અસ્યચ્છાયામુપાશ્રિત્ય દેવા મખમુખે સ્થિતાઃ। આજ્યં મહર્ષિભિર્દત્તમશ્નુવંતિ ત્રિધા હુતમ્1.41.
આ વૃક્ષની છાંયમાં આશરો લઈને, યજ્ઞના આરંભે ઊભેલા દેવતાઓ મહર્ષિઓએ ત્રણ વાર અર્પણ કરેલું ઘી આનંદપૂર્વક ગ્રહણ કરે છે.
અયં સ નિધને હેતુઃ સર્વેષામમરદ્વિષામ્। અસ્ય ચક્રપ્રવિષ્ટાનિ કુલાન્યસ્માકમાહવે
આજ બધાં અમરદ્વિષીઓના વિનાશનું કારણ છે; અમારા શત્રુઓના વંશો યુદ્ધમાં આ ચક્રમાં પ્રવેશી ગયા છે.
અયં સ કિલ યુદ્ધેષુ સુરાર્થે ત્યક્તજીવિતઃ। સ વિભુસ્તેજસા યુક્તં ચક્રં ક્ષિપતિ શત્રુષુ
યુદ્ધમાં દેવતાઓના હિત માટે પોતાનું જીવન અર્પણ કરનાર એ મહાન પુરુષ ખરેખર એ જ છે; તેજથી યુક્ત એ વિભુ પોતાના ચક્રથી શત્રુઓને સંહાર કરે છે.
અયં સ કાલો દૈત્યાનાં કાલભૂતે મયિ સ્થિતે। અતિક્રાંતસ્ય કાલસ્ય ફલં પ્રાપ્સ્યતિ કેશવઃ
હવે હું, સમયરૂપ બનીને, અહીં હાજર છું એટલે દૈત્યોએ માટે આ જ સમય છે; સમય પૂરો થાય ત્યારે કેશવ ફળ પામશે.
દિષ્ટ્યેદાનીં સમક્ષં મે વિષ્ણુરેષ સમાગતઃ। નિષ્પિષ્ટો બહુના સંખ્યે મય્યેવ પ્રણશિષ્યતિ
નસીબે, આજે મારી આંખો સામે વિષ્ણુ અહીં આવ્યો છે; યુદ્ધમાં હું તેને ચકનાચૂર કરી, અહીં જ નષ્ટ કરી દઈશ.
યાસ્યામ્યપચિતિં દિષ્ટ્યા પૂર્વેષામદ્ય સંયુગે। ઇમન્નારાયણં હત્વા દાનવાનાં ભયાવહમ્
સૌભાગ્યે, આજે આ યુદ્ધમાં, દાનવોને ડરાવનાર નારાયણને મારીને, હું મારા પૂર્વજોનો ઋણ ચૂકવીશ.
ક્ષિપ્રમેવ હનિષ્યામિ રણેઽમરગણાનહમ્। જાત્યંતરગતોપ્યેષ બાધતે દાનવાન્મૃધે
હું બહુ જલ્દી યુદ્ધમાં દેવગણને સંહાર કરી દઈશ; આ તો જન્માંતરે પણ દાનવોને યુદ્ધમાં તકલીફ આપે છે.
એષોઽનંતઃ પુરા ભૂત્વા પદ્મનાભ ઇતિ શ્રુતઃ। જઘાનૈકાર્ણવે ઘોરે તાવુભૌ મધુકૈટભૌ
આ એ જ અનંત છે, જેને પહેલા પદ્મનાભ તરીકે ઓળખવામાં આવતો; જેણે ભયાનક પ્રલયસાગરમાં મધુ અને કૈટભ બંનેને સંહાર્યા હતા.
દ્વિધાભૂતં વપુઃ કૃત્વા સિંહસ્યાર્દ્ધં નરસ્ય ચ। પિતરં મે જઘાનૈકો હિરણ્યકશિપું પુરા
સિંહ અને માનવના અર્ધ-અર્ધ રૂપ ધારણ કરીને, એણે ક્યારેક મારા પિતા હિરણ્યકશિપુને એકલો જ મારો હતો.
શુભં ગર્ભમધત્તૈનમદિતિર્દેવતારણિઃ। ત્રીન્લોકાનાજહારૈકઃ ક્રમમાણસ્ત્રિભિઃ ક્રમૈઃ
દેવમાતા અદિતીએ આ શુભ ગર્ભને ધારણ કર્યો હતો; એણે ત્રણ પગલાંમાં ત્રણેય લોક જીતી લીધા હતા.
ભૂયસ્ત્વિદાનીં સંપ્રાપ્તે સંગ્રામે તારકામયે। મયા સહ સમાગમ્ય સ દેવો વિનશિષ્યતિ
હવે ફરી, જ્યારે તારકામય યુદ્ધ નજીક આવી રહ્યું છે, ત્યારે એ દેવ મારા સાથે મળી, વિનાશ પામશે.
એવમુક્ત્વા બહુવિધં ક્ષિપ્રં નારાયણં રણે। વાગ્ભિરપ્રતિરૂપાભિર્યુદ્ધમેવાભ્યરોચયત્
આ રીતે અનેક રીતે બોલીને, તેણે નારાયણને કઠોર અને અયોગ્ય વચનો કહી યુદ્ધ માટે લલકાર્યો.
ક્ષિપ્યમાણોઽસુરેંદ્રેણ ન ચુકોપ ગદાધરઃ। ક્ષમાબલેન મહતા સસ્મિતં ચેદમબ્રવીત્
અસુરરાજે ઉશ્કેર્યા છતાં, ગદાધારી ક્રોધિત થયો નહીં; મહાન ક્ષમાશક્તિથી હસીને એણે આ રીતે કહ્યું.
અલ્પં દર્પબલં દૈત્ય સ્થિરમક્રોધજં બલમ્। હતસ્ત્વં દર્પજૈર્દોષૈર્હિત્વા યો ભાષસે ક્ષમામ્
દૈત્ય, તારી તાકાત બહુ ઓછી છે અને અહંકારથી ઉપજી છે; સાચી તાકાત સ્થિર અને ક્રોધરહિત હોય છે. તું તો અહંકારથી ઉપજેલા દોષોથી નષ્ટ થવાનો છે, છતાં ક્ષમાની વાત કરે છે.
અધમસ્ત્વં મમ મતો ધિગેતત્તવ વાગ્બલમ્। કે તત્ર પુરુષાઃ સંતિ યત્ર ગર્જંતિ યોષિતઃ
મારે તો તું અધમ જ લાગે છે; તારા ગર્વભર્યા વચનો શરમજનક છે. જ્યાં સ્ત્રીઓ જ ગર્જના કરે છે, ત્યાં પુરુષો ક્યાં હોય?
અહં ત્વાં દૈત્ય પશ્યામિ પૂર્વેષાં માર્ગગામિનમ્। પ્રજાપતિં કૃતં સેતું ત્યક્ત્વા કઃ સ્વસ્તિમાન્ભવેત્
દૈત્ય, હું તને જુએ છું કે તું પણ તારા પૂર્વજોની જ રીત પર ચાલે છે; પ્રજાપતિએ બનાવેલો પુલ છોડીને કોણ સુખી રહી શકે?
અદ્ય ત્વાં નાશયિષ્યામિ દેવવ્યાપારઘાતકમ્। સ્વેષુ સ્વેષુ ચ સ્થાનેષુ સ્થાપયિષ્યામિ દેવતાઃ
આજે હું તને, દેવોના કાર્યનો વિનાશક, નષ્ટ કરી દઈશ અને દરેક દેવતાને તેમના પોતાના સ્થાન પર સ્થાપિત કરી દઈશ.
એવં બ્રુવતિ વાક્યં તુ મૃધે શ્રીવત્સધારિણિ। જહાસ દાનવઃ ક્રોધાદ્ધસ્તાંશ્ચક્રેણ સાયુધાન્
શ્રીવત્સ ચિહ્ન ધારણ કરનાર એ ભગવાન યુદ્ધમાં આવું બોલ્યા ત્યારે, દાનવે ક્રોધથી હસીને પોતાના શસ્ત્રધારી હાથ ચક્ર સાથે ઊંચા કર્યા.
સ બાહુશતમુદ્યમ્ય સર્વાયુધગણાન્રણે। ક્રોધાદ્વિગુણરક્તાક્ષો વિષ્ણોર્વક્ષસ્ય પાતયત્
તે યોદ્ધા ક્રોધથી આંખો લાલ કરી, લડાઈમાં પોતાની સો હાથ અને બધા શસ્ત્રો ઊંચા કરી, એ બધું વિષ્ણુના છાતી પર ફેંકી દીધું.
દાનવાશ્ચાપિ સમરે મયતારપુરોગમાઃ। ઉદ્યતાયુધનિસ્ત્રિંશા વિષ્ણુમભ્યદ્રવન્રણે
મય અને તારાની આગેવાનીમાં દાનવો પણ, હાથમાં શસ્ત્રો અને તલવાર લઈને, વિષ્ણુ પર ચઢી આવ્યા.
સ તાડ્યમાનોઽતિબલૈર્દૈત્યૈઃ સર્વાયુધોદ્યતૈઃ। ન ચચાલ તતો યુદ્ધે કંપ્યમાન ઇવાચલઃ
મહાન શક્તિશાળી દૈત્યોએ બધાં શસ્ત્રો સાથે હુમલો કર્યો, છતાંયે એ યોદ્ધા લડાઈમાં એક પગથી પણ ન હલ્યો, જાણે પર્વત ઝંઝાવાતમાં પણ અડગ રહે છે.
સંયુક્તશ્ચ સુપર્ણેન કાલનેમિર્મહાસુરઃ। સર્વપ્રાણેન મહતીં ગદામુદ્યમ્ય બાહુભિઃ
કાળનેમિ મહાસુર સુપર્ણ સાથે જોડાઈ, બધી તાકાતથી પોતાના હાથમાં મોટી ગદા ઊંચી કરી.
ઘોરાં જ્વલંતીં મુમુચે સંરબ્ધો ગરુડોપરિ। કર્મણા તેન દૈત્યસ્ય વિષ્ણુર્વિસ્મયમાગમત્
ક્રોધથી ભરાઈ, એ જ્વલંત ભયાનક ગદા ગરુડ પર ફેંકી; એ દૈત્યના કામથી વિષ્ણુને આશ્ચર્ય થયું.
તદા તેન સુપર્ણસ્ય પાતિતા મૂર્ધ્નિ સા ગદા। સુપર્ણં વ્યથિતં દૃષ્ટ્વા ક્ષતં ચ વપુરાત્મનઃ
પછી એ ગદા સુપર્ણ દ્વારા ફેંકાઈ અને તેના માથા પર વાગી; સુપર્ણને પીડાયેલો જોઈ અને પોતાનું શરીર પણ ઘાયલ થયું હતું—
ક્રોધસંરક્તનયનો વૈકુંઠશ્ચક્રમાદદે। વ્યવર્દ્ધત ચ વેગેન સુપર્ણેન સમં વિભુઃ
કૃોધથી આંખો લાલ થયેલા વૈકુંઠે ચક્ર ઉઠાવ્યું; સુપર્ણ સાથે વિભુ ઝડપથી આગળ વધ્યો.
ભુજાશ્ચાસ્ય વ્યવર્ધંત વ્યાપ્તવંતો દિશો દશ। વિદિશશ્ચૈવ ખં ચાપિ ગાં ચૈવ પ્રતિપૂરયન્
એના હાથો વધતા ગયા, દસ દિશાઓમાં ફેલાઈ ગયા, અને વચ્ચેની દિશાઓ, આકાશ અને ધરતી બધું ભરાઈ ગયું.
વવૃધે સ પુનર્લોકાન્ક્રાંતુકામ ઇવૌજસા। તં જયાય સુરેંદ્રાણાં વર્દ્ધમાનં નભસ્તલે
એ ફરી શક્તિમાં વધ્યો, જાણે આખા લોકમાં પગલાં મૂકવા ઇચ્છે છે; દેવોના વિજય માટે એ આકાશમાં વધતો ગયો.
ૠષયઃ સહ ગંધર્વાસ્તુષ્ટુવુર્મધુસૂદનમ્। સદ્યાં કિરીટેન લિખન્શિરસા ભાસ્વરેણ ચ
ઋષિઓ અને ગંધર્વોએ મળીને મધુસૂદનનું સ્તુતિ કરી, કારણ કે એના તેજસ્વી મુગટ અને માથાથી આકાશ પણ ઝીલાઈ ગયું.
પદ્ભ્યામાક્રમ્યવસુધાં દિશઃ પ્રચ્છાદ્ય બાહુભિઃ। સહસ્રકરતુલ્યાભં સહસ્રારમરિક્ષયમ્
પગથી ધરતી દબાવી, હાથોથી દિશાઓ ઢાંકી, એ શત્રુઓમાં અવિનાશી, હજાર હાથ અને હજાર આંખવાળો જણાય રહ્યો.
દીપ્તાગ્નિસદૃશં ઘોરંદર્શનેન સુદર્શનમ્। સુવર્ણરેણુપર્યંતં વજ્રનાભં ભયાવહં
સુદર્શન ચક્ર અગ્નિ જેવું તેજસ્વી, ભયાનક દેખાવાળું, સોનાની ધૂળથી ઢંકાયેલું, વજ્ર જેવું મજબૂત અને ભય પેદા કરનાર હતું.