પ્રાહ દેવં ચતુર્વક્ત્રં ભવાન્વેત્તિ ચરાચરં। પુરહૂતમુખાઃ સબલા નિમિષા વિજિતાઃ પ્રસભં કિલ દૈત્યશતૈઃ
વાયુએ ચારમુખી દેવને કહ્યું: 'તમે ચાલતાં અને અચલ બધું જાણો છો. ઇન્દ્ર અને તેમની સેના પળભરમાં અનેક દૈત્યોથી જોરથી હારી ગયા.'
ક્રતવો વિહિતા ભવતા સ્થિતયે જગતાં ચ મહાદ્ભુતચિત્રગુણાઃ। અપિ યજ્ઞકૃતઃ શ્રુતકામફલા વિહિતા ૠષયસ્તત એવ પુરઃ
હે અદ્ભુત ગુણો ધરાવનાર, તમે જે યજ્ઞો સ્થાપ્યા, તે જગતની સ્થિરતા માટે હતા; અને ઋષિઓએ પણ વેદોમાં વર્ણવેલા ફળની ઇચ્છાથી, તમારા કહેવા મુજબ યજ્ઞો કર્યા.
અપિ નાકમભૂત્કિલ યજ્ઞભુજાં ભવતો વિનિયોગવશાત્સતતમ્। અપહૃત્યવિમાનગણં સકૃતો દનુજેન મહાકરભૂમિસમઃ
યજ્ઞફળ ભોગવનાર દેવોના સ્વર્ગ પર હંમેશા તમારો અધિકાર રહ્યો; છતાં, એક વખત, ભયંકર દૈત્યે, જે પૃથ્વી જેટલો વિશાળ હતો, એક જ વખતે વિમાનોના સમૂહને પકડી લીધો.
કૃતવાનસિ સર્વગુણાતિશયં યમશેષમહીધરરાજતયા। મખભૂષિતમંશુમતામવધિં સુરધામગિરિં ગગનેપિ સદા
તમે સર્વગુણોમાં શ્રેષ્ઠતા પ્રાપ્ત કરી છે, યજ્ઞોથી શોભિત અને તેજસ્વી પર્વતને દેવોનું નિવાસસ્થાન બનાવીને, જે આકાશમાં હંમેશા પ્રકાશે છે.
અધિવાસવિહારવિધાનુચિતો દનુજેન પરિષ્કૃતશૃંગતટઃ। પ્રવિલમ્બિતરત્નગુહાનિવહો બહુદૈત્યસમાશ્રયતાં ગમિતઃ
જે પર્વત દેવોના વિહાર માટે યોગ્ય અને સુંદર શિખરો ધરાવતો હતો, તે દૈત્યે કબજે કર્યો; તેની રત્નમય ગુફાઓ નીચે લટકી ગઈ અને તે અનેક દૈત્યોનું આશ્રયસ્થાન બની ગયું.
અસુરસ્ય ચ તસ્ય ભયેન ગતં સવિષાદ શરીરનિમિત્તતયા। ઉપભોગ્યતયાધિકૃતં સુચિરં વિમલદ્યુતિપૂરિતદિગ્વદનં
આ દૈત્યના ભયથી, દેવો પોતાના શરીર નિરાશ થઈને ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા; લાંબા સમય સુધી, શુદ્ધ તેજથી ભરાયેલો પર્વત દૈત્યના ભોગ માટે રહી ગયો.
ભવતૈવ વિનિર્મિતમાદિયુગે સુરહેતિસમૂહવરં કુલિશં। દિતિજસ્ય શરીરમવાપ્યગતં શતધા મતિભેદમિવાલ્પવિદઃ
પ્રથમ યુગમાં આપના હાથથી બનાવેલું એ દુર્લભ વજ્ર, દેવશસ્ત્રોમાં શ્રેષ્ઠ, દૈત્યના શરીરે પડતાં જ તેને શતશઃ ભાગમાં વિભાજિત કરી દીધું, જાણે ઓછું સમજણ ધરાવનારના મનને તોડી નાખ્યું હોય એમ.
બાણૈશ્ચ યુધિ વિદ્ધાંગા દ્વારિ દ્વાસ્થૈર્નિદર્શિતાઃ। લબ્ધપ્રવેશાઃ કૃચ્છ્રેણ વયં તસ્યામરદ્વિષઃ
યુદ્ધમાં અમને બાણોથી ઘાયલ કરવામાં આવ્યા, અને દ્વાર પર રક્ષકોએ અમને ઓળખાડી દીધા; અમરદ્વેષી દૈત્યના દરબારમાં અમને બહુ મુશ્કેલીથી પ્રવેશ મળ્યો.
સભાયામમરાદેવ પ્રકૃષ્યોપનિવેશિતાઃ। વેત્રહસ્તૈરજલ્પંતસ્તથોપહસિતાઃ પરૈઃ
અમને દૈત્યની સભામાં ખેંચી લઈ જઈને બેસાડવામાં આવ્યા; હાથમાં દંડ ધરાવનારોએ અમને મૌન રહીને ઉપહાસ કર્યો અને બીજાઓએ અમરાઓ પર હાસ્ય કર્યું.
મહાર્થાઃ સિદ્ધસર્વાર્થા ભવંતઃ સ્વલ્પભાષિણઃ। શાસ્ત્રયુક્તમથ બ્રૂત મામરા બહુભાષિણઃ
તમે બધા મહાન અને સર્વ વિષયમાં નિપુણ છો, છતાં ઓછું બોલો છો; હવે શાસ્ત્ર અનુસાર કહો, હે અમરાઓ, કારણ કે દૈત્યો તો બહુ બોલે છે.
સભેયં દૈત્યસિંહસ્ય ન શક્રસ્ય વિશૃંખલા। વદદ્ભિરિતિ દૈત્યસ્ય પ્રેષ્યૈર્વિહસિતા બહુ
આ સભા દૈત્યસિંહની છે, ઇન્દ્રની નથી, અહીં કોઈ બંધન નથી; દૈત્યના વચન سنتા તેના સેવકો અમારે પર વારંવાર હસી ઉઠ્યા.
ૠતવો મૂર્તિમંતશ્ચાપ્યહર્નિશમુપાસતે। કૃતાપરાધં સત્રાસં ન ત્યજંતિ કથંચન
ઋતુઓ સ્વરૂપ ધારણ કરીને રાત્રિ-દિવસ તેની પૂજા કરે છે; ભય અને દોષ હોવા છતાં, તેઓ ક્યારેય તેને છોડતા નથી.
તંત્રીલયનયોપેતં સિદ્ધગંધર્વકિન્નરૈઃ। સરાગમુપધાવિષ્ટં ગીયતે તસ્ય વેશ્મસુ
સંગીત અને લયમાં પારંગત ગંધર્વો અને કિન્નરો સાથે, તેની મહેલોમાં સંગીતના સ્વરોથી ભરપૂર ગીતો ગવાય છે.
કૃતાકૃતોપકરણૈર્મિત્રાદિ ગુરુલાઘવઃ। શરણાગતસંત્યાગી ત્યક્તસત્યપ્રતિશ્રયઃ
સાચા-ખોટા ઉપાયો વડે, તે મિત્ર અને બીજાઓ સાથે ક્યારેક મહાનતા, ક્યારેક નાની ભાવના રાખે છે; શરણમાં આવેલા લોકોને ત્યજી દે છે અને સત્ય તથા વચન પણ છોડે છે.
ઇતિ નિશ્શેષમથવા નિશ્શેષં કેન શક્યતે। તસ્યાવિનયમાખ્યાતું સ્રષ્ટા તત્ર પરાયણમ્
આ રીતે, કે સંપૂર્ણ રીતે પણ, તેના અણશાસનનું વર્ણન કોણ પૂરું કરી શકે? ત્યાં તો સર્જનહાર જ અંતિમ આધાર છે.
ઇત્યુક્ત્વા વ્યરમદ્વાયુઃ શનૈર્દેવવિચેષ્ટિતં। સુરાનુવાચ ભગવાંસ્તતઃ સ્મિતમુખાંબુજઃ
આવી રીતે કહ્યા પછી વાયુ દેવ શાંત થયા અને ધીરે ધીરે દેવતાઓના કાર્યોનું વર્ણન કર્યું; પછી ભગવાને સ્મિતથી ઉજ્જવળ ચહેરા સાથે દેવતાઓને સંબોધ્યા.
બ્રહ્મોવાચ। અવધ્યસ્તારકો દૈત્યઃ સર્વૈરપિ સુરાસુરૈઃ। યસ્ય વધ્યસ્સ નાદ્યાપિ જાતસ્ત્રિભુવને પુમાન્
બ્રહ્મા બોલ્યા: તારક દૈત્ય દેવો કે દૈત્યોમાંથી કોઈથી પણ મરતો નથી; ત્રણેય લોકમાં હજુ સુધી એવો પુરુષ જન્મ્યો નથી જે તેને મારી શકે.
મયા સ વરદાનેન છંદયિત્વા નિવારિતઃ। તપસઃ સાંપ્રતં રાજા ત્રૈલોક્યદહનાત્મકઃ
મેં તેને વરદાન આપી, મનાવીને રોકી લીધો; હવે તે પોતાની તપસ્યાના પરિણામે ત્રણેય લોકને દહન કરનાર રાજા બની ગયો છે.
સ તુ વવ્રે વધં દૈત્યશ્શિશુતઃ સપ્તવાસરાત્। સ તુ સપ્તદિનો બાલઃ શંકરાદ્યો ભવિષ્યતિ
એ દૈત્યે એવું વર માંગ્યું કે તેની મરણ માત્ર સાત દિવસ પછી જન્મેલા બાળકથી થાય; એટલે હવે સાતમા દિવસે એક બાળક જન્મશે, જે શંકરથી પ્રથમ હશે.
તારકસ્ય નિહંતા સ ભાસ્કરાભો ભવિષ્યતિ। સાંપ્રતં ચાપ્યપત્નીકઃ શંકરો ભગવાન્પ્રભુઃ
એ તારકનો સંહારક, સૂર્ય જેવો તેજસ્વી હશે; હાલ ભગવાન શંકર પત્ની વિના છે.
હિમાચલસ્ય દુહિતા યા ચ દેવી ભવિષ્યતિ। તસ્યાઃ સકાશાદ્યઃ સૂનુરરણ્યાઃ પાવકો યથા
હિમાચલની પુત્રી દેવીએ બનવાની છે; તેની પાસેથી એક પુત્ર જન્મશે, જે જંગલમાંથી અગ્નિ પ્રગટે તેમ હશે.
જનયિષ્યતિ તં પ્રાપ્ય તારકો ન ભવિષ્યતિ। મયાઽભ્યુપાયઃ કથિતો યથૈષ હિ ભવિષ્યતિ1.43.
તે પુત્રને જન્મ આપશે, અને એના આવતાં તારકનું અસ્તિત્વ રહેશે નહીં; મેં જે રીતે આ બધું થશે એ ઉપાય સમજાવ્યો છે.
શેષં ચાપ્યસ્ય વિભવં વિભજધ્વમનંતરં। સ્તોકકાલં પ્રતીક્ષધ્વં નિર્વિશંકેન ચેતસા
હવે તેની શક્તિનું બાકી રહેલું વૈભવ તમે બધા વચ્ચે વહેંચો; થોડો સમય નિર્ભય મનથી રાહ જુઓ.
ઇત્યુક્તાસ્ત્રિદશાસ્તેન સાક્ષાત્કમલયોનિના। જગ્મુસ્તે પ્રણિપત્યેશં યથાયોગં દિવૌકસઃ
કમલથી જન્મેલા બ્રહ્માજીએ આમ કહ્યા પછી, દેવતાઓએ યથાયોગ્ય પ્રભુને વંદન કરીને ત્યાંથી વિદાય લીધી.
તતો યાતેષુ દેવેષુ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ। નિશાં સસ્માર ભગવાંસ્તાં દેવીં પૂર્વસંભવાં
પછી દેવતાઓ ત્યાંથી વિદાય થયા, ત્યારે બ્રહ્મા, જે સર્વજગતના પિતામહ છે, તેમણે એ રાત્રિદેવીને યાદ કરી, જે પ્રાચીનકાળથી અસ્તિત્વમાં છે.
તતો ભગવતી રાત્રિરુપતસ્થે પિતામહં। તાં વિવિક્તે સમાલોક્ય બ્રહ્મોવાચ વિભાવરીમ્
પછી ભગવાન રાત્રિ સ્વયં પિતામહ બ્રહ્માજી પાસે આવી. તેમને એકલાં જોઈને, બ્રહ્માએ તેજસ્વિ દેવીને સંબોધી.
બ્રહ્મોવાચ-। વિભાવરિ મહત્કાર્યં દેવાનાં સમુપસ્થિતં। તત્કર્તવ્યં ત્વયા દેવિ શૃણુ કાર્યસ્ય નિશ્ચયં
બ્રહ્માએ કહ્યું: 'હે તેજવાળી દેવી, દેવતાઓ માટે એક મોટું કાર્ય ઉભું થયું છે. એ કાર્ય તારે જ કરવું છે. હવે એ કાર્ય વિશે ધ્યાનથી સાંભળ.'
તારકોનામ દૈત્યેંદ્રઃ સુરશત્રુરનિર્જિતઃ। તસ્યા ભવાય ભગવાન્જનયિષ્યતિ ચેશ્વરઃ
'તારક નામનો એક અસુરરાજા છે, જે દેવતાઓનો દુશ્મન છે અને અપરાજિત છે. તેની વિનાશ માટે ભગવાન એક પુત્રને જન્મ આપશે.'
સુતં સ ભવિતા તસ્ય તારકસ્યાંતકઃ કિલ। શંકરસ્યાભવત્પત્ની સતી દક્ષસુતા તુ યા
'એ પુત્ર ખરેખર તારકનો સંહારક બનશે. શંકરજીની પત્ની, જે દક્ષપુત્રી સતી હતી,'
સા પિતુઃ કુપિતા દેવી કસ્મિંશ્ચિત્કારણાંતરે। ભવિત્રી હિમશૈલસ્ય દુહિતા લોકભાવિની
'એ દેવી કોઈ બીજા કારણસર પિતાના ગુસ્સાથી, હિમાલયપર્વતની પુત્રી તરીકે જન્મ લેશે અને સમગ્ર જગતના કલ્યાણ માટે અવતરશે.'