એતદાશ્ચર્યમભવત્સંગ્રામે તારકામયે। દાનવાનાં ચ વિષ્ણોશ્ચ યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ
તારકામય યુદ્ધમાં દાનવો અને વિષ્ણુ વિશે જે તમે પૂછ્યું, એ અદભુત ઘટના આવી હતી.
ભીષ્મ ઉવાચ। શ્રુતઃ પદ્મોદ્ભવો બ્રહ્મન્વિસ્તરેણ ત્વયેરિતઃ। સમાસાદ્ભવમાહાત્મ્યમુત્પત્તિં ચ ગુહસ્ય ચ
ભીષ્મએ કહ્યું: 'બ્રાહ્મણ, કમળમાંથી જન્મેલા વિશેની વાત તમે વિગતે કહી, અને ગુહાની મહિમા અને ઉત્પત્તિ પણ સાંભળી.'
શ્રોતુમિચ્છામિ તે બ્રહ્મન્યથાભૂતઃ કૃતં ચ યત્। તારકશ્ચ કથં ભૂતો દાનવો બલવત્તરઃ
હે બ્રાહ્મણ, હું તારી પાસેથી સાચી વાત સાંભળવા માંગું છું—તારક કેવી રીતે એટલો શક્તિશાળી દાનવ બન્યો અને શું થયું તે બધું મને કહો.
કાર્ત્તિકેયેન સ બ્રહ્મન્કથં ધ્વસ્તો મહાસુરઃ। કથં રુદ્રેણ મુનયઃ પ્રેષિતા મંદરં ગિરિમ્
હે બ્રાહ્મણ, કાર્તિકેયે એ મહા અસુરને કેવી રીતે પરાજય આપ્યો? અને રુદ્રે મુનીઓને મંદર પર્વત પર કેવી રીતે મોકલ્યા?
કથં લબ્ધા ઉમા તત્ર રુદ્રેણ પરમેષ્ઠિના। એતદાખ્યાહિ મે સર્વં યથાભૂતં મહામુને
રુદ્રે, પરમેશ્વરે, ત્યાં ઉમાને કેવી રીતે મેળવ્યા? હે મહામુનિ, આ બધું સાચું જેવું થયું તે મને કહો.
પુલસ્ત્ય ઉવાચ। કશ્યપેન પુરા પ્રોક્તા દિતિર્દૈત્યારણિઃ શુભા। વજ્રસારમયૈશ્ચાંગૈઃ પુત્રો દેવિ ભવિષ્યતિ
પુલસ્ત્યએ કહ્યું: કશ્યપે એક વખત દિતિને, દૈત્યોની શુભ માતાને કહ્યું: 'હે દેવી, તને વીજળી જેટલા મજબૂત અંગોવાળો પુત્ર થશે.'
વજ્રાંગો નામ પુત્રસ્તુ ભવિતા ધર્મવત્સલઃ। સા ચ લબ્ધવરા દેવી સુષુવે વજ્રદુશ્છિદમ્
એ પુત્રનું નામ વજ્રાંગ હશે, જે ધર્મપ્રિય હશે; અને દેવી, વર મેળવ્યા પછી, વજ્રાંગને જન્મ આપ્યો, જેના શરીર પર વીજળી પણ અસર ન કરી શકે.
સ જાતમાત્ર એવાભૂત્સર્વશાસ્ત્રાર્થપારગઃ। ઉવાચ માતરં ભક્ત્યા માતઃ કિં કરવાણ્યહમ્
તે જન્મતાં જ બધા શાસ્ત્રોનો અર્થ સમજવા લાગ્યો, અને ભક્તિથી માતાને પૂછ્યું: 'માતા, હું શું કરું?'
તસ્યોવાચ તતો હૃષ્ટા દિતિર્દૈત્યાધિપસ્ય તુ। બહવો મે હતાઃ પુત્રાઃ સહસ્રાક્ષેણ પુત્રક
પછી દિતિ, આનંદિત થઈ, પોતાના દૈત્યાધિપ પુત્રને કહ્યું: 'મારા ઘણા પુત્રો, બાલક, સહસ્ર આંખવાળાએ મારી નાખ્યા છે.'
તેષામપચિતિં કર્તું ગચ્છ શક્રવધાય તુ। બાઢમિત્યેવ તાં ચોક્ત્વા જગામ ત્રિદિવં બલાત્
'તેથી, તું ઇન્દ્રને મારવા જા અને તેમના માટે શ્રાદ્ધ કર.' તેણે 'જેમ કહ્યું તેમ' કહીને, જોરથી દેવલોક તરફ ગયો.
બધ્વા તતઃ સહસ્રાક્ષં પાશેનામોઘવર્ચસા। માતુરંતિકમાગચ્છદ્વ્યાધઃ ક્ષુદ્રમૃગં યથા
પછી, સહસ્ર આંખવાળાને અફલિત તેજથી બનેલા પાશથી બાંધી, તે પોતાના માતા પાસે લાવ્યો, જેમ શિકારી નાના પ્રાણીને લાવે છે.
એતસ્મિન્નંતરે બ્રહ્મા કશ્યપશ્ચ મહાતપાઃ। આગતૌ તત્ર યત્રાસ્તાં માતાપુત્રાવભીતકૌ
એ દરમિયાન, બ્રહ્મા અને મહાતપસ્વી કશ્યપ ત્યાં આવ્યા, જ્યાં માતા અને પુત્ર નિર્ભય ઊભા હતા.
દૃષ્ટ્વા તુ તાવુવાચેદં બ્રહ્મા કશ્યપ એવ ચ। મુંચૈનં પુત્ર દેવેંદ્રં કિમનેન પ્રયોજનમ્
તેમને જોઈને, બ્રહ્મા અને કશ્યપે કહ્યું: 'પુત્ર, આ દેવેન્દ્રને છોડ, તને એથી શું કામ છે?'
અવમાનો વધઃ પ્રોક્તઃ પુત્ર સંભાવિતસ્ય તુ। અસ્મદ્વાક્યેન યો મુક્તસ્ત્વદ્ધસ્તાન્મૃત એવ સઃ
'પુત્ર, માન પામેલા માણસ માટે અવમાનન જ મૃત્યુ કહેવાય છે; અમારા શબ્દથી તારા હાથમાંથી મુક્ત થયેલો, એ તો મરેલો જ ગણાય.'
પરસ્ય ગૌરવાન્મુક્તઃ શત્રૂણાં શત્રુરાહવે। સજીવન્નેવ હિ મૃતો દિવસે દિવસે પુનઃ
'બીજાના માન માટે છોડવામાં આવેલા શત્રુ, યુદ્ધમાં જીવતો હોવા છતાં, રોજે રોજ મરેલો જ હોય છે.'
એતચ્છ્રુત્વા તુ વજ્રાંગઃ પ્રણતો વાક્યમબ્રવીત્। ન મે કૃત્યમનેનાસ્તિ માતુરાજ્ઞા કૃતા હિ મે
આ સાંભળીને, વજ્રાંગે નમન કરીને કહ્યું: 'મને એ સાથે હવે કંઈ કામ નથી; મારી માતાની આજ્ઞા પૂરી થઈ ગઈ છે.'
ત્વં સુરાસુરનાથો વૈ માન્યશ્ચ પ્રપિતામહઃ। કરિષ્યે ત્વદ્વચો દેવ એષ મુક્તઃ શતક્રતુઃ
'તમે દેવ અને અસુરોના સ્વામી છો, અને માન્ય પણ છો, હે પ્રપિતામહ; હું તમારી વાત માનું છું, હે દેવ—શતક્રતુને મુક્ત કરો.'
તપસેમેરતિર્દેવનિર્વિઘ્નંતચ્ચમેભવેત્। ત્વત્પ્રસાદેન ભગવન્નિત્યુક્ત્વા વિરરામ હ
'મારું તપ વિઘ્ન વિના ચાલે, હે ભગવાન; તમારી કૃપાથી એ જ થાય.' એવું કહીને, તે શાંત થઈ ગયો.
તસ્મિંસ્તૂષ્ણીં સ્થિતે દૈત્યે પ્રોવાચેદં પિતામહઃ। બ્રહ્મોવાચ। તપસ્ત્વં કુરુ માપન્નઃ સોસ્મચ્છાસનસંસ્થિતઃ
જ્યારે દૈત્ય શાંત ઊભો રહ્યો, ત્યારે પિતામહે કહ્યું: બ્રહ્માએ કહ્યું: 'તપ કરો, નિરાશ ન થો, મારી આજ્ઞામાં સ્થિર રહો.'
અનયા ચિત્તશુદ્ધ્યા હિ પર્યાપ્તં જન્મનઃ ફલમ્। ઇત્યુક્ત્વા પદ્મજઃ કન્યાં સસર્જાયતલોચનામ્
'આ મનની શુદ્ધિથી, જીવનનું ફળ પૂરું મળે છે.' એવું કહીને, કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માએ પહોળી આંખવાળી એક કન્યા સર્જી.
તામસ્મૈ પ્રદદૌ દેવઃ પત્ન્યર્થે પદ્મસંભવઃ। વરાંગીતિ ચ નામાસ્યાઃ કૃત્વા યાતઃ પિતાપહઃ
પદ્મમાંથી જન્મેલા દેવએ લગ્ન માટે તેને તામસને આપી, તેનું નામ 'વરાંગી' રાખ્યું અને પછી પિતા ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા.
વજ્રાંગોપિ તયા સાર્દ્ધં જગામ તપસે વનમ્। ઊર્દ્ધ્વબાહુસ્સ દૈત્યેંદ્રો ચરદ્વર્ષસહસ્રકમ્
વજ્રાંગે પોતાની પત્ની સાથે વનમાં તપ કરવા ગયો; દૈત્યોના રાજાએ હાથ ઊંચા રાખીને હજાર વર્ષ સુધી તપ કર્યું.
કાલં કમલપત્રાક્ષઃ શુદ્ધબુદ્ધિર્મહાતપાઃ। તાવચ્ચાધોમુખઃ કાલં તાવત્પંચાગ્નિમધ્યગઃ
કમળની પાંખ જેવી આંખો ધરાવતો, શુદ્ધ મન અને મહાન તપ કરનાર કાળ એ સમય સુધી માથું નીચે રાખીને રહ્યો, અને એ જ સમય સુધી પાંચ અગ્નિ વચ્ચે ઊભો રહ્યો.
નિરાહારો ઘોરતપાસ્તપોરાશિરજાયત। તતઃ સોંતર્જલે ચક્રે વાસં વર્ષસહસ્રકમ્
ખોરાક વગર, ભયાનક તપ કરતો, તપની ઢગલી બની ગયો; પછી એ પાણીમાં હજાર વર્ષ સુધી રહેવા લાગ્યો.
જલાંતરં પ્રવિષ્ટસ્ય તસ્ય પત્ની મહાવ્રતા। તસ્યૈવ તીરે સરસઃ સ્થિતાઽસૌ મૌનમાશ્રિતા
જ્યારે એ પાણીમાં પ્રવેશ્યો, ત્યારે તેની પત્ની, મહાન વ્રતવાળી, એ જ સરોવરનાં કિનારે મૌન ધારણ કરીને ઊભી રહી.
નિરાહારં તપો ઘોરં પ્રવિવેશ મહાદ્યુતિઃ। તસ્યાં તપસિ વર્તંત્યામિંદ્રશ્ચક્રે વિભીષિકામ્
એ તેજસ્વી સ્ત્રીએ ખોરાક વગર ઘોર તપમાં પ્રવેશ કર્યો; જ્યારે એ તપમાં લાગી હતી, ત્યારે ઇન્દ્રે ભય પેદા કર્યો.
ગત્વા તુ મર્કટાકારસ્તદાશ્રમપદં મહત્। બ્રસીં ચકર્ષ બલવાન્ગંધાદ્યર્ચાકરંડકમ્
પછી ઇન્દ્રે વાનરનું રૂપ ધારણ કરીને એ મહાન આશ્રમમાં ગયો અને પોતાની શક્તિથી પુષ્પની ટોકરી અને અર્પણના પાત્રને ખેંચી કાઢ્યા.
તતસ્તુ સિંહરૂપેણ ભીષયામાસ ભામિનીમ્। તતો ભુજંગરૂપેણાપ્યદશચ્ચરણદ્વયમ્
પછી સિંહનું રૂપ લઈને એ સુંદર સ્ત્રીને ડરાવ્યું; પછી સાપનું રૂપ ધારણ કરીને એના બંને પગને દંશ કર્યો.
તપોબલવશાત્સા તુ નવધ્યત્વં જગામ હ। ભીષિકાભિરનેકાભિઃ ક્લેશયન્પાકશાસનઃ
પણ તેના તપની શક્તિથી એ અડગ રહી; પાકશાસનએ અનેક ભયોથી તેને ત્રાસ આપ્યો.
વિરરામ યદા નૈવ વજ્રાંગમહિષી તદા। શૈલસ્યદુષ્ટતાં મત્વા શાપં દાતું સમુદ્યતા
જ્યારે વજ્રાંગની પત્ની તપ છોડતી નહોતી, ત્યારે પર્વતને દોષી માનીને એ શાપ આપવા તૈયાર થઈ.