તૃષ્ણા મુષ્ણાતિ નિષ્ણાતં ફલલોભાશ્રયાત્પુનઃ। સ્ત્રીણાં હિ પરમં જન્મ કુલાનામુભયાત્મનામ્
ઇચ્છા તો વિદ્વાનને પણ લૂંટે છે, કારણ કે ફળની લાલચ રહે છે; સ્ત્રીઓ માટે, ઉત્તમ કુળમાં જન્મવું એ દ્વિધા સ્વરૂપ ધરાવે છે.
ઇહામુત્ર સુખાયોક્તં સત્પતિપ્રાપ્તિસંજ્ઞિતમ્। દુર્લભત્વાત્સતઃ સ્ત્રીણાં વિગુણોપિ પતિઃ કિલ
આ જીવનમાં અને પરલોકમાં સુખ મળવાનું કહેવાય છે, જો સારા પતિની પ્રાપ્તિ થાય; પણ એ દુર્લભ હોવાથી, સ્ત્રીઓ માટે ગુણવિહિન પતિ પણ લાભદાયક ગણાય છે.
ન પ્રાપ્યતે વિના પુણ્યૈઃ પતિર્નાર્યાઃ કદાચન। યતો નિસ્સાધનો ધર્મઃ પરિણામોત્થિતા રતિઃ
પુણ્ય વિના સ્ત્રીને પતિ ક્યારેય મળતો નથી, કારણ કે ધર્મ તો સાધન વિના જ હોય છે અને પ્રેમ તો તેના ફળથી જ ઊપજે છે.
ધનં જીવિતપર્યંતં પત્યૌ નાર્યાઃ પ્રતિષ્ઠિતમ્। નિર્દ્ધનો દુર્મુખો મૂર્ખઃ સર્વલક્ષણવર્જિતઃ
પતિ જીવતો હોય ત્યાં સુધી જ સ્ત્રી પાસે ધન રહે છે; પણ જે ગરીબ, દુઃખી, મૂર્ખ અને સર્વ ગુણોથી રહિત હોય—
દૈવતં પરમં નાર્યાઃ પતિરુક્તઃ સદૈવ હિ। ત્વયા દેવર્ષિણા પ્રોક્તં ન જાતોઽસ્યાઃ પતિઃ કિલ
સ્ત્રી માટે પતિને સર્વોચ્ચ દેવતા માનવામાં આવે છે; પણ, દેવર્ષિ, તમે કહ્યું તેમ, તેને હજી પતિ મળ્યો નથી.
એતદ્દૌર્ભાગ્યમતુલમસંખ્યં ચ દુરુદ્વહમ્। ચરાચરે ભૂતસર્ગે ચિંતા સા વ્યાપિની મુને
આ દુર્ભાગ્ય તો અતુલ્ય, અસંખ્ય અને સહન કરવું મુશ્કેલ છે; ચાલતા-અચલ તમામ જીવોમાં આ ચિંતાએ વ્યાપી લીધી છે, મુનિ.
સ ન જાત ઇતિ શ્રુત્વા મમેદં વ્યાકુલં મનઃ। મનુષ્યદેવજાતીનાં શુભાશુભનિવેદકમ્
કે પતિ હજી જન્મ્યો નથી, એ સાંભળીને મારું મન ખૂબ વ્યાકુળ થયું છે; એ મનુષ્યો અને દેવોમાં શુભ-અશુભનું જણાવી દે છે.
લક્ષણં હસ્તપાદાભ્યાં લક્ષણં વિહિતં કિલ। સેયમુત્તાનહસ્તેતિ ત્વયોક્તા મુનિપુંગવ
હાથ અને પગમાં નિશાન નક્કી કરાયાં છે; એ તમે કહ્યું તેમ, 'ઉઠેલા હાથ' કહેવાય છે, મુનિશ્રેષ્ઠ.
ઉત્તાનહસ્તતા પ્રોક્તા યાચતામેવ નિત્યકા। શુભોદયાનાં ધન્યાનાં ન કદાચિત્પ્રયચ્છતામ્
'ઉઠેલા હાથ' તો હંમેશા માગનારાઓના જ કહેવાય છે; જે શુભ ઉદયવાળા અને ધન્ય હોય, તેઓ કદી માગતા નથી.
સુચ્છાયયાસ્યાશ્ચરણૌ ત્વયોક્તૌ વ્યભિચારિણૌ। તત્રાપિ શ્રેયસી હ્યાશા મુને ન પ્રતિભાતિ નઃ
તમે કહ્યું કે તેના પગની છાંય સારી છે, પણ તે વેશ્યા છે; એમાં પણ, મુનિ, અમને કોઈ શુભ આશા દેખાતી નથી.
શરીરલક્ષણાશ્ચાન્યે પૃથક્ફલનિવેદિનઃ। ઇત્યુક્ત્વા વિરતે શૈલે મહાદુઃખવિચારિણિ
શરીરનાં બીજા લક્ષણો જુદા-જુદા ફળ બતાવે છે; આમ કહીને, દુઃખથી ભરેલા શૈલ પર્વત મૌન થયો.
સ્મિતપૂર્વમુવાચેદં નારદો દેવપૂજિતઃ। નારદ ઉવાચ-। હર્ષસ્થાને ચ મહતિ ત્વયા દુઃખં નિરુચ્યતે
પછી દેવો દ્વારા પૂજિત નારદે હસતાં-હસતાં કહ્યું: 'જે ત્યાં આનંદનો વિષય છે, ત્યાં તમે દુઃખની વાત કરો છો.'
અપરિચ્છિન્નવાક્યાર્થો મોહં યાસિ મહાગિરે। ઇમાં શૃણુ ગિરં મત્તો રહસ્યપરિનિષ્ઠિતામ્
મહાન પર્વત, તમે શબ્દનો અર્થ પૂરતો સમજ્યા નથી એટલે મોહમાં પડી ગયા છો; હવે મારી પાસેથી આ ગુપ્ત અને નિશ્ચિત વાત સાંભળો.
સમાહિતો મહાશૈલ મયોક્તસ્ય વિચારણામ્। ન જાતોસ્યાઃ પતિર્દેવ્યા યન્મયોક્તં હિમાચલ
મહાશૈલ, મેં જે કહ્યું તેનું ધ્યાનપૂર્વક વિચારો; હિમાચલ, મેં જે કહ્યું એ પ્રમાણે દેવીને હજી પતિ મળ્યો નથી.
સ ન જાતો મહાદેવો ભૂતભવ્યભવોદ્ભવઃ। શરણ્યઃ શાશ્વતઃ શાસ્તા શંકરઃ પરમેશ્વરઃ
એ મહાદેવ હજી જન્મ્યા નથી—જેઓ ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનના આધાર છે; શરણાર્થ, શાશ્વત, શીખવનાર, શંકર, પરમેશ્વર છે.
બ્રહ્મરુદ્રેન્દ્રમુનયો ગર્ભજન્મજરાર્દિતાઃ। તસ્ય તે પરમેશસ્ય સર્વે ક્રીડનકા ગિરે
બ્રહ્મા, રુદ્ર, ઇન્દ્ર અને ઋષિઓ, જન્મ, ગર્ભ અને વૃદ્ધાવસ્થાથી પીડાય છે—એ બધા તો એ પરમેશ્વરના રમકડા છે, પર્વત.
બ્રહ્માંડતસ્તદિચ્છાતઃ સંભૂતો ભુવનપ્રભુઃ। આત્મનો ન વિનાશોસ્તિ સ્થાવરાંતેપિ ભૂધર
બ્રહ્માંડમાંથી પોતાની ઇચ્છાથી જગતના સ્વામી પ્રગટ થાય છે; પર્વત, સ્થાવર-જંગમ બધાનો અંત આવે ત્યારે પણ તેમને વિનાશ નથી.
સંસારે જાયમાનસ્ય મ્રિયમાણસ્ય દેહિનઃ। નશ્યતે દેહ એવાત્ર નાત્મનો નાશ ઉચ્યતે
આ સંસારમાં જન્મતા અને મરતા જીવ માટે, અહીં માત્ર શરીર નષ્ટ થાય છે; આત્માનો કદી નાશ થતો નથી.
બ્રહ્માદિસ્થાવરાંતોઽયં સંસારો યઃ પ્રકીર્તિતઃ। સ જન્મમૃત્યુદુઃખાર્તો હ્યનિશં પરિવર્તતે
બ્રહ્માથી લઈ સ્થાવર સુધીનો આ સંસાર જન્મ અને મૃત્યુના દુઃખથી પીડાય છે અને સતત ફેરવાતો રહે છે.
મહાદેવોઽચલઃસ્થાણુર્ન જાતો જનકોઽજરઃ। ભવિષ્યતિ પતિઃ સોઽસ્યા જગન્નાથો નિરામયઃ
મહાદેવ અચલ, અડગ, અજન્મા, પિતા અને અજય છે; એ જ જગતના સ્વામી અને નિર્દોષ, આ સ્ત્રીના પતિ બનશે.
યદુક્તં ચ મયા દેવી લક્ષણૈર્વર્જિતા તવ। શૃણુ તસ્યાપિ વાક્યસ્ય સમ્યક્ત્વેન વિચારણમ્
હે દેવી, મેં જે કહ્યું કે એમાં કોઈ લક્ષણ નથી, એ વાતનું સાચું અર્થ સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.
લક્ષણં દૈવિકો હ્યંકઃ શરીરાવયવાશ્રયઃ। સ ચાયુર્ધનસૌભાગ્યપરિણામપ્રકાશકઃ
લક્ષણ એ દૈવી નિશાન છે, જે શરીરના અંગોમાં જોવા મળે છે; એ જીવન, ધન અને સૌભાગ્યના પરિણામને દર્શાવે છે.
અનંતસ્યાપ્રમેયસ્ય સૌભાગ્યસ્ય તુ ભૂધર। નૈવાંકો લક્ષણાકારઃ શરીરે સંવિધીયતે
પણ, હે પર્વત, અનંત અને અપરિમિત સૌભાગ્ય માટે, શરીરમાં આવું કોઈ લક્ષણ કે નિશાન નક્કી થયેલું નથી.
અતોઽસ્યા લક્ષણં ગાત્રે શૈલ નાસ્તિ મહામતે। યચ્ચાહમુક્તવાનસ્યા ઉત્તાનકરતા સદા
એ કારણે, હે વિદ્વાન પર્વત, એના શરીર પર કોઈ લક્ષણ નથી; અને મેં જે કહ્યું કે એના હાથ હંમેશા ઉપર તરફ ખુલ્લા રહે છે—
ઉત્તાનો વરદઃ પાણિરેષ દેવ્યાઃ સદૈવ તુ। સુરાસુરમુનિવ્રાતવરદાત્રી ભવિષ્યતિ
દેવીનો આ ઉપર ખુલ્લો હાથ હંમેશા વરદાન આપે છે; એ દેવો, અસુરો અને ઋષિઓને ઇચ્છિત ફળ આપનાર બની રહેશે.
યચ્ચ પ્રોક્તં મયા પાદૌ સુચ્છાયૌ વ્યભિચારિણૌ। મત્તઃ શૃણુ ત્વમસ્યાપિ વ્યાખ્યોક્તિં શૈલસત્તમ
અને મેં જે કહ્યું કે એના પગ તેજસ્વી અને બદલાતા સ્વરૂપના છે, એ વાતની પણ મારી સમજાવટ સાંભળો, હે શ્રેષ્ઠ પર્વત.
ચરણૌ પદ્મસંકાશૌ સ્વચ્છાવસ્યા નખોજ્વલૌ। સુરાસુરાણાં નમતાં કિરીટમણિકાંતિભિઃ
એના પગ કમળ જેવા છે, સ્વચ્છ અને ચમકતા નખોથી ઝળહળે છે; દેવો અને અસુરો, જે એના આગળ નમે છે, એમના મકૂટના રત્નોનો તેજ એમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે.
વિચિત્રવર્ણૈઃ પશ્યદ્ભિઃ સુચ્છાયૌ પ્રતિબિંબિતૌ। એષા ભાર્યા જગદ્ભર્તુર્વૃષાંકસ્ય મહીધર
એના તરફ જુએ છે, અનેક રંગના મકૂટોથી, અને એના તેજસ્વી પગમાં પોતાનું પ્રતિબિંબ જુએ છે; એ જગતના સ્વામી, વૃષધ્વજની પત્ની છે, હે પર્વત.
જનની સર્વલોકસ્ય સંભૂતાભૂતભાવિની। શિવેયં પાવનાયૈવ ત્વત્ક્ષેત્રે પાવનદ્યુતિઃ
એ સર્વ લોકની માતા છે, જે ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્યનું મૂળ છે; આ શિવા તારા ભૂમિમાં પાવનતા માટે પ્રગટ થઈ છે, હે પવિત્રતા.
તદ્યથાશીઘ્રમેવૈષા યોગં યાયાત્પિનાકિનઃ। તથા વિધેયં વિધિવત્ત્વયા શૈલેંદ્રસત્તમ
એથી, એનું પિનાકધારી સાથે યોગ્ય રીતે વહેલી એકતા થાય, એ રીતે બધું કરવું, હે શ્રેષ્ઠ પર્વત.