યમઃ સર્વહરસ્તેન મૃત્યુપ્રહરણો રણે। યામ્યામવસ્થાં સંત્યજ્ય ભીતઃ સ્વાં દિશમાવિશત્
યમ, સર્વનો અંત લાવનાર, મૃત્યુના શસ્ત્રો ધરાવતો, ભયથી પોતાની દિશામાં ભાગી ગયો અને પોતાની જગ્યા છોડી દીધી.
સલોકપાલાનુત્સાર્ય હૃત્વા તેષાં ચ કર્મ તત્। દિક્ષુ સર્વાસુ દેહં સ્વં ચતુર્ધા વિદધે તદા
તે લોકપાલોને દૂર કરી, તેમની ફરજ છીનવી, પછી પોતાના શરીરને ચાર ભાગમાં વિભાજિત કરી બધા દિશાઓમાં વિતરીત કર્યો.
સ નક્ષત્રપથં ગત્વા દિવ્યં સ્વર્ભાનુદર્શિતં। જહાર લક્ષ્મીં સોમસ્ય યચ્ચાસ્ય વિષયં મહત્
એ દેવ સ્વર્ભાનુએ દર્શાવેલા તારાઓના માર્ગે ગયો અને ચંદ્રદેવની સંપત્તિ તથા તેમનું વિશાળ રાજ્ય જપટાઈ લીધું.
ચાલયામાસ દીપ્તાંશું ધર્મદ્વારા સભાસ્કરં। શાસનં ચાસ્ય વિષયં જહાર દિનકર્મ ચ
એણે તેજસ્વી સૂર્યને, ધર્મના દ્વાર અને પ્રકાશ સાથે, ધ્રૂજાવી દીધો અને તેમનું શાસન, રાજ્ય અને દિવસનું કાર્ય પણ છીનવી લીધું.
સોગ્નિં દેવમુખં જિત્વા ચકારાત્મમુખાશ્રયં। વાયું ચ તરસા જિત્વા ચકારાત્મવશાનુગં
એણે અગ્નિદેવને જીત્યા પછી તેમને પોતાની ઈચ્છા મુજબ ચલાવ્યા; અને વાયુદેવને પણ બળપૂર્વક વશ કરી પોતાના આદેશમાં રાખ્યા.
સ સમુદ્રાત્સમાનીય સમસ્તાઃ સરિતો બલાત્। ચકારાભિસુખાવીર્યા દેહભૂતાશ્ચ સિંધવઃ
એણે સમુદ્રમાંથી બળપૂર્વક બધી નદીઓને બહાર કાઢી અને દરિયાઓને, જે શરીરનું તત્વ છે, પોતાની મજા અને શક્તિ માટે વશ કરી લીધા.
અપઃ સ્વવશગાઃ કૃત્વા દિવિજાયાશ્ચ ભૂમિજાઃ। છાદયામાસ જગતીં સુગુપ્તાં ધરણીધરૈઃ
એણે આકાશી અને પૃથ્વી પરની બધી જળધારાઓને પોતાના કાબૂમાં કરી, પૃથ્વીને પર્વતો દ્વારા સારી રીતે રક્ષિત કરીને ઢાંકી દીધી.
સ સ્વયંભૂરિવાભાતિ મહાભૂતપતિર્મહાન્। સર્વલોકમયો દૈત્યઃ સર્વલોકભયાવહઃ
એ સ્વયંભૂ, મહાન ભૂતોના સ્વામી, બધાં લોકોમાં વ્યાપક અને સર્વેને ભય આપનારો દૈત્ય તેજસ્વી બન્યો.
સ લોકપાલૈકવપુશ્ચંદ્રસૂર્યગ્રહાત્મવાન્। પાવકાનિલસંભૂતો રરાજ યુધિ દાનવઃ
એ દૈત્ય, લોકપાલો, ચંદ્ર, સૂર્ય અને ગ્રહોના સ્વરૂપે, અગ્નિ અને વાયુમાંથી ઉત્પન્ન, યુદ્ધમાં તેજથી ઝગમગતો હતો.
પારમેષ્ઠ્યે સ્થિતઃ સ્થાને લોકાનાં પ્રભવોપમે। તં તુષ્ટુવુર્દૈત્યગણા દેવા ઇવ પિતામહં
બ્રહ્માજીના સર્વોચ્ચ સ્થાન પર બેસીને, લોકોના મૂળ સમાન બની, દૈતોના સમૂહે તેને એ રીતે સ્તુતિ કરી જેમ દેવતાઓ પિતામહની કરે છે.
પંચ તં નાભ્યવર્તંત વિપરીતેન કર્મણા। વેદો ધર્મઃ ક્ષમા સત્યં શ્રીશ્ચ નારાયણાશ્રયા
પણ પાંચ—વેદ, ધર્મ, ક્ષમા, સત્ય અને શ્રી, જે નારાયણ પર આધાર રાખે છે—એના વિરુદ્ધ વર્તન કરીને તેની પાસે ગયા નહીં.
સ તેષામનુપસ્થાનાત્સક્રોધો દાનવેશ્વરઃ। વૈષ્ણવં પદમન્વિચ્છન્સ ગતો દેવતાયતઃ
તેના ન આવવાથી દૈતોના રાજા ક્રોધથી ભરાઈ, વૈષ્ણવ સ્થાનની ઇચ્છા રાખી, દેવતાઓના નિવાસે ગયો.
સ દદર્શ સુપર્ણસ્થં શંખચક્રગદાધરં। દાનવાનાં વિનાશાય ભ્રામયંતં ગદાં શુભાં
ત્યાં તેણે સુપર્ણ પર બેઠેલા, શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરેલા, દૈતોના વિનાશ માટે શુભ ગદા ફેરવતા વિષ્ણુદેવને જોયા.
સજલાંભોદસદૃશં વિદ્યુત્સદૃશવાસસં। આરૂઢં સ્વર્ણપત્રાઢ્યં ખેચરં કાશ્યપં ખગં
વીજળી જેવી વસ્ત્રધારી, મેઘ જેવો દેખાવ ધરાવતા, સુવર્ણ પાંખવાળા કશ્યપના વંશજ પંખી પર આરૂઢ, આકાશમાં વિહરતા હતા.
દુષ્ટદૈત્યવિનાશાય દૃષ્ટ્વા ખસ્થમિવસ્થિતં। દાનવો વિષ્ણુમક્ષોભ્યં બભાષે ક્ષુબ્ધમાનસઃ
દુષ્ટ દૈતોના વિનાશ માટે આકાશમાં ઊભેલા વિષ્ણુને જોઈ, એ દૈત્ય ઉગ્ર મનથી અડગ વિષ્ણુને બોલ્યો.
અયં સ રિપુરસ્માકં પૂર્વેષાં પ્રાણનાશનઃ। અર્ણવાવાસિનશ્ચૈવ મધોશ્ચ કૈટભસ્ય ચ
આ આપણો એ જ શત્રુ છે, જે અમારા પૂર્વજો, સમુદ્રવાસીઓ અને મધુ-કૈટભનો નાશક છે.
અયં સ રિપુરસ્માકમસમઃ કિલ કથ્યતે। અનેકસંયુગેનેન દાનવા બહવો હતાઃ
આ આપણો એ જ શત્રુ છે, જેને અનન્ય કહેવાય છે; અનેક યુદ્ધોમાં તેણે ઘણા દૈતોનો સંહાર કર્યો છે.
અયં સ નિર્ઘૃણો લોકે સ્ત્રીબાલનિરપત્ત્રપઃ। યેન દાનવનારીણાં સીમંતોદ્વરણં કૃતમ્
આ એ જ નિર્દય છે, જે સ્ત્રીઓ અને બાળકો સામે પણ શરમાવતો નથી; જેના દ્વારા દૈત્યોની સ્ત્રીઓની મર્યાદા અને પસંદગી નક્કી કરવામાં આવી.
અયં સ વિષ્ણુર્દેવાનાં વૈકુંઠશ્ચ દિવૌકસામ્। અનંતો ભોગિનાં મધ્યે સ્વયંભૂશ્ચ સ્વયંભુવઃ
આ એ જ વિષ્ણુ છે, દેવતાઓના દેવ, સ્વર્ગવાસીઓ માટે વૈકુંઠ, સાપોમાં અનંત અને સ્વયંભૂઓમાં સ્વયંભૂ.
અયં સ નાથો દેવાનામસ્માભિર્વિપ્રકૃષ્યતે। અસ્ય ક્રોધં સમાસાદ્ય હિરણ્યકશિપુર્હતઃ
આ એ જ દેવताओंના સ્વામી છે, જેને આપણે દુઃખ આપ્યું છે; તેના ક્રોધને પામીને તો હિરણ્યકશિપુ પણ મર્યો હતો.
અસ્યચ્છાયામુપાશ્રિત્ય દેવા મખમુખે સ્થિતાઃ। આજ્યં મહર્ષિભિર્દત્તમશ્નુવંતિ ત્રિધા હુતમ્1.41.
આ વૃક્ષની છાંયમાં આશરો લઈને, યજ્ઞના આરંભે ઊભેલા દેવતાઓ મહર્ષિઓએ ત્રણ વાર અર્પણ કરેલું ઘી આનંદપૂર્વક ગ્રહણ કરે છે.
અયં સ નિધને હેતુઃ સર્વેષામમરદ્વિષામ્। અસ્ય ચક્રપ્રવિષ્ટાનિ કુલાન્યસ્માકમાહવે
આજ બધાં અમરદ્વિષીઓના વિનાશનું કારણ છે; અમારા શત્રુઓના વંશો યુદ્ધમાં આ ચક્રમાં પ્રવેશી ગયા છે.
અયં સ કિલ યુદ્ધેષુ સુરાર્થે ત્યક્તજીવિતઃ। સ વિભુસ્તેજસા યુક્તં ચક્રં ક્ષિપતિ શત્રુષુ
યુદ્ધમાં દેવતાઓના હિત માટે પોતાનું જીવન અર્પણ કરનાર એ મહાન પુરુષ ખરેખર એ જ છે; તેજથી યુક્ત એ વિભુ પોતાના ચક્રથી શત્રુઓને સંહાર કરે છે.
અયં સ કાલો દૈત્યાનાં કાલભૂતે મયિ સ્થિતે। અતિક્રાંતસ્ય કાલસ્ય ફલં પ્રાપ્સ્યતિ કેશવઃ
હવે હું, સમયરૂપ બનીને, અહીં હાજર છું એટલે દૈત્યોએ માટે આ જ સમય છે; સમય પૂરો થાય ત્યારે કેશવ ફળ પામશે.
દિષ્ટ્યેદાનીં સમક્ષં મે વિષ્ણુરેષ સમાગતઃ। નિષ્પિષ્ટો બહુના સંખ્યે મય્યેવ પ્રણશિષ્યતિ
નસીબે, આજે મારી આંખો સામે વિષ્ણુ અહીં આવ્યો છે; યુદ્ધમાં હું તેને ચકનાચૂર કરી, અહીં જ નષ્ટ કરી દઈશ.
યાસ્યામ્યપચિતિં દિષ્ટ્યા પૂર્વેષામદ્ય સંયુગે। ઇમન્નારાયણં હત્વા દાનવાનાં ભયાવહમ્
સૌભાગ્યે, આજે આ યુદ્ધમાં, દાનવોને ડરાવનાર નારાયણને મારીને, હું મારા પૂર્વજોનો ઋણ ચૂકવીશ.
ક્ષિપ્રમેવ હનિષ્યામિ રણેઽમરગણાનહમ્। જાત્યંતરગતોપ્યેષ બાધતે દાનવાન્મૃધે
હું બહુ જલ્દી યુદ્ધમાં દેવગણને સંહાર કરી દઈશ; આ તો જન્માંતરે પણ દાનવોને યુદ્ધમાં તકલીફ આપે છે.
એષોઽનંતઃ પુરા ભૂત્વા પદ્મનાભ ઇતિ શ્રુતઃ। જઘાનૈકાર્ણવે ઘોરે તાવુભૌ મધુકૈટભૌ
આ એ જ અનંત છે, જેને પહેલા પદ્મનાભ તરીકે ઓળખવામાં આવતો; જેણે ભયાનક પ્રલયસાગરમાં મધુ અને કૈટભ બંનેને સંહાર્યા હતા.
દ્વિધાભૂતં વપુઃ કૃત્વા સિંહસ્યાર્દ્ધં નરસ્ય ચ। પિતરં મે જઘાનૈકો હિરણ્યકશિપું પુરા
સિંહ અને માનવના અર્ધ-અર્ધ રૂપ ધારણ કરીને, એણે ક્યારેક મારા પિતા હિરણ્યકશિપુને એકલો જ મારો હતો.
શુભં ગર્ભમધત્તૈનમદિતિર્દેવતારણિઃ। ત્રીન્લોકાનાજહારૈકઃ ક્રમમાણસ્ત્રિભિઃ ક્રમૈઃ
દેવમાતા અદિતીએ આ શુભ ગર્ભને ધારણ કર્યો હતો; એણે ત્રણ પગલાંમાં ત્રણેય લોક જીતી લીધા હતા.