયું કે વિષ્ણુ સુતા છે, તો એ ઝડપથી સત્યલોકમાંથી બધા વેદો લઈ ગયો.
નીતાસ્તુ તેન તે વેદાસ્તદ્ભયાત્તે નિરાક્રમન્ । તોયે નિવિવિશુસ્તેઽત્ર યજ્ઞમંત્રસમન્વિતાઃ
એ દૈત્યએ લીધેલા વેદો, એના ડરથી, યજ્ઞના મંત્રો સાથે પાણીમાં છુપાઈ ગયા.
તાન્માર્ગમાણઃ શંખોઽપિ સમુદ્રાંતર્ગતો ભ્રમન્ । ન દદર્શ તતો દૈત્યઃ ક્વચિદેકત્ર સંસ્થિતાન્
શંખ એ વેદોને શોધતો અને સમુદ્રમાં ફરતો રહ્યો, પણ એને ક્યાંય એકઠા થયા હોય એવા વેદો દેખાયા નહીં.
અથ બ્રહ્મા સુરૈઃ સાર્દ્ધં વિષ્ણું શરણમન્વયાત્ । પૂજોપકરણં ગૃહ્ય વૈકુંઠભવનં ગતઃ
પછી બ્રહ્મા અને બધા દેવતાઓ સાથે વિષ્ણુની શરણમાં ગયા, પૂજાની સામગ્રી લઈને વૈકુંઠના ભવનમાં પહોંચ્યા.
તત્ર તસ્ય પ્રબોધાય ગીતવાદ્યાદિકાઃ ક્રિયાઃ । ચક્રુર્દેવા ગંધપુષ્પધૂપદીપાન્મુહુર્મુહુઃ
ત્યાં, વિષ્ણુને જગાડવા માટે દેવોએ ગીત, વાદ્ય વગાડ્યા, અને વારંવાર સુગંધ, ફૂલો, ધૂપ અને દીવા અર્પણ કર્યા.
અથ પ્રબુદ્ધો ભગવાંસ્તદ્ભક્તિપરિતોષિતઃ । દદૃશે તૈઃ સુરૈસ્તત્ર સહસ્રાર્કસમદ્યુતિઃ
પછી ભગવાન, એમની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ, જાગ્યા અને સહસ્ર સૂર્ય જેટલી તેજસ્વી કાંતિથી દેવતાઓને દેખાયા.
ઉપચારૈઃ ષોડશભિઃ સંપૂજ્ય ત્રિદશાસ્તદા । દંડવત્પતિતા ભૂમૌ તાનુવાચાથ કેશવઃ
ત્યારે દેવોએ શોડશોપચારથી પૂજા કરી અને જમીન પર દંડવત્ પડ્યા. પછી કેશવે એમને કહ્યું.
વિષ્ણુરુવાચ- વરદોઽહં સુરગણા ગીતવાદ્યાદિ મંગલૈઃ । મનોઽભિલષિતાન્કામાન્સર્વાનેવ દદામિ વઃ
વિષ્ણુએ કહ્યું: હે દેવતાઓ, હું વરદાન આપનાર છું. તમે ગીત અને વાદ્યથી જે શુભ કાર્ય કર્યું છે, એથી હું તમારે મનગમતા બધા ઈચ્છિત ફળ આપું છું.
ઇષસ્ય શુક્લૈકાદશ્યા યાવદુદ્બોધિની ભવેત્ । નિશાતુર્યાંશશેષેણ ગીતવાદ્યાદિ મંગલૈઃ
શુક્લ એકાદશીથી ઉદયની રાત્રિ સુધી, જે લોકો ગીત અને વાદ્યથી એવા શુભ કાર્ય કરે છે—
કુર્વંતિ મનુજા નિત્યં ભવદ્ભિર્યદ્યથાકૃતમ્ । તે મત્પ્રિયકરા નિત્યં મત્સાંનિધ્યં વ્રજંતિ હિ
—જેમ તમે કર્યું તેમ જે લોકો રોજ કરે છે, એ મારા હમેશા પ્રિય બને છે અને મારા સાથમાં આવે છે.
પાદ્યાર્ઘાચમનીયાદ્યૈર્ભવદ્ભિર્યદ્યથાકૃતમ્ । તદદ્ભુતગુણં યસ્માજ્જાતંવઃ સુખકારણમ્
પાદ્ય, અર્ઘ્ય અને આચમન જેવી પૂજા તમે કરી, એથી તમને અદ્ભુત ગુણ પ્રાપ્ત થાય છે અને સુખ મળે છે.
વેદાઃ શંખહૃતાઃ સર્વે તિષ્ઠંત્યુદકસંસ્થિતાઃ । તાનાનયામ્યહં દેવા હત્વા સાગરનંદનમ્
શંખે લીધેલા બધા વેદો હવે પાણીમાં છે. હે દેવતાઓ, હું સમુદ્રપુત્રને સંહાર કરી, એ વેદો પાછા લાવીશ.
અદ્યપ્રભૃતિ વેદાસ્તુ મંત્રબીજમખાન્વિતાઃ । પ્રત્યબ્દં કાર્તિકે માસિ વિશ્રમંત્વપ્સુ સર્વદા
આજથી કાર્તિક મહિનામાં દર વર્ષે, મંત્રો અને યજ્ઞવિધીથી યુક્ત એવા બધા વેદો હંમેશા પાણીમાં આરામ કરશે.
અદ્યપ્રભૃત્યહમપિ ભવામિ જલમધ્યગઃ । ભવંતોઽપિ મયા સાર્દ્ધમાયાંતુ સમુનીશ્વરાઃ
આજથી હું પણ પાણીમાં રહીશ; તમે બધા મહર્ષિઓ સાથે મારી સાથે આવો.
કાલેઽસ્મિન્નેવ કુર્વંતિ પ્રાતઃસ્નાનં દ્વિજોત્તમાઃ । તે સર્વયજ્ઞાવભૃથૈઃ સુસ્નાતાઃ સ્યુર્ન સંશયઃ
આ સમયે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો પ્રભાતે સ્નાન કરે છે; તેઓ બધા યજ્ઞોના અંતિમ સ્નાન જેટલા શુદ્ધ થાય છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.
યે કાર્તિકે વ્રતં સમ્યઙ્નિત્યં કુર્વંતિ માનવાઃ । તે દેહાંતે ત્વયા શક્ર પ્રાપ્યા મદ્ભવનં સદા
જે મનુષ્યો કાર્તિકમાં નિયમિતપણે યોગ્ય રીતે વ્રત કરે છે, હે ઇન્દ્ર, તેઓ મૃત્યુ પછી નિશ્ચિતપણે મારા ધામને પામે છે.
વિઘ્નેભ્યો રક્ષણં તેષાં યયા કાર્યં મમાજ્ઞયા । દેયા ત્વયા ચ વરુણ પુત્રપૌત્રાદિ સંતતિઃ
મારી આજ્ઞાથી, તું તેમને દરેક વિઘ્નથી બચાવજે; અને હે વરુણ, તું તેમને પુત્ર-પૌત્રાદિ સંતાન આપજે.
ધનવૃદ્ધિર્ધનાધ્યક્ષ ત્વયા કાર્યા મમાજ્ઞયા । મમરૂપધરાઃ સાક્ષાજ્જીવન્મુક્તાશ્ચ તે નરાઃ
મારી આજ્ઞાથી, હે ધનના અધિપતિ, તું તેમનું ધન વધારજે; એ મનુષ્યો, જે મારું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, જીવતાં જ મુક્ત છે.
આજન્મમરણાદ્યૈશ્ચ કૃતમેતદ્વ્રતોત્તમમ્ । યથોક્તવિધિના સમ્યક્તે માન્યા ભવતામપિ
જન્મથી મૃત્યુ સુધી જે શ્રેષ્ઠ વ્રત યોગ્ય રીતે કરવામાં આવે છે, તે તમારે પણ માનવું જોઈએ.
એકાદશ્યાં યતશ્ચાહં ભવદ્ભિઃ પ્રતિબોધિતઃ । અતશ્ચૈષા તિથિર્માન્યા સદૈવ પ્રીતિદા મમ
એટલે કે, એકાદશી દિવસે તમે મને જાગૃત કર્યો હતો, તેથી આ તિથિ મને હંમેશા પ્રિય છે અને માનનીય છે.
વ્રતદ્વયં સમ્યગિદં નરૈઃ કૃતં કૃષ્ણસ્ય સાન્નિધ્યદમસ્તિ નાન્યત્ । દાનાનિ તીર્થાનિ તપાંસિ યજ્ઞાઃ સ્વર્લોકદાનેન સદા સુરોત્તમાઃ
આ બે વ્રત મનુષ્યો યોગ્ય રીતે કરે તો કૃષ્ણજીની હાજરી મળે છે; બીજું કંઈ નથી. દાન, તીર્થ, તપ અને યજ્ઞ હંમેશા સ્વર્ગ આપે છે, હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ.
ઇતિ શ્રીપાદ્મેમહાપુરાણે પંચપંચાશત્સહસ્ર સંહિતાયાં કાર્તિકમાહાત્મ્યે શ્રીકૃષ્ણસત્યભામાસંવાદે શંખાસુરવધઉદ્યમોનામ નવતિતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મમહાપુરાણના પચપન હજાર સંહિતાવાળા કાર્તિકમાહાત્મ્યના શ્રીકૃષ્ણ અને સત્યભામાના સંવાદમાં શંખાસુરવધોદ્યમ નામના નવ્વા અધ્યાયનો અંત થયો.
નારદ ઉવાચ। અથોર્જવ્રતિનઃ સમ્યગુદ્યાપનવિધિં નૃપ । તચ્છૃણુષ્વ મયાખ્યાતં કિં વિધાનં સમાસતઃ
નારદે કહ્યું: હે રાજા, હવે હું તને ઊર્જાવ્રતના યોગ્ય ઉદ્યાપનવિધિ સંક્ષિપ્તમાં સમજાવું છું, તે ધ્યાનથી સાંભળ.
ઊર્જ્જશુક્લચતુર્દશ્યાં કુર્યાદુદ્યાપનં વ્રતી । વ્રતસંપૂર્ણતાર્થાય વિષ્ણુપ્રીત્યર્થમેવ ચ
વ્રતધારીએ ઊર્જાના શુક્લ પક્ષની ચૌદસે દિવસે ઉદ્યાપન કરવું જોઈએ, જેથી વ્રત પૂર્ણ થાય અને વિષ્ણુ પ્રસન્ન થાય.
તુલસ્યા ઉપરિષ્ટાત્તુ કુર્યાન્મંડપિકાં શુભામ્ । સુતોરણાં ચતુર્દ્વારાં પુષ્પચામરશોભિતામ્
તુલસીના ઉપર સુંદર મંડપ બનાવવો, જેમાં ચાર દરવાજા, ફૂલ અને ચામરથી શોભાયમાન તોરણો હોય.
દ્વારેષુ દ્વારપાલાંશ્ચ પૂજયેન્મૃન્મયાન્પૃથક્ । પુણ્યશીલં સુશીલં ચ જયં વિજયમેવ ચ
દરવાજા પર અલગ અલગ માટીના બનાવેલા પુણ્યશીલ, સુશીલ, જય અને વિજય નામના દ્વારપાલોની પૂજા કરવી.
તુલસીમૂલદેશે ચ સર્વતોભદ્રમાલિખેત્ । ચતુર્ભિર્વર્ણકૈઃ સમ્યક્શોભાઢ્યં સમલંકૃતમ્
તુલસીના મૂળ પાસે ચાર રંગોથી સુંદર રીતે શોભાયમાન સર્વદિશામાં રક્ષાકવચ દોરવું.
તસ્યોપરિષ્ટાત્સપિધાનં પંચરત્નસમન્વિતમ્ । મહાફલેન સંયુક્તં કુંભં તત્ર નિધાય ચ
તેના ઉપર ઢાંકણાવાળો, પાંચ રત્નો અને મોટા ફળથી શોભાયમાન કુંભ મુકવો.