પંચ તં નાભ્યવર્તંત વિપરીતેન કર્મણા। વેદો ધર્મઃ ક્ષમા સત્યં શ્રીશ્ચ નારાયણાશ્રયા
પણ પાંચ—વેદ, ધર્મ, ક્ષમા, સત્ય અને શ્રી, જે નારાયણ પર આધાર રાખે છે—એના વિરુદ્ધ વર્તન કરીને તેની પાસે ગયા નહીં.
સ તેષામનુપસ્થાનાત્સક્રોધો દાનવેશ્વરઃ। વૈષ્ણવં પદમન્વિચ્છન્સ ગતો દેવતાયતઃ
તેના ન આવવાથી દૈતોના રાજા ક્રોધથી ભરાઈ, વૈષ્ણવ સ્થાનની ઇચ્છા રાખી, દેવતાઓના નિવાસે ગયો.
સ દદર્શ સુપર્ણસ્થં શંખચક્રગદાધરં। દાનવાનાં વિનાશાય ભ્રામયંતં ગદાં શુભાં
ત્યાં તેણે સુપર્ણ પર બેઠેલા, શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરેલા, દૈતોના વિનાશ માટે શુભ ગદા ફેરવતા વિષ્ણુદેવને જોયા.
સજલાંભોદસદૃશં વિદ્યુત્સદૃશવાસસં। આરૂઢં સ્વર્ણપત્રાઢ્યં ખેચરં કાશ્યપં ખગં
વીજળી જેવી વસ્ત્રધારી, મેઘ જેવો દેખાવ ધરાવતા, સુવર્ણ પાંખવાળા કશ્યપના વંશજ પંખી પર આરૂઢ, આકાશમાં વિહરતા હતા.
દુષ્ટદૈત્યવિનાશાય દૃષ્ટ્વા ખસ્થમિવસ્થિતં। દાનવો વિષ્ણુમક્ષોભ્યં બભાષે ક્ષુબ્ધમાનસઃ
દુષ્ટ દૈતોના વિનાશ માટે આકાશમાં ઊભેલા વિષ્ણુને જોઈ, એ દૈત્ય ઉગ્ર મનથી અડગ વિષ્ણુને બોલ્યો.
અયં સ રિપુરસ્માકં પૂર્વેષાં પ્રાણનાશનઃ। અર્ણવાવાસિનશ્ચૈવ મધોશ્ચ કૈટભસ્ય ચ
આ આપણો એ જ શત્રુ છે, જે અમારા પૂર્વજો, સમુદ્રવાસીઓ અને મધુ-કૈટભનો નાશક છે.
અયં સ રિપુરસ્માકમસમઃ કિલ કથ્યતે। અનેકસંયુગેનેન દાનવા બહવો હતાઃ
આ આપણો એ જ શત્રુ છે, જેને અનન્ય કહેવાય છે; અનેક યુદ્ધોમાં તેણે ઘણા દૈતોનો સંહાર કર્યો છે.
અયં સ નિર્ઘૃણો લોકે સ્ત્રીબાલનિરપત્ત્રપઃ। યેન દાનવનારીણાં સીમંતોદ્વરણં કૃતમ્
આ એ જ નિર્દય છે, જે સ્ત્રીઓ અને બાળકો સામે પણ શરમાવતો નથી; જેના દ્વારા દૈત્યોની સ્ત્રીઓની મર્યાદા અને પસંદગી નક્કી કરવામાં આવી.
અયં સ વિષ્ણુર્દેવાનાં વૈકુંઠશ્ચ દિવૌકસામ્। અનંતો ભોગિનાં મધ્યે સ્વયંભૂશ્ચ સ્વયંભુવઃ
આ એ જ વિષ્ણુ છે, દેવતાઓના દેવ, સ્વર્ગવાસીઓ માટે વૈકુંઠ, સાપોમાં અનંત અને સ્વયંભૂઓમાં સ્વયંભૂ.
અયં સ નાથો દેવાનામસ્માભિર્વિપ્રકૃષ્યતે। અસ્ય ક્રોધં સમાસાદ્ય હિરણ્યકશિપુર્હતઃ
આ એ જ દેવताओंના સ્વામી છે, જેને આપણે દુઃખ આપ્યું છે; તેના ક્રોધને પામીને તો હિરણ્યકશિપુ પણ મર્યો હતો.
અસ્યચ્છાયામુપાશ્રિત્ય દેવા મખમુખે સ્થિતાઃ। આજ્યં મહર્ષિભિર્દત્તમશ્નુવંતિ ત્રિધા હુતમ્1.41.
આ વૃક્ષની છાંયમાં આશરો લઈને, યજ્ઞના આરંભે ઊભેલા દેવતાઓ મહર્ષિઓએ ત્રણ વાર અર્પણ કરેલું ઘી આનંદપૂર્વક ગ્રહણ કરે છે.
અયં સ નિધને હેતુઃ સર્વેષામમરદ્વિષામ્। અસ્ય ચક્રપ્રવિષ્ટાનિ કુલાન્યસ્માકમાહવે
આજ બધાં અમરદ્વિષીઓના વિનાશનું કારણ છે; અમારા શત્રુઓના વંશો યુદ્ધમાં આ ચક્રમાં પ્રવેશી ગયા છે.
અયં સ કિલ યુદ્ધેષુ સુરાર્થે ત્યક્તજીવિતઃ। સ વિભુસ્તેજસા યુક્તં ચક્રં ક્ષિપતિ શત્રુષુ
યુદ્ધમાં દેવતાઓના હિત માટે પોતાનું જીવન અર્પણ કરનાર એ મહાન પુરુષ ખરેખર એ જ છે; તેજથી યુક્ત એ વિભુ પોતાના ચક્રથી શત્રુઓને સંહાર કરે છે.
અયં સ કાલો દૈત્યાનાં કાલભૂતે મયિ સ્થિતે। અતિક્રાંતસ્ય કાલસ્ય ફલં પ્રાપ્સ્યતિ કેશવઃ
હવે હું, સમયરૂપ બનીને, અહીં હાજર છું એટલે દૈત્યોએ માટે આ જ સમય છે; સમય પૂરો થાય ત્યારે કેશવ ફળ પામશે.
દિષ્ટ્યેદાનીં સમક્ષં મે વિષ્ણુરેષ સમાગતઃ। નિષ્પિષ્ટો બહુના સંખ્યે મય્યેવ પ્રણશિષ્યતિ
નસીબે, આજે મારી આંખો સામે વિષ્ણુ અહીં આવ્યો છે; યુદ્ધમાં હું તેને ચકનાચૂર કરી, અહીં જ નષ્ટ કરી દઈશ.
યાસ્યામ્યપચિતિં દિષ્ટ્યા પૂર્વેષામદ્ય સંયુગે। ઇમન્નારાયણં હત્વા દાનવાનાં ભયાવહમ્
સૌભાગ્યે, આજે આ યુદ્ધમાં, દાનવોને ડરાવનાર નારાયણને મારીને, હું મારા પૂર્વજોનો ઋણ ચૂકવીશ.
ક્ષિપ્રમેવ હનિષ્યામિ રણેઽમરગણાનહમ્। જાત્યંતરગતોપ્યેષ બાધતે દાનવાન્મૃધે
હું બહુ જલ્દી યુદ્ધમાં દેવગણને સંહાર કરી દઈશ; આ તો જન્માંતરે પણ દાનવોને યુદ્ધમાં તકલીફ આપે છે.
એષોઽનંતઃ પુરા ભૂત્વા પદ્મનાભ ઇતિ શ્રુતઃ। જઘાનૈકાર્ણવે ઘોરે તાવુભૌ મધુકૈટભૌ
આ એ જ અનંત છે, જેને પહેલા પદ્મનાભ તરીકે ઓળખવામાં આવતો; જેણે ભયાનક પ્રલયસાગરમાં મધુ અને કૈટભ બંનેને સંહાર્યા હતા.
દ્વિધાભૂતં વપુઃ કૃત્વા સિંહસ્યાર્દ્ધં નરસ્ય ચ। પિતરં મે જઘાનૈકો હિરણ્યકશિપું પુરા
સિંહ અને માનવના અર્ધ-અર્ધ રૂપ ધારણ કરીને, એણે ક્યારેક મારા પિતા હિરણ્યકશિપુને એકલો જ મારો હતો.
શુભં ગર્ભમધત્તૈનમદિતિર્દેવતારણિઃ। ત્રીન્લોકાનાજહારૈકઃ ક્રમમાણસ્ત્રિભિઃ ક્રમૈઃ
દેવમાતા અદિતીએ આ શુભ ગર્ભને ધારણ કર્યો હતો; એણે ત્રણ પગલાંમાં ત્રણેય લોક જીતી લીધા હતા.
ભૂયસ્ત્વિદાનીં સંપ્રાપ્તે સંગ્રામે તારકામયે। મયા સહ સમાગમ્ય સ દેવો વિનશિષ્યતિ
હવે ફરી, જ્યારે તારકામય યુદ્ધ નજીક આવી રહ્યું છે, ત્યારે એ દેવ મારા સાથે મળી, વિનાશ પામશે.
એવમુક્ત્વા બહુવિધં ક્ષિપ્રં નારાયણં રણે। વાગ્ભિરપ્રતિરૂપાભિર્યુદ્ધમેવાભ્યરોચયત્
આ રીતે અનેક રીતે બોલીને, તેણે નારાયણને કઠોર અને અયોગ્ય વચનો કહી યુદ્ધ માટે લલકાર્યો.
ક્ષિપ્યમાણોઽસુરેંદ્રેણ ન ચુકોપ ગદાધરઃ। ક્ષમાબલેન મહતા સસ્મિતં ચેદમબ્રવીત્
અસુરરાજે ઉશ્કેર્યા છતાં, ગદાધારી ક્રોધિત થયો નહીં; મહાન ક્ષમાશક્તિથી હસીને એણે આ રીતે કહ્યું.
અલ્પં દર્પબલં દૈત્ય સ્થિરમક્રોધજં બલમ્। હતસ્ત્વં દર્પજૈર્દોષૈર્હિત્વા યો ભાષસે ક્ષમામ્
દૈત્ય, તારી તાકાત બહુ ઓછી છે અને અહંકારથી ઉપજી છે; સાચી તાકાત સ્થિર અને ક્રોધરહિત હોય છે. તું તો અહંકારથી ઉપજેલા દોષોથી નષ્ટ થવાનો છે, છતાં ક્ષમાની વાત કરે છે.
અધમસ્ત્વં મમ મતો ધિગેતત્તવ વાગ્બલમ્। કે તત્ર પુરુષાઃ સંતિ યત્ર ગર્જંતિ યોષિતઃ
મારે તો તું અધમ જ લાગે છે; તારા ગર્વભર્યા વચનો શરમજનક છે. જ્યાં સ્ત્રીઓ જ ગર્જના કરે છે, ત્યાં પુરુષો ક્યાં હોય?
અહં ત્વાં દૈત્ય પશ્યામિ પૂર્વેષાં માર્ગગામિનમ્। પ્રજાપતિં કૃતં સેતું ત્યક્ત્વા કઃ સ્વસ્તિમાન્ભવેત્
દૈત્ય, હું તને જુએ છું કે તું પણ તારા પૂર્વજોની જ રીત પર ચાલે છે; પ્રજાપતિએ બનાવેલો પુલ છોડીને કોણ સુખી રહી શકે?
અદ્ય ત્વાં નાશયિષ્યામિ દેવવ્યાપારઘાતકમ્। સ્વેષુ સ્વેષુ ચ સ્થાનેષુ સ્થાપયિષ્યામિ દેવતાઃ
આજે હું તને, દેવોના કાર્યનો વિનાશક, નષ્ટ કરી દઈશ અને દરેક દેવતાને તેમના પોતાના સ્થાન પર સ્થાપિત કરી દઈશ.
એવં બ્રુવતિ વાક્યં તુ મૃધે શ્રીવત્સધારિણિ। જહાસ દાનવઃ ક્રોધાદ્ધસ્તાંશ્ચક્રેણ સાયુધાન્
શ્રીવત્સ ચિહ્ન ધારણ કરનાર એ ભગવાન યુદ્ધમાં આવું બોલ્યા ત્યારે, દાનવે ક્રોધથી હસીને પોતાના શસ્ત્રધારી હાથ ચક્ર સાથે ઊંચા કર્યા.
સ બાહુશતમુદ્યમ્ય સર્વાયુધગણાન્રણે। ક્રોધાદ્વિગુણરક્તાક્ષો વિષ્ણોર્વક્ષસ્ય પાતયત્
તે યોદ્ધા ક્રોધથી આંખો લાલ કરી, લડાઈમાં પોતાની સો હાથ અને બધા શસ્ત્રો ઊંચા કરી, એ બધું વિષ્ણુના છાતી પર ફેંકી દીધું.
દાનવાશ્ચાપિ સમરે મયતારપુરોગમાઃ। ઉદ્યતાયુધનિસ્ત્રિંશા વિષ્ણુમભ્યદ્રવન્રણે
મય અને તારાની આગેવાનીમાં દાનવો પણ, હાથમાં શસ્ત્રો અને તલવાર લઈને, વિષ્ણુ પર ચઢી આવ્યા.